Dây chìa vôi từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền Việt Nam, thường được người dân tìm hái để ngâm rượu, sắc nước uống nhằm trị đau nhức xương khớp hay thoái hóa cột sống. Tuy nhiên, khi tìm kiếm các tài liệu quốc tế về tác dụng thần kỳ của "chìa vôi", nhiều người bắt gặp hàng loạt công trình ca ngợi loài cây có tên khoa học Cissus quadrangularis (chìa vôi 4 cạnh). Sự trùng hợp về tên gọi dân gian này khiến không ít người lầm tưởng rằng cây chìa vôi mọc hoang tại vườn nhà cũng có đầy đủ các hoạt tính sinh học mạnh mẽ như tài liệu quốc tế mô tả.
Thực tế, chìa vôi 4 cạnh (Cissus quadrangularis) và loài chìa vôi phổ biến tại Việt Nam (Cissus repens) là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau cùng thuộc họ Nho (Vitaceae). Việc đánh đồng hai loài này có thể dẫn đến việc sử dụng sai mục đích, kỳ vọng sai lệch về hiệu quả trị liệu và tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe.
Hai loài thực vật khác biệt về sinh học và di truyền
Cây chìa vôi 4 cạnh (Cissus quadrangularis) là loài thực vật đặc trưng bản địa tại các vùng khô hạn của Ấn Độ và châu Phi [5, 6]. Loài cây này có thân mọng nước phân đốt rõ rệt, thân có 4 cạnh góc cạnh như hình vuông, lá nhỏ và thường tiêu giảm để thích nghi với môi trường sống khắc nghiệt. Phân tích di truyền cho thấy bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của chìa vôi 4 cạnh có kích thước 160.404 cặp base, mã hóa 133 gen bao gồm 88 gen mã hóa protein, 37 tRNA và 8 rRNA [1]. Giải trình tự gen chất lượng cao xác định đây là loài tứ bội với bộ gen 679,2 Mb, mang các cụm gen thích nghi đặc biệt với hạn hán thông qua chuyển hóa sáp, cutin và cơ chế quang hợp CAM ở thân [2].
Trong khi đó, cây chìa vôi phổ biến tại Việt Nam là loài Cissus repens (hoặc một số loài chìa vôi dây leo thân tròn khác). Nghiên cứu sinh lý thực vật cho thấy các loài Cissus thân leo có lá bản mỏng thông thường có cơ chế trao đổi khí và khả năng trữ nước kém hơn rất nhiều so với Cissus quadrangularis [3]. Loài Cissus quadrangularis có mô nhu mô trữ nước rất phong phú, khả năng chống mất nước cao, chỉ chuyển hoàn toàn sang cố định CO2 ban đêm khi bị hạn nặng [3]. Ngược lại, các loài Cissus leo rụng lá có mức thoát hơi nước cao hơn đáng kể và phụ thuộc chủ yếu vào trao đổi khí ban đêm khi nhu cầu bốc hơi tăng [3]. Chưa có dữ liệu nghiên cứu sâu về bộ gen hay hoạt chất chuyên biệt của Cissus repens trong các cơ sở dữ liệu y học quốc tế tương tự như Cissus quadrangularis.
Cơ chế tác động dược lý của chìa vôi 4 cạnh
Các nghiên cứu chuyên sâu về chìa vôi 4 cạnh (Cissus quadrangularis) chỉ ra rằng loài thực vật này sở hữu nhiều nhóm hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh, bao gồm steroid đồng hóa, carotenoid, triterpenoid, axit ascorbic và saponin [4].
Trong cơ chế làm lành tổn thương xương, steroid đồng hóa tự nhiên chiết xuất từ Cissus quadrangularis kích thích tái tạo sớm tất cả các mô liên kết và hỗ trợ quá trình liền xương gãy [4]. Đối với hệ tiêu hóa, chiết xuất của cây có khả năng ức chế enzym H+K+-ATPase - bơm proton chịu trách nhiệm tiết axit dịch vị, từ đó tạo tác dụng chống loét dạ dày [4]. Ngoài ra, hàm lượng beta-carotene dồi dào đem lại khả năng trung hòa gốc tự do và chống oxy hóa mạnh mẽ cả trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể sinh vật [4]. Chiết xuất saponin từ rễ cây còn thể hiện tác động lên hệ thần kinh trung ương thông qua hiệu ứng an thần và giảm hoạt động thăm dò [4].
Các nghiên cứu quốc tế ghi nhận gì về chìa vôi 4 cạnh?
Giá trị y học của Cissus quadrangularis đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm phòng thí nghiệm và tiền lâm sàng trên thế giới:
Thứ nhất, tiềm năng hỗ trợ điều trị ung thư. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát chiết xuất cồn từ thân Cissus quadrangularis trên tế bào ung thư biểu mô vòm miệng KB [5]. Kết quả cho thấy ở nồng độ 100 và 200 microg/ml, chiết xuất làm tăng mạnh mức sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), gây mất điện thế màng ty thể và kích hoạt quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) của tế bào ung thư qua nhuộm huỳnh quang PI và DAPI [5]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2023 thử nghiệm chiết xuất methanol thân cây trên dòng tế bào ung thư phổi A549 ở các nồng độ 1000, 62,5 và 7,8 microg/ml, ghi nhận nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) đạt 65,2 microg/ml, đồng thời kiểm soát sự phát triển của tế bào ung thư sau 24 giờ nuôi cấy [6]. Chiết xuất này cũng thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm qua phương pháp khuếch tán đĩa thạch [6].
Thứ hai, tác dụng chuyển hóa và kháng viêm. Tổng quan dược lý năm 2020 ghi nhận thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược trên người sử dụng công thức "cylaris" chứa Cissus quadrangularis giúp giảm vòng eo, giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) và hạ nồng độ lipid huyết thanh [4]. Trên chuột cống trắng Wistar bị gây đái tháo đường bằng alloxan, bột chiết xuất ethyl acetate của cây cũng ghi nhận đặc tính hạ đường huyết [4]. Khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày trước tổn thương do indomethacin và aspirin cũng đã được ghi nhận [6, 8].
Thứ ba, ứng dụng công nghệ mô và dinh dưỡng. Nghiên cứu năm 2022 ứng dụng chiết xuất nước của Cissus quadrangularis (dung môi cho hiệu suất thu hồi hoạt chất cao nhất đạt 17,31%) kết hợp vào khung hydrogel carrageenan tiêm nhằm tạo giá thể tương thích sinh học, chống oxy hóa hỗ trợ tái tạo mô răng [7]. Một nghiên cứu khác năm 2022 tại Ethiopia bổ sung bột thân cây vào bánh mì dẹt injera theo tỷ lệ 2%, 4% và 6% [8]. Bột thân cây giúp tăng đáng kể tỷ lệ tro (từ 3,12% lên 4,79%), chất xơ thô (từ 2,55% lên 3,94%), chất béo thô (từ 2,43% lên 3,68%), protein thô (từ 10,01% lên 12,58%) và giảm vi sinh vật trong bảo quản [8]. Bánh chứa tối đa 4% bột được đánh giá đạt tiêu chuẩn cảm quan [8].
Hiểu lầm tai hại giữa chìa vôi 4 cạnh và chìa vôi Việt Nam
Nhiều người bệnh tại Việt Nam khi đọc được các công dụng như "liền xương", "chống béo phì", "ức chế tế bào ung thư" của chìa vôi 4 cạnh đã vội vàng thu hái hoặc mua thân lá cây chìa vôi ta (Cissus repens) về sắc uống với liều lượng lớn.
Đây là sự ngộ nhận nguy hiểm. Toàn bộ các công trình nghiên cứu hiện đại đồ sộ nêu trên đều được tiến hành độc quyền trên loài Cissus quadrangularis [1, 3, 4, 5, 6, 7, 8]. Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học tương đương nào chứng minh loài chìa vôi Cissus repens phổ biến ở Việt Nam có chứa các hợp chất steroid đồng hóa phục hồi xương hay khả năng kháng ung thư tương tự. Kinh nghiệm dân gian Việt Nam dùng chìa vôi ta trị phong thấp, đau nhức chỉ mang tính chất hỗ trợ triệu chứng truyền thống, không thể thay thế cho các dẫn xuất trị liệu của chìa vôi 4 cạnh.
Thêm vào đó, phần lớn nghiên cứu chống ung thư của Cissus quadrangularis mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên dòng tế bào ống nghiệm (in vitro) [1, 6]. Việc suy diễn rằng uống nước sắc chìa vôi có thể "tiêu diệt tế bào ung thư" trong cơ thể người là hoàn toàn sai lệch và thiếu căn cứ y khoa.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Chưa có nghiên cứu độc tính và an toàn của Cissus quadrangularis cũng như các loài chìa vôi nói chung trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên tế bào nuôi cấy, động vật thí nghiệm hoặc các đối tượng người trưởng thành trong một số thử nghiệm hẹp [1, 6, 8]. Do đó, nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tùy tiện sử dụng các chế phẩm từ cây chìa vôi.
Người đang điều trị bệnh lý dạ dày, tiểu đường hoặc đang dùng thuốc hạ lipid máu cần đặc biệt thận trọng [4]. Vì Cissus quadrangularis có hoạt tính ức chế tiết axit và hạ đường huyết, việc tự ý kết hợp với thuốc Tây y có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc hoặc hạ đường huyết quá mức [4]. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người có bệnh nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ dược liệu này.
Nhận biết và ứng dụng an toàn trong đời sống
Để tránh nhầm lẫn khi mua dược liệu hoặc thực phẩm chức năng:
- Nhận diện hình thái: Chìa vôi 4 cạnh (Cissus quadrangularis) có thân chia 4 góc cạnh rất sắc nét, mọng nước như xương rồng dẹp, mắt đốt thắt lại [3]. Chìa vôi ta (Cissus repens) thường có thân tròn hoặc hơi dẹt nhẹ, dây leo mềm, lá hình tim hoặc xẻ thùy, phủ phấn trắng.
- Xem kỹ nhãn mác: Khi tìm kiếm các sản phẩm hỗ trợ xương khớp hay kiểm soát cân nặng, người tiêu dùng cần đọc kỹ tên khoa học trên bao bì. Sản phẩm chuẩn hóa quốc tế phải ghi rõ chiết xuất từ Cissus quadrangularis.
- Cách sử dụng: Đối với dược liệu chìa vôi khô truyền thống trong nước, chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền uy tín để hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp thông thường. Tuyệt đối không tự ý gom mua các loại bột cây không rõ nguồn gốc để chữa ung thư hay thay thế thuốc điều trị tiểu đường.
Dây chìa vôi 4 cạnh (Cissus quadrangularis) là một dược liệu giàu tiềm năng y học đã được thế giới nghiên cứu rộng rãi, nhưng hoàn toàn khác biệt với cây chìa vôi (Cissus repens) mọc phổ biến tại Việt Nam. Người tiêu dùng cần tỉnh táo phân biệt tên khoa học, hiểu đúng bản chất của các nghiên cứu tiền lâm sàng và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dược liệu nào vào quá trình điều trị.
