Nhiều người mắc viêm da cơ địa hay viêm da tiếp xúc thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc chiết xuất thảo mộc với hy vọng tìm kiếm giải pháp lành tính, ít tác dụng phụ hơn so với thuốc tây y. Trong số các thảo dược phương Đông, bạch vi (Cynanchum atratum) nổi lên như một thành phần tiềm năng được đưa vào nhiều công thức mỹ phẩm và sản phẩm hỗ trợ bôi ngoài da [1], [2].

Tuy nhiên, liệu chiết xuất bạch vi có thực sự "thần kỳ" như lời đồn thổi trong việc chữa trị dứt điểm viêm da dị ứng? Câu trả lời ngắn gọn: Các bằng chứng khoa học hiện tại xác nhận dịch chiết bạch vi và hoạt chất của nó có đặc tính kháng viêm, giảm ngứa và hạ nồng độ kháng thể dị ứng trên mô hình động vật và tế bào [1], [2]. Dù vậy, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh vẫn còn rất hạn chế, chưa đủ để coi đây là phương thuốc điều trị thay thế y khoa chuẩn mực.

Viêm da dị ứng và gánh nặng ngứa ngáy mãn tính

Viêm da cơ địa (AD) là một bệnh lý viêm da mãn tính phổ biến, biểu hiện đặc trưng bởi các tổn thương dạng chàm, khô da và cảm giác ngứa ngáy dữ dội kéo dài [2], [3], [4]. Tỷ lệ mắc bệnh trên toàn cầu đã tăng từ 2 đến 3 lần trong vòng 30 năm qua, ảnh hưởng đến tối đa 18% trẻ em và khoảng 5% người trưởng thành tùy theo từng quần thể dân cư [3]. Bệnh lý này không chỉ gây tổn thương thể chất mà còn làm suy giảm đáng kể chất lượng cuộc sống của bản thân người bệnh lẫn gia đình [3], [5].

Về mặt sinh bệnh học, cả vùng da tổn thương lẫn không tổn thương của người bệnh đều mang khiếm khuyết kép: bất thường về hệ miễn dịch và suy yếu hàng rào bảo vệ biểu bì [3]. Sự gián đoạn hàng rào bảo vệ dẫn đến tình trạng mất nước qua biểu bì (TEWL) tăng cao, tạo điều kiện thuận lợi cho các dị nguyên, chất kích ứng và vi sinh vật xâm nhập sâu vào da [3]. Do đó, người bị viêm da cơ địa rất dễ bị viêm da tiếp xúc kích ứng (ICD) và viêm da tiếp xúc dị ứng (ACD) với xu hướng tăng mẫn cảm qua trung gian kháng thể IgE [3]. Sự kích hoạt quá mức của các tế bào miễn dịch dưới tác động của các yếu tố môi trường khiến nhu cầu tìm kiếm các hoạt chất ức chế phản ứng viêm ít tác dụng phụ ngày càng trở nên cấp thiết [2].

Cơ chế tác động: Bạch vi can thiệp vào chuỗi viêm như thế nào?

Bạch vi (Cynanchum atratum Bunge, thuộc họ La bố ma - Apocynaceae) vốn là cây thuốc dân gian thường được dùng để can thiệp vào các bệnh lý viêm da [1]. Hoạt động sinh học của loại thảo dược này tập trung vào việc ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm nội bào và ngăn chặn giải phóng các hóa chất trung gian gây ngứa [1], [2].

Khi da tiếp xúc với tác nhân kích ứng, các tế bào miễn dịch như đại thực bào và tế bào mast (dưỡng bào) bị kích hoạt, làm bùng phát các chất trung gian gây viêm [1], [2]. Chiết xuất bạch vi can thiệp vào quá trình này thông qua việc điều hòa các cytokine tiền viêm và giảm hoạt động của các con đường truyền tín hiệu quan trọng như MAP kinase (mitogen-activated protein kinase) và NF-kappaB [1]. Việc khóa các thụ thể và chuỗi phản ứng này giúp ức chế quá trình thâm nhiễm của dưỡng bào vào mô da, hạ thấp lượng histamin – thủ phạm chính gây phản xạ gãi ngứa cào xước, từ đó ngăn ngừa tổn thương biểu bì tiến triển nặng hơn [1], [2].

Nghiên cứu trên mô hình động vật: Bằng chứng hạ IgE và giảm cào gãi

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã đánh giá toàn diện tác động của dịch chiết nước từ cây bạch vi (Cynanchum atratum - CA) trên mô hình chuột bị gây tổn thương da giống viêm da cơ địa bằng hóa chất 2,4-dinitrochlorobenzene (DNCB) [1]. Trong thử nghiệm này, dịch chiết CA ở hai nồng độ 1 mg/mL và 100 mg/mL được bôi ngoài da liên tục trong 11 ngày [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đếm số lần hành vi cào gãi của chuột trong vòng 20 phút, đồng thời phân tích các tổn thương mô học và chỉ số sinh hóa máu [1].

Kết quả cho thấy việc bôi dịch chiết CA ngoài da đã làm giảm đáng kể mức kháng thể IgE toàn phần trong huyết thanh cũng như giảm rõ rệt hành vi cào gãi ở chuột [1]. Tình trạng quá sản da, bao gồm độ dày của cả lớp biểu bì và trung bì, đều được cải thiện ở những vùng da được điều trị bằng CA [1]. Số lượng dưỡng bào thâm nhiễm vào mô da giảm đi rõ rệt [1]. Ngoài ra, CA còn làm giảm biểu hiện của các cytokine tiền viêm như IL-6, IL-1beta, TNF-alpha và cytokine loại Th2 là IL-4 trên tổn thương da [1]. Khi kiểm tra trên dòng tế bào mast người (HMC)-1 được kích thích bởi PMACI, dịch chiết cũng ức chế sản sinh các cytokine này thông qua cơ chế giảm biểu hiện của NF-kappaB, phospho-IkappaBalpha và MAP kinase [1]. Nghiên cứu đưa ra kết luận dịch chiết CA có thể là một hoạt chất hiệu quả trong điều trị viêm da dị ứng [1].

Hoạt chất Cynanoside F: Điểm sáng kiểm soát viêm da

Bên cạnh dịch chiết thô, các nhà khoa học tiếp tục đi sâu tìm kiếm hoạt chất đơn lẻ mang hoạt tính sinh học chính của rễ cây bạch vi. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tập trung làm rõ vai trò của Cynanoside F (CF) - một hợp chất dạng pregnane chiết xuất từ rễ Cynanchum atratum [2]. Dù rễ cây bạch vi đã được biết đến với công dụng chống oxy hóa, chống khối u và kháng viêm, vai trò khoa học của riêng hợp chất CF trước đó vẫn chưa từng được khám phá [2].

Thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích thích bởi LPS cho thấy, CF làm giảm đáng kể mức biểu hiện protein của interleukin-1beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6) và cyclooxygenase-2 (COX-2) [2]. Điều thú vị là CF không ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB do LPS kích hoạt, mà lại làm giảm rõ rệt sự phosphoryl hóa của các kinase trong chuỗi MAPKs, bao gồm p38 MAPK, JNK và ERK [2]. Từ đó, CF ức chế hoạt động của yếu tố phiên mã AP-1, một phân tử hạ lưu của dòng tín hiệu MAPK [2].

Trên mô hình chuột bị gây viêm da cơ địa bằng chất oxazolone, nhóm được điều trị bằng CF ghi nhận sự suy giảm rõ rệt về độ dày biểu bì, số lượng dưỡng bào thâm nhiễm và lượng histamine tại mô [2]. Nồng độ mRNA của IL-1beta, IL-4 và lymphopoietin chất nền tuyến ức (TSLP) đều hạ thấp bền vững [2]. Mức độ phosphoryl hóa của các protein c-Jun và c-Fos (thành phần cấu thành AP-1) trong mô da chuột cũng giảm [2]. Những dữ liệu này cung cấp bằng chứng đầu tiên khẳng định Cynanoside F sở hữu khả năng ức chế viêm da dị ứng thông qua trục tín hiệu MAPK/AP-1 [2].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các kết quả tiền lâm sàng từ hai nghiên cứu kể trên vô cùng hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận bức tranh khoa học một cách khách quan. Toàn bộ các dữ liệu thực nghiệm hiện có về chiết xuất bạch vi và Cynanoside F mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào cô lập (in vitro) và mô hình chuột thí nghiệm (in vivo) [1], [2].

Chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng mù đôi trên quy mô lớn ở bệnh nhân viêm da cơ địa người để xác thực hiệu quả bảo vệ, tính an toàn dài hạn cũng như độc tính tích lũy qua da. Sinh lý da người phức tạp hơn da chuột rất nhiều; độ thấm thấu, khả năng dung nạp và tương tác miễn dịch cá thể có thể dẫn đến những phản ứng rất khác biệt.

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là gán ghép đặc tính của thảo dược tự nhiên thành "thần dược chữa khỏi hoàn toàn" viêm da cơ địa. Y văn xác định viêm da cơ địa là một tình trạng viêm đa yếu tố, gắn liền với cơ địa di truyền và rối loạn miễn dịch lâu dài [6], [7], [3]. Bệnh có xu hướng tái phát từng đợt dưới tác động của stress, dị nguyên hoặc thời tiết, do đó không thể chữa dứt điểm chỉ bằng một loại dịch chiết thảo dược duy nhất [6], [3]. Dịch chiết bạch vi chỉ nên được nhìn nhận như một chất hỗ trợ giảm phản ứng viêm và giảm triệu chứng kích ứng.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận chiết xuất bạch vi?

Việc sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất thảo mộc bôi ngoài da không đồng nghĩa với việc an toàn tuyệt đối 100% cho mọi đối tượng. Những nhóm người sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Người đang trong đợt bùng phát viêm da cấp tính: Vùng da trợt loét, rỉ dịch mủ, có dấu hiệu nhiễm trùng thứ phát tuyệt đối không được tự ý đắp, bôi bất kỳ loại thảo mộc hay mỹ phẩm nào chưa qua kiểm định y tế.
  • Người có tiền sử dị ứng thực vật họ La bố ma (Apocynaceae): Nguy cơ xảy ra viêm da tiếp xúc dị ứng chéo là hoàn toàn có thể xảy ra.
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi: Hàng rào da của trẻ còn rất non nớt và mỏng manh, mức độ hấp thu qua da cao hơn người lớn nên rất nhạy cảm với các hoạt chất sinh học lạ.
  • Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu về độ an toàn của việc hấp thụ toàn thân các hợp chất pregnane như Cynanoside F qua da đối với thai nhi.

Gợi ý ứng dụng thực tế và lưu ý an toàn

Nếu bạn quan tâm và muốn trải nghiệm các sản phẩm dưỡng da có chứa chiết xuất bạch vi (Cynanchum atratum extract), hãy tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

  • Lựa chọn nguồn gốc chuẩn hóa: Không tự ý hái rễ cây tươi về nấu nước tắm, giã nát đắp lên da. Thảo dược tự nhiên chưa tinh chế chứa nhiều tạp chất, nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu dễ gây viêm da tiếp xúc kích ứng nặng hơn. Hãy chọn sản phẩm bôi ngoài da đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép, ghi rõ tỷ lệ chiết xuất chuẩn hóa.
  • Thử nghiệm trên vùng da nhỏ (Patch test): Thoa một lượng nhỏ sản phẩm lên vùng da mặt trong cẳng tay hoặc góc hàm 2 lần/ngày trong 48 - 72 giờ. Nếu không xuất hiện hiện tượng đỏ rát, nổi mụn nước hay ngứa ngáy mới cân nhắc dùng cho các vùng da khác.
  • Duy trì nền tảng phục hồi hàng rào da: Bất kể mức độ bệnh nặng hay nhẹ, việc điều trị nền tảng và liên tục cho viêm da dị ứng luôn luôn phải là kem dưỡng ẩm (emollients) để khôi phục chức năng bảo vệ của lớp sừng [6], [5]. Các chiết xuất thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ phụ trợ, không thể thay thế kem dưỡng ẩm cơ bản.
  • Tham vấn chuyên môn: Khi bệnh chuyển biến nặng hoặc đang sử dụng các thuốc bôi chống viêm theo đơn của bác sĩ (như corticosteroid hay thuốc ức chế miễn dịch), người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ da liễu trước khi kết hợp thêm bất kỳ sản phẩm chứa chiết xuất thảo dược nào để tránh tương tác thuốc không mong muốn.

Tóm lại, chiết xuất bạch vi và hoạt chất Cynanoside F là những ứng viên tự nhiên giàu triển vọng nhờ khả năng ức chế tín hiệu MAP kinase, giảm kháng thể IgE và xoa dịu phản xạ ngứa trên mô hình thực nghiệm [1], [2]. Tuy vậy, người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không vội vàng coi đây là giải pháp thay thế phác đồ y khoa chuẩn mực khi các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn đang bỏ ngỏ.