Lời đồn giảm cận thị từ chiết xuất hạt nho
Hiện nay, nhiều loại thực phẩm chức năng chứa chiết xuất hạt nho với hoạt chất oligomeric proanthocyanidins (OPC) được quảng cáo rầm rộ. Không ít thông tin cho rằng bổ sung dưỡng chất này giúp phục hồi thị lực, chặn đứng tăng độ hoặc thậm chí làm giảm độ cận thị.
Điều này khiến nhiều phụ huynh có con bị tật khúc xạ và giới văn phòng thường xuyên mỏi mắt tìm mua. Tuy nhiên, sự thật dưới góc nhìn y khoa không hoàn toàn màu hồng như những lời đồn thổi trên mạng xã hội.
Chiết xuất hạt nho có trị được cận thị?
Câu trả lời ngắn gọn là không. Chiết xuất hạt nho giàu chất chống oxy hóa nhưng không thể thay đổi chiều dài trục nhãn cầu hay làm giảm độ cận thị.
Cận thị xảy ra khi trục nhãn cầu phát triển quá dài hoặc giác mạc quá cong, khiến hình ảnh hội tụ phía trước võng mạc. Hiện tại, không có bất kỳ bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào cho thấy hoạt chất OPC có thể rút ngắn trục nhãn cầu hoặc thay đổi độ cong giác mạc ở người cận thị.
Cơ chế tác động sinh học của OPC
Hạt nho chứa một lượng lớn các hợp chất polyphenol quý giá, chiếm 38% đến 52% trọng lượng khô của bã hạt [1]. Trong đó, thành phần nổi bật nhất bao gồm catechin, epicatechin, axit gallic và các proanthocyanidin [1].
Ở mức độ phân tử và tế bào, proanthocyanidin thể hiện khả năng dọn dẹp các gốc tự do rất ấn tượng [2]. Nghiên cứu in-vitro trên tế bào thận phôi HEK-293 cho thấy proanthocyanidin từ hạt nho kích hoạt SIRT1 và SIRT3, ngăn chặn sự suy giảm hoạt tính của enzyme superoxide dismutase và bảo vệ chuỗi truyền điện tử của ty thể [3]. Hợp chất này giúp tế bào chống lại tổn thương oxy hóa do H2O2 gây ra và ngăn chặn quá trình chết rụng tế bào (apoptosis) [3].
Tại võng mạc, các tổn thương do stress oxy hóa cũng có thể được can thiệp phần nào ở mô hình sinh học. Một nghiên cứu trên chuột bị tiểu đường ghi nhận chiết xuất proanthocyanidin từ hạt nho kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2, giúp giảm chết rụng tế bào võng mạc và giảm thiểu tổn thương do đường huyết cao gây ra [4]. Dù vậy, những cơ chế này chỉ liên quan đến việc bảo vệ tế bào thần kinh thị giác và mạch máu trước phản ứng viêm hoặc stress oxy hóa, hoàn toàn không can thiệp vào cơ chế biến dạng cấu trúc nhãn cầu của tật cận thị.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hạt nho?
Các thử nghiệm khoa học về chiết xuất hạt nho đến nay chủ yếu tập trung vào tim mạch, chuyển hóa và khả năng chống oxy hóa tổng thể, thay vì điều trị tật khúc xạ mắt.
Một nghiên cứu thực hiện năm 2002 trên tim chuột cô lập bị thiếu máu cục bộ trong 30 phút và tái tưới máu trong 2 giờ đã làm rõ hoạt tính chống gốc tự do của hoạt chất này [2]. Chuột được cho ăn chiết xuất giàu proanthocyanidin trong 3 tuần với hai mức liều 50 mg/kg và 100 mg/kg [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ rung thất do tái tưới máu giảm mạnh từ 92% ở nhóm chứng xuống 42% ở liều 50 mg/kg và chỉ còn 25% ở liều 100 mg/kg [2]. Nghiên cứu cộng hưởng từ spin điện tử (ESR) chứng minh liều 100 mg/kg giúp giảm cường độ gốc tự do đến 75% so với nhóm không điều trị [2]. Giới hạn lớn nhất là nghiên cứu chỉ dừng ở mô hình tim chuột cô lập ngoài cơ thể, không phản ánh cấu trúc nhãn cầu.
Ở cơ thể người, khả năng hấp thu của hợp chất này cũng là một rào cản lớn. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược năm 2004 trên 69 người tình nguyện trưởng thành dùng 1000 mg polyphenol từ hạt nho mỗi ngày trong 6 tuần [5]. Nghiên cứu ghi nhận các proanthocyanidin cao phân tử hấp thu rất kém ở ruột non người [5]. Tác dụng sinh học chủ yếu dựa vào việc vi khuẩn đường ruột chuyển hóa chúng thành các axit phenolic [5]. Cụ thể, lượng bài tiết axit 3-hydroxyphenylpropionic qua nước tiểu 24 giờ tăng lên rõ rệt (P < 0.001) [5]. Điều này cho thấy hoạt chất phải trải qua chuyển hóa phức tạp tại đại tràng và mức độ đến được các mô đích như mắt còn nhiều hạn chế.
Ngoài ra, một thử nghiệm lâm sàng năm 2014 đánh giá việc bôi kem chiết xuất hạt nho 2% trên 63 người có vết thương phẫu thuật [6]. Nhóm dùng kem hạt nho đạt tỷ lệ phục hồi hoàn toàn vết thương 100% vào ngày thứ 10, trong khi nhóm giả dược chỉ đạt 28,15% [6]. Nghiên cứu này ghi nhận proanthocyanidin hạt nho có sức mạnh chống oxy hóa cao gấp 20 lần vitamin C và gấp 50 lần vitamin E [6]. Tuy nhiên, kết quả này chỉ chứng minh tác dụng tái tạo mô ngoài da cục bộ, không thể suy diễn thành công dụng chữa cận thị khi uống vào đường tiêu hóa.
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Chiết xuất hạt nho thực sự là nguồn bổ sung chất chống oxy hóa mạnh mẽ cho cơ thể [6]. Hoạt chất này hỗ trợ trung hòa các gốc oxy hóa tự do sinh ra do căng thẳng, môi trường ô nhiễm hoặc tiếp xúc nhiều với ánh sáng xanh từ màn hình [1, 4].
Giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng chứng minh OPC làm thay đổi tật khúc xạ. Không có nghiên cứu nào cho thấy uống hạt nho giúp trẻ em hay người lớn giảm số đo đi-ốp (diopter) hoặc làm chậm quá trình giãn dài của trục nhãn cầu.
Hiểu lầm thường gặp về tật cận thị và hạt nho
Nhiều người lầm tưởng rằng mắt mờ đi do cận thị cũng tương tự như mắt bị suy giảm chức năng do thiếu chất dinh dưỡng. Vì vậy, họ tin rằng uống bổ sung chất chống oxy hóa liều cao sẽ giúp mắt sáng rõ trở lại như ban đầu.
Thực tế, cận thị là sự thay đổi về mặt giải phẫu vật lý của mắt. Không có bất kỳ loại thuốc uống hay thảo dược nào có thể "kéo ngắn" trục mắt đã bị dài ra trở về kích thước bình thường. Việc nhầm lẫn này có thể khiến bệnh nhân bỏ qua các biện pháp can thiệp chuẩn y khoa.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù có nguồn gốc tự nhiên, các chế phẩm cô đặc từ hạt nho vẫn có thể tương tác với cơ thể hoặc các loại thuốc đang sử dụng.
Những người chuẩn bị phẫu thuật, phụ nữ có thai, người đang cho con bú hoặc người có bệnh lý mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các viên uống chứa chiết xuất hạt nho nồng độ cao. Tuyệt đối không tự ý dùng các sản phẩm này thay thế cho thuốc điều trị bệnh hoặc kính thuốc được bác sĩ nhãn khoa chỉ định.
Chăm sóc mắt cận thị đúng cách trong đời sống
Thay vì kỳ vọng vào các viên uống chiết xuất đắt tiền để chữa cận thị, bạn nên duy trì chế độ dinh dưỡng tự nhiên cân bằng và khoa học. Ăn uống đa dạng các loại quả mọng, nho tươi, táo cùng rau xanh đậm giúp cung cấp nguồn polyphenol và vitamin tự nhiên an toàn cho sức khỏe đôi mắt [3].
Để kiểm soát cận thị hiệu quả, hãy tuân thủ quy tắc 20-20-20: sau 20 phút nhìn màn hình, hãy nhìn xa 20 feet (khoảng 6 mét) trong 20 giây để mắt thư giãn. Đảm bảo góc học tập, làm việc đủ ánh sáng và tăng cường thời gian hoạt động ngoài trời dưới ánh sáng tự nhiên. Khám mắt định kỳ mỗi 6 tháng tại cơ sở chuyên khoa để theo dõi thị lực và cắt kính đúng độ.
Cận thị là vấn đề biến đổi cấu trúc quang học đòi hỏi sự chăm sóc y khoa chuẩn mực. Chiết xuất hạt nho giàu chất chống oxy hóa bảo vệ tế bào chung cho cơ thể, nhưng không thể thay đổi trục nhãn cầu hay chữa khỏi cận thị. Hãy tỉnh táo trước các quảng cáo và xây dựng thói quen sinh hoạt lành mạnh cho đôi mắt.
