Chiết xuất lá đậu chiều trong bệnh hồng cầu liềm: Sự thật gì?

Bệnh hồng cầu hình liềm là một rối loạn di truyền mạn tính khiến các tế bào máu biến dạng cong như lưỡi liềm, dễ vỡ và gây tắc nghẽn lòng mạch. Tình trạng này dẫn đến những cơn đau nhức xương dữ dội và tổn thương nhiều cơ quan nội tạng. Trong dân gian tại nhiều quốc gia châu Phi và châu Á, đậu chiều (tên khoa học là Cajanus cajan) từ lâu đã được xem là một phương thuốc hỗ trợ quen thuộc cho những người mang căn bệnh này.

Gần đây, thông tin chiết xuất lá và hạt đậu chiều có thể đảo ngược hiện tượng biến dạng tế bào máu khiến nhiều người thắc mắc: liệu đây có phải là giải pháp điều trị triệt để bệnh hồng cầu liềm? Thực tế khoa học cho thấy các hợp chất tự nhiên trong đậu chiều thể hiện hoạt tính chống biến dạng hồng cầu rõ rệt trong phòng thí nghiệm và có thử nghiệm lâm sàng bước đầu cho thấy lợi ích giảm bớt triệu chứng, nhưng hoàn toàn không thể chữa dứt điểm căn bệnh di truyền này.

Nỗi ám ảnh biến dạng tế bào ở bệnh nhân hồng cầu liềm

Hồng cầu bình thường có hình đĩa lõm hai mặt, mềm dẻo để dễ dàng uốn lượn qua các mao mạch nhỏ và vận chuyển oxy đi khắp cơ thể. Tuy nhiên, người mắc bệnh hồng cầu hình liềm mang đột biến gen khiến chuỗi huyết sắc tố (hemoglobin) bị thay đổi ^[1]. Khi thiếu oxy, các phân tử hemoglobin bất thường này sẽ kết tụ, polime hóa thành các chuỗi sợi dài, kéo căng màng tế bào khiến hồng cầu biến thành hình lưỡi liềm [4, 6].

Những tế bào hình liềm trở nên cứng, giòn, dễ bị tán huyết và vướng lại ở các mạch máu nhỏ gây tắc mạch [1, 6]. Tắc nghẽn vi tuần hoàn dẫn đến các đợt khủng hoảng đau đớn dữ dội, thiếu máu mạn tính và làm suy giảm chức năng gan, lách hoặc hội chứng ngực cấp [1, 4]. Các loại thuốc điều trị hiện nay dù đem lại hiệu quả nhưng chi phí đắt đỏ hoặc đi kèm độc tính khiến việc tìm kiếm hoạt chất thảo dược an toàn trở thành hướng đi cấp thiết [6, 7].

Chiết xuất đậu chiều chống biến dạng hồng cầu bằng cách nào?

Để trả lời câu hỏi vì sao đậu chiều có thể hỗ trợ bệnh hồng cầu liềm, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích sâu các thành phần hóa học có trong lá và hạt của loài cây này. Kết quả phân tích cho thấy chiết xuất đậu chiều chứa nhiều axit amin tự do, hợp chất phenolic, tannin, saponin, flavonoid và glycoside [1, 6].

Cơ chế chống biến dạng tế bào của thảo dược này đến từ sự phối hợp của nhiều hoạt chất:

Thứ nhất, vai trò chống đông tụ hemoglobin của các axit amin tự do. Trong số các axit amin được ghi nhận, L-phenylalanine thể hiện hoạt tính chống tạo gel (antigelling) mạnh mẽ nhất ^[2]. Cùng với leucine, các axit amin này có khả năng tương tác phân tử với chuỗi hemoglobin bất thường, từ đó cản trở quá trình trùng hợp và kết tụ của các sợi huyết sắc tố ^[3].

Thứ hai, tác động tương hỗ giữa phenylalanine và axit phenolic. Chiết xuất methanolic từ hạt đậu chiều ghi nhận hàm lượng phenylalanine đạt khoảng 4,92 mg/g và hydroxybenzoic acid đạt 21,0 microgam/g ^[4]. Khi kết hợp hai hợp chất này ở nồng độ tương đương tự nhiên (0,69 mg/ml phenylalanine và 10,5 microgam/ml p-hydroxybenzoic acid), hoạt tính ức chế sự biến dạng hồng cầu diễn ra rất hiệu quả thông qua hiệu ứng hiệp đồng ^[4]. Đáng chú ý, cơ chế chống biến dạng của đậu chiều không xuất phát từ việc sinh khí nitric oxide hay ức chế men arginase vì nghiên cứu không ghi nhận sự thay đổi rõ rệt ở các chỉ số này ^[2].

Thứ ba, bảo vệ màng tế bào trước stress oxy hóa. Người mắc bệnh hồng cầu liềm thường có nồng độ chất chống oxy hóa nội sinh rất thấp, khiến hồng cầu dễ bị phá hủy bởi các gốc tự do ^[2]. Chiết xuất nước của đậu chiều giúp tăng cường hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD), catalase, nâng cao nồng độ glutathione (GSH) và ức chế quá trình peroxy hóa lipid (LPO), giúp màng hồng cầu bền vững hơn ^[3].

Dữ liệu từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trong ống nghiệm

Các bằng chứng tiền lâm sàng đã chứng minh tiềm năng ngăn ngừa biến dạng hồng cầu của dịch chiết lá và hạt đậu chiều:

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá tiềm năng chống biến dạng hồng cầu trong ống nghiệm bằng cách dùng dung dịch sodium metabisulfite 2% để gây biến dạng tế bào máu ^[1]. Trong mẫu đối chứng không xử lý, tỷ lệ tế bào bị biến dạng hình liềm lên tới 91,6% ^[1]. Khi bổ sung chiết xuất nước lá đậu chiều, tỷ lệ hồng cầu hình liềm giảm ngoạn mục xuống còn 32,8% với tốc độ ức chế polime hóa đạt 8,0 x 10^-2 ^[1]. Với chiết xuất hạt đậu chiều, tỷ lệ hồng cầu liềm giảm còn 41,7% (tốc độ ức chế đạt 5,9 x 10^-2) ^[1]. Để so sánh, thuốc chuẩn hydroxyurea giảm tỷ lệ tế bào liềm xuống 29,3% ^[1]. Đặc biệt, chiết xuất đậu chiều giúp tăng sức bền của hồng cầu, giảm tỷ lệ tế bào bị vỡ tán huyết từ 100% xuống còn 0% ^[1].

Năm 2022, một nghiên cứu khác khảo sát chiết xuất nước của đậu chiều phối hợp cùng đậu nành ủ với hồng cầu liềm ở 37 độ C trong 6 giờ ^[3]. Hỗn hợp này thể hiện hoạt tính quét gốc tự do mạnh mẽ (p < 0,05), kích thích các enzyme SOD, catalase, tăng mức GSH và ngăn chặn peroxy hóa lipid ^[3]. Phân tích cấu trúc phổ hồng ngoại (FTIR) cho thấy tế bào được xử lý xuất hiện các nhóm chức kỵ nước, đồng thời leucine trong hỗn hợp có tương tác phân tử mạnh với phần dư HIS-87 trên chuỗi alpha của hemoglobin, giúp ngăn hồng cầu biến dạng ^[3].

Mới đây nhất, một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát hai giống đậu chiều trắng và nâu trên bệnh hồng cầu hình liềm kết hợp beta thalassemia ^[5]. Cả hai giống đều cho thấy khả năng giảm tốc độ polime hóa, đảo ngược hồng cầu hình liềm về dạng bình thường, tăng ái lực oxy của huyết sắc tố, tăng tỷ lệ Fe2+/Fe3+ và duy trì độ ổn định màng tế bào máu, trong đó giống đậu chiều trắng thể hiện hoạt tính vượt trội hơn ^[5].

Bằng chứng lâm sàng ở người: Chế phẩm Ciklavit mang lại điều gì?

Không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm, chiết xuất đậu chiều đã được phát triển thành chế phẩm bổ sung mang tên Ciklavit để đánh giá trực tiếp trên bệnh nhân [1, 4]. Chế phẩm này chứa thành phần chính là chiết xuất đậu chiều, bổ sung thêm các axit amin thiết yếu, vitamin C và kẽm [1, 5].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đơn, có đối chứng giả dược kéo dài 6 tháng đã được tiến hành trên 100 bệnh nhân mắc bệnh hồng cầu liềm ở trạng thái ổn định ^[6]. Bệnh nhân được phân ngẫu nhiên dùng chiết xuất đậu chiều (Ciklavit) hoặc giả dược hai lần mỗi ngày ^[6]. Các chỉ số về thể trọng, mức độ phì đại gan lách, bilirubin, urê, creatinine, thể tích khối hồng cầu (PCV) và các cơn đau được theo dõi liên tục ^[6].

Kết quả sau 6 tháng cho thấy:

• Về tổn thương gan: Ở nhóm dùng chiết xuất đậu chiều, tỷ lệ bệnh nhân bị gan to (hepatomegaly) ban đầu là 55,3% đã giảm đáng kể xuống còn 33,3% (p = 0,03) ^[6]. Ngược lại, ở nhóm giả dược, tình trạng gan to không thuyên giảm mà có xu hướng gia tăng ^[6].
• Về cơn đau: Tổng số cơn đau ghi nhận ở nhóm dùng chiết xuất giảm từ 207 cơn trước nghiên cứu (trung bình 4,4 cơn/người) xuống còn 191 cơn (trung bình 4,2 cơn/người, p = 0,03) ^[6]. Trong khi đó, ở nhóm dùng giả dược, số cơn đau tăng mạnh từ 109 lên 164 cơn (trung bình tăng từ 2,6 lên 3,9 cơn/người, p = 0,01) ^[6].
• Về chỉ số huyết học: Thể tích khối hồng cầu (PCV) ở nhóm dùng chiết xuất không có thay đổi đáng kể (p = 0,1), trong khi nhóm đối chứng có sự gia tăng nhẹ (p = 0,02) ^[6].

Thử nghiệm này kết luận chiết xuất đậu chiều có khả năng làm giảm các đợt khủng hoảng đau đớn và giảm nhẹ tác động tiêu cực của bệnh lên gan [4, 5].

Lợi ích bổ sung và những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm rất phổ biến là dùng đậu chiều có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị hoặc chữa khỏi dứt điểm bệnh hồng cầu hình liềm. Thực tế, bệnh hồng cầu liềm là rối loạn di truyền vĩnh viễn ở gen globin; chiết xuất đậu chiều chỉ có tác dụng hỗ trợ sinh hóa nhằm hạn chế tế bào bị vặn xoắn và vỡ, không thể sửa đổi đột biến ADN [6, 7].

Bên cạnh chiết xuất thảo dược, việc bổ sung vi chất đi kèm như trong chế phẩm Ciklavit đóng vai trò dinh dưỡng rất lớn [1, 5]. Người bệnh hồng cầu liềm thường bị thiếu hụt nhiều vitamin và khoáng chất như vitamin A, B6, C, E, magie và kẽm do tình trạng tiêu hao chống oxy hóa liên tục ^[2]. Việc bổ sung kẽm sulfat và magie giúp giảm mất nước ở hồng cầu, từ đó hạn chế hồng cầu biến dạng và phòng ngừa cơn đau tái phát [1, 5]. Ở trẻ em mắc bệnh hồng cầu liềm, các nghiên cứu cho thấy việc bổ sung vi chất giúp cải thiện thể trọng, nâng cao miễn dịch và hạn chế nhiễm khuẩn ^[7].

Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý thu hái cành lá đậu chiều tươi về sắc uống không kiểm soát với niềm tin "thần dược". Đậu chiều tự nhiên ngoài hoạt chất có lợi còn chứa một số thành phần kháng dinh dưỡng như phytate và oxalate ^[3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù đậu chiều là thực phẩm quen thuộc, việc sử dụng các dạng chiết xuất cô đặc để hỗ trợ điều trị y tế đòi hỏi sự cẩn trọng:

• Bệnh nhân hồng cầu hình liềm đang trong cơn tắc mạch cấp tính: Cần được cấp cứu y tế tại bệnh viện, truyền dịch và kiểm soát đau chuyên sâu, không dùng thảo dược thay thế cấp cứu.
• Người có vấn đề về thận: Do hạt đậu chiều chứa hàm lượng protein, khoáng và oxalate tự nhiên, người suy thận cần kiểm soát chặt chẽ lượng nạp vào cơ thể ^[3].
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ về các dạng chiết xuất cô đặc của đậu chiều trên thai kỳ; nhóm đối tượng này chỉ nên dùng đậu chiều như thực phẩm thông thường sau khi tham khảo ý kiến bác sĩ.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa huyết học trước khi kết hợp thêm bất kỳ chế phẩm từ thảo dược nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn áp dụng đậu chiều an toàn trong đời sống

Trong điều kiện đời sống hàng ngày, đậu chiều là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, cung cấp protein thực vật dồi dào, các axit amin thiết yếu (như phenylalanine, leucine) cùng các vitamin nhóm B và khoáng chất [1, 3].

Đối với cộng đồng và người mang gen bệnh cần nâng cao thể trạng:

• Cách chế biến: Hạt đậu chiều khô nên được ngâm kỹ trong nước sạch trước khi nấu và nấu chín nhừ (nấu súp, hầm, nấu cháo) để giảm bớt các chất kháng dinh dưỡng như oxalate và phytate ^[3].
• Kết hợp thực phẩm: Có thể phối hợp đậu chiều với các loại đậu khác (như đậu nành) trong bữa ăn để đa dạng hóa nguồn axit amin và hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên ^[3].
• Chế độ dinh dưỡng toàn diện: Kết hợp chế độ ăn giàu rau xanh, hoa quả tươi nhằm bổ sung vitamin C, E, kẽm và magie giúp nâng cao khả năng chống oxy hóa của cơ thể [1, 5]. Uống đủ nước mỗi ngày để tránh mất nước tế bào máu.
• Sử dụng chế phẩm: Nếu có ý định sử dụng các chế phẩm chiết xuất thương mại (như Ciklavit), người bệnh bắt buộc phải tuân theo hướng dẫn liều dùng của nhà sản xuất hoặc chỉ định từ bác sĩ điều trị, không tự ý tăng liều ^[6].

Chiết xuất từ lá và hạt đậu chiều sở hữu tiềm năng sinh học rất hứa hẹn trong việc bảo vệ màng tế bào máu và giảm bớt cơn đau do hồng cầu hình liềm gây ra. Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận đây là giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng - sinh học bổ trợ, không tự ý ngưng các phác đồ y khoa chính thống và luôn tham vấn bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.