Sốt rét từ lâu đã trở thành mối đe dọa sức khỏe cộng đồng dai dẳng tại nhiều khu vực nhiệt đới. Trong dân gian, nhiều loại thảo mộc truyền thống thường được truyền tai nhau về khả năng hạ sốt, trị sốt rét, nổi bật trong đó có cây móng rồng. Sự xuất hiện của các bài thuốc kinh nghiệm khiến không ít người băn khoăn liệu loại cây này có thực sự tiêu diệt được ký sinh trùng sốt rét hay không.
Câu trả lời từ y học hiện đại là các hoạt chất chiết xuất từ móng rồng quả thực thể hiện hoạt tính chống ký sinh trùng sốt rét, nhưng các bằng chứng khoa học mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm và mô hình động vật [1]. Cho đến nay, chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận hiệu quả điều trị hoặc độ an toàn của dược liệu này [1]. Người bệnh sốt rét tuyệt đối không được tự ý dùng nước sắc móng rồng thay thế phác đồ điều trị y tế chuẩn [1].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về cây móng rồng
Cây móng rồng, có tên khoa học là Artabotrys hexapetalus (thuộc chi Artabotrys, họ Na - Annonaceae), còn được biết đến với tên gọi yingzhao trong y học cổ truyền châu Á [1], [2]. Chi Artabotrys bao gồm hơn 100 loài thực vật phân bố tại các vùng nhiệt đới Cựu thế giới [2]. Trong lịch sử dân gian lâu đời, các loài thuộc chi này thường được dùng để nấu nước uống như trà hoặc làm nước sắc chữa trị nhiều chứng bệnh như sốt rét, tiêu chảy, đau lưng hay viêm hạch cổ [1], [2].
Đặc biệt, phần rễ và quả của cây móng rồng thường được người dân thu hái để làm thuốc hỗ trợ đẩy lùi cơn sốt rét [1]. Ngoài ra, chiết xuất từ cây còn được dùng cho các vấn đề về gan, vết loét và nhiễm trùng vi sinh vật [1]. Dù vậy, phần lớn các cách dùng này chỉ dựa trên thói quen truyền miệng qua nhiều thế hệ [1], [2]. Khi bệnh nhân sốt rét đối mặt với nguy cơ biến chứng nguy hiểm tính mạng, việc hiểu rõ bản chất khoa học đằng sau các bài thuốc này là điều vô cùng cấp thiết [1].
Cơ chế tác động: Các hoạt chất chống ký sinh trùng hoạt động ra sao?
Từ các bộ phận của cây móng rồng, các nhà khoa học đã phân lập được rất nhiều nhóm chất tự nhiên có hoạt tính sinh học [1], [2]. Đáng chú ý nhất là các alkaloid nhóm aporphine (như artabonatines, artacinatine) và benzylisoquinoline (hexapetalines), bên cạnh các nhóm terpenoid, flavonoid, butanolide cùng một chuỗi các hợp chất endoperoxide mang tên yingzhaosu từ A đến D [1].
Trong số các hợp chất kể trên, yingzhaosu A được ghi nhận là chất dẫn đường tiêu biểu nhất thể hiện hoạt tính chống lại ký sinh trùng sốt rét [1]. Cơ chế tiêu diệt ký sinh trùng của yingzhaosu A đã được làm sáng tỏ ở mức độ hóa sinh [1]. Cụ thể, hợp chất này trải qua quá trình phân hủy dưới tác động của ion sắt hóa trị hai (Fe2+) hoặc phản ứng kích hoạt khử sinh học với phức hợp sắt heme [1]. Quá trình phân hủy này tạo ra hai tác nhân alkyl hóa mạnh gồm một xeton chưa bão hòa và một gốc tự do cyclohexyl [1]. Các gốc tự do và chất trung gian này sau đó sẽ phản ứng trực tiếp, phá hủy các protein sinh tồn thiết yếu bên trong tế bào ký sinh trùng [1].
Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm tế bào và chuột nói gì?
Để xác minh kinh nghiệm dân gian, các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá chi tiết hoạt tính của các hợp chất phân lập từ móng rồng trên mô hình thực nghiệm [1].
Nghiên cứu tổng quan và đánh giá dược lý công bố năm 2022 về cây móng rồng (Artabotrys hexapetalus) chỉ ra rằng hợp chất yingzhaosu A thể hiện hoạt tính rõ rệt trong việc ức chế ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum (gây bệnh trên người) trong điều kiện nuôi cấy tế bào và Plasmodium berghei trên mô hình động vật gặm nhấm (chuột) [1]. Nhờ hoạt tính này, các nhà hóa học đã tiến hành tổng hợp toàn phần yingzhaosu cùng các dẫn xuất tương tự, chẳng hạn như hợp chất hiệu lực cao C14-epi-yingzhaosu A hoặc các phân tử chứa đơn vị dioxane đơn giản hơn [1]. Cấu trúc phân tử yingzhaosu A và C hiện được xem là khuôn mẫu giá trị cho việc thiết kế các loại thuốc sốt rét mới trong tương lai [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật khác về chiết xuất thân và rễ của Artabotrys hexapetalus cũng tập trung khám phá các alkaloid nhóm aporphine mới [3]. Nghiên cứu năm 2024 đã phân lập bốn alkaloid aporphine mới là hexapetalusine A-D cùng sáu alkaloid quen thuộc khác, ghi nhận hoạt tính kháng nấm thực vật in vitro [3]. Một đánh giá toàn diện năm 2022 về chi Artabotrys tổng hợp khoảng 90 báo cáo khoa học với 234 hợp chất tự nhiên đã được phân lập, khẳng định rằng các alkaloid nhóm aporphine là thành phần chính tạo nên giá trị dược lý kháng khuẩn, gây độc tế bào và chống sốt rét của chi này [2].
Tuy nhiên, toàn bộ các nghiên cứu công bố về hiệu quả kháng sốt rét của các hoạt chất chiết xuất từ móng rồng hiện nay đều dừng lại ở mức độ thử nghiệm trên dòng ký sinh trùng nuôi cấy (in vitro) hoặc trên cơ thể chuột (in vivo) [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được thực hiện trên bệnh nhân sốt rét để đánh giá liều dùng chuẩn xác, mức độ dung nạp, độc tính toàn thân cũng như tỷ lệ sạch ký sinh trùng trên cơ thể người [1].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn lớn của các bằng chứng hiện có
Sốt rét tiếp tục là gánh nặng sức khỏe toàn cầu nghiêm trọng, cướp đi sinh mạng của hơn 400.000 người mỗi năm, phần lớn là trẻ nhỏ tại khu vực châu Phi cận Sahara và các vùng nhiệt đới [1]. Tình trạng ký sinh trùng kháng các loại thuốc cổ điển đòi hỏi y học liên tục tìm kiếm các nhóm hoạt chất mới [1]. Về mặt tiềm năng, cấu trúc endoperoxide của yingzhaosu chiết xuất từ móng rồng mang lại hướng đi rất hứa hẹn cho ngành dược phẩm nhằm tạo ra các thế hệ thuốc kháng sốt rét mới [1].
Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến viên thuốc điều trị cho người bệnh là rất lớn [1]. Việc chiết xuất dịch thô từ cây móng rồng theo cách dân gian chứa hỗn hợp phức tạp của hàng chục loại alkaloid, flavonoid và terpenoid khác nhau với nồng độ không đồng nhất [1], [2]. Nhiều hợp chất thuộc nhóm aporphine và các chất chuyển hóa tự nhiên trong các loài thực vật nói chung thường đi kèm với độc tính gây độc tế bào [2]. Do đó, người bệnh sử dụng trực tiếp dịch chiết chưa qua tinh chế có thể đối mặt với nguy cơ ngộ độc tế bào mà không kiểm soát được liều lượng yingzhaosu có tác dụng sinh học [1], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc trị sốt rét
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và có thể uống thay thế thuốc tây. Trên thực tế, các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng chiết xuất của cây móng rồng thể hiện hoạt tính gây độc tế bào (cytotoxic) rất rõ nét bên cạnh hoạt tính kháng khuẩn [2]. Nếu tùy tiện sắc rễ hoặc quả móng rồng để uống với liều lượng không chuẩn hóa, người dùng có nguy cơ tổn thương gan, thận hoặc gặp phải các tác dụng phụ nghiêm trọng [1], [2].
Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là cho rằng nước sắc móng rồng có thể "chữa khỏi dứt điểm" bệnh sốt rét giống như phác đồ y tế chuẩn. Cho đến nay, các dữ liệu về móng rồng hoàn toàn không chứng minh được khả năng chữa khỏi bệnh sốt rét trên người [1]. Sốt rét do Plasmodium falciparum có thể diễn tiến ác tính rất nhanh, dẫn tới suy đa tạng và tử vong nếu không được điều trị kịp thời bằng các phác đồ đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng [1]. Việc trông cậy vào dược liệu dân gian chưa được kiểm chứng sẽ làm mất đi thời gian vàng cấp cứu [1].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Bệnh nhân nghi ngờ hoặc đã được chẩn đoán mắc sốt rét là nhóm đối tượng đầu tiên tuyệt đối không được tự ý dùng chiết xuất hay các bài thuốc từ cây móng rồng để điều trị [1]. Cần phải đến ngay cơ sở y tế để được xét nghiệm máu tìm ký sinh trùng và điều trị bằng thuốc sốt rét chuẩn [1].
Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá mức độ an toàn của cây móng rồng đối với phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ [1], [2]. Do đó, các nhóm đối tượng này cần tuyệt đối tránh xa việc dùng nước sắc hay chiết xuất móng rồng vì nguy cơ gây độc tính đối với tế bào và thai nhi [1], [2]. Tương tự, những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tránh sử dụng để phòng ngừa nguy cơ tương tác thuốc bất lợi hoặc làm trầm trọng thêm tổn thương cơ quan [1], [2].
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Trước thực trạng các nghiên cứu lâm sàng trên người còn thiếu hụt hoàn toàn, cây móng rồng hiện nay chỉ nên được nhìn nhận dưới góc độ là một nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu tiềm năng phục vụ công tác nghiên cứu dược phẩm của các nhà khoa học [1], [2]. Người dân không nên tự ý tìm kiếm cây móng rồng trong tự nhiên để đun sắc làm thuốc chữa bệnh [1].
Trong đời sống hàng ngày, cây móng rồng (Artabotrys hexapetalus) chủ yếu phát huy giá trị lớn trong ngành công nghiệp hương liệu nhờ chứa nhiều tinh dầu thơm [2]. Việc khai thác cây làm cảnh hoặc sản xuất hương thơm là hướng ứng dụng an toàn và phù hợp [2]. Khi có các triệu chứng sốt cao, rét run, vã mồ hôi nghi ngờ sốt rét sau khi đi từ vùng dịch tễ về, việc cần làm duy nhất là tới ngay bệnh viện hoặc trạm y tế gần nhất để được thăm khám và điều trị bài bản.
Tóm lại, dù các hợp chất như yingzhaosu chiết xuất từ móng rồng đã chứng minh khả năng tiêu diệt ký sinh trùng sốt rét trong ống nghiệm và trên chuột, dược liệu này vẫn chưa thể dùng làm thuốc điều trị cho người bệnh [1]. Việc chữa trị sốt rét cần tuân thủ tuyệt đối phác đồ y khoa hiện đại để đảm bảo an toàn tính mạng. Người dân hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ kinh nghiệm thảo dược truyền miệng nào.
