Chữa hen hay kích phát cơn hen: Sự thật đối lập từ cây hoa sữa

Cứ mỗi độ thu về, hương hoa sữa nồng nàn trên các con phố lại trở thành nỗi ám ảnh đối với nhiều người mắc bệnh hô hấp. Không ít người chỉ cần hít phải mùi hoa nồng gắt đã lập tức tức ngực, khó thở hoặc bùng phát cơn hen cấp tính. Thế nhưng, trong y học cổ truyền và một số tài liệu dược liệu, cây hoa sữa lại được nhắc đến như một vị thuốc hỗ trợ trị ho, trừ đờm và hen suyễn.

Nghịch lý này khiến nhiều người băn khoăn: liệu hoa sữa thực sự có khả năng chữa bệnh hen hay chính nó là thủ phạm kích hoạt cơn khó thở nguy hiểm? Câu trả lời nằm ở sự khác biệt hoàn toàn giữa các hoạt chất chiết xuất từ lá hoặc vỏ cây qua đường uống với phấn hoa và hương hoa bay lơ lửng trong không khí qua đường hô hấp.

Nghịch lý từ cây hoa sữa: Hoạt chất hỗ trợ và phấn hoa gây dị ứng

Trong kinh nghiệm dân gian của một số nền y học bản địa, cây hoa sữa (tên khoa học là Alstonia scholaris) đã được sử dụng hàng trăm năm để chữa các bệnh đường hô hấp như ho, hen suyễn, nhiều đờm và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính ^[1]. Các chế phẩm chứa dịch chiết lá cây thậm chí từng được kê đơn hoặc bày bán tại các hiệu thuốc ở một số quốc gia ^[1].

Tuy nhiên, trong đời sống thực tế, phấn hoa và hương thơm đậm đặc của loài hoa này lại là một dị nguyên hô hấp điển hình đối với con người ^[2]. Khi tiếp xúc ngoài môi trường, phấn hoa lơ lửng có thể gây viêm đường thở dị ứng, kích hoạt phản ứng miễn dịch cấp tính và khiến phế quản co thắt dữ dội ^[2]. Do đó, người bệnh cần phân biệt rạch ròi giữa việc nghiên cứu hoạt chất chiết xuất độc lập trong phòng thí nghiệm với việc hít phải phấn hoa ngoài thực tế.

Cơ chế tác động: Vì sao dịch chiết kháng viêm nhưng phấn hoa gây dị ứng?

Bệnh hen phế quản về bản chất là một bệnh lý viêm mạn tính của đường dẫn khí ^[3], ^[4], ^[5], ^[6], ^[7]. Khi đường thở bị viêm, niêm mạc trở nên tăng phản ứng, phù nề, tăng tiết chất nhầy và dễ bị co thắt dẫn đến tắc nghẽn luồng khí thở ^[4], ^[5], ^[7].

Nghiên cứu trên động vật cho thấy, các alkaloid toàn phần chiết xuất từ lá cây hoa sữa có hoạt tính chống lại phản ứng viêm đường dẫn khí do độc tố vi khuẩn gây ra ^[1]. Hoạt chất này giúp giảm sự thâm nhiễm của các tế bào viêm, giảm các chỉ số tổn thương và hạ thấp nồng độ các chất trung gian gây viêm ^[1]. Nhờ tác động kháng viêm này, tình trạng tổn thương mô phổi được cải thiện ^[1].

Ngược lại hoàn toàn với dịch chiết lá, phấn hoa của cây hoa sữa khi đi vào đường hô hấp lại đóng vai trò là một dị nguyên mạnh ^[2]. Phấn hoa kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể dị ứng IgE, kích hoạt tế bào mast giải phóng các chất hóa học trung gian và làm tăng vọt các cytokine gây viêm nhóm Th2 ^[2]. Phản ứng này dẫn đến hiện tượng viêm đường thở tăng bạch cầu ái toan kèm theo tình trạng tăng tiết chất nhầy quá mức, gây bít tắc đường thở và khởi phát cơn hen suyễn cấp tính ^[2].

Bằng chứng khoa học về tác dụng của alkaloid từ lá cây

Nhằm làm sáng tỏ kinh nghiệm dùng lá cây hoa sữa trị bệnh hô hấp trong dân gian, một nghiên cứu thực nghiệm đã được công bố vào năm 2016 trên mô hình chuột bị gây viêm đường hô hấp bằng lipopolysaccharide (LPS) ^[1]. Trong nghiên cứu này, chuột cống được chia ngẫu nhiên thành 6 nhóm (mỗi nhóm 10 con), bao gồm: nhóm chứng giả, nhóm đối chứng dùng LPS gây viêm, nhóm điều trị bằng thuốc chống viêm Dexamethasone (1,5 mg/kg đường uống), và 3 nhóm dùng alkaloid toàn phần chiết xuất từ lá cây hoa sữa theo ba mức liều uống khác nhau (7,5 mg/kg; 15 mg/kg; và 30 mg/kg) ^[1].

Các can thiệp được cho uống liên tục 1 lần mỗi ngày trong vòng 7 ngày ^[1]. Kết quả kiểm tra dịch rửa phế quản phế nang (BALF) và mô bệnh học phổi cho thấy, alkaloid toàn phần từ lá cây hoa sữa đã làm giảm tỷ lệ phần trăm bạch cầu trung tính, giảm tổng số lượng tế bào bạch cầu, cũng như giảm nồng độ các chỉ số men tổn thương albumin, phosphatase kiềm (AKP) và lactate dehydrogenase (LDH) trong dịch rửa phế quản ^[1]. Đồng thời, lượng albumin trong huyết thanh của chuột được cải thiện ^[1].

Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên chuột cống bị viêm đường thở thực nghiệm do nội độc tố vi khuẩn, không phải thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh hen. Hoạt chất được dùng là alkaloid tinh chế từ lá, hoàn toàn không phải hoa hay phấn hoa.

Nghiên cứu chứng minh phấn hoa hoa sữa kích phát viêm dị ứng

Để làm rõ khả năng gây dị ứng của hoa sữa, một nghiên cứu khác công bố năm 2016 đã xây dựng mô hình dị ứng đường thở trên chuột bằng chính phấn hoa của cây hoa sữa ^[2]. Kết quả thực nghiệm xác nhận rằng quá trình mẫn cảm và kích thích đường thở bằng phấn hoa hoa sữa đã tạo ra tình trạng viêm đường thở tăng bạch cầu ái toan điển hình đi kèm tăng tiết chất nhầy ^[2].

Tình trạng này gắn liền với sự gia tăng nồng độ kháng thể dị ứng toàn phần IgE, tăng biểu hiện thụ thể FcεRI trên tế bào mast ở phổi, cùng với sự gia tăng mạnh của các cytokine gây viêm dị ứng bao gồm IL-4, IL-5 và IL-13 ^[2]. Tiếp tục vào năm 2019, một nghiên cứu tiếp theo trên mô hình chuột dị ứng phấn hoa hoa sữa chỉ ra rằng sự phơi nhiễm dị nguyên này làm suy giảm quá trình chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào lympho T ở lách thông qua nhiều con đường truyền tín hiệu ^[3]. Việc các tế bào T bị giảm chết tế bào khiến chúng tích tụ kéo dài, góp phần duy trì tình trạng viêm mạn tính của bệnh hen và gây tổn thương mô đường dẫn khí ^[3].

Các nhà khoa học cũng thử nghiệm liệu pháp miễn dịch đặc hiệu dị nguyên bằng cách sử dụng chính dịch chiết phấn hoa hoa sữa này đưa vào niêm mạc mũi của chuột ^[2], ^[3], ^[8]. Nghiên cứu năm 2016 và 2017 cho thấy liệu pháp miễn dịch qua đường mũi giúp giảm viêm đường thở, giảm IgE, giảm các cytokine IL-4, IL-5, IL-13 và kích thích tạo ra các tế bào T điều hòa (Treg) có vai trò duy trì dung nạp miễn dịch ^[2], ^[8]. Nghiên cứu năm 2019 cũng ghi nhận liệu pháp miễn dịch qua niêm mạc giúp chuẩn hóa lại quá trình chết tế bào lympho T ^[3]. Tuy nhiên, đây là kỹ thuật can thiệp miễn dịch đặc hiệu trong điều kiện phòng thí nghiệm động vật, không đồng nghĩa với việc hít thở mùi hoa tự nhiên ngoài trời có thể chữa được bệnh.

Hiểu lầm thường gặp và ranh giới điều trị y khoa

Một hiểu lầm hết sức tai hại là nhiều người nghe nói hoa sữa có tác dụng chữa hen nên đã cố tình ngửi hoa, hái hoa về phơi khô hãm nước uống hoặc xông mũi họng. Trên thực tế, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy phấn hoa hay mùi hương hoa sữa tự nhiên có khả năng chữa hen ở người.

Trong phác đồ điều trị hen phế quản chuẩn mực, bệnh là một tình trạng viêm mạn tính và việc kiểm soát phản ứng viêm đường thở giữ vai trò cốt lõi hàng đầu ^[4], ^[5], ^[6]. Mặc dù thuốc giãn phế quản có tác dụng giảm co thắt, nhưng chúng không giải quyết được căn nguyên viêm tiềm ẩn bên dưới ^[4], ^[6]. Thuốc kháng viêm dạng hít (corticosteroid) hiện là liệu pháp điều trị kiểm soát bệnh hiệu quả và quan trọng nhất ^[5], ^[7]. Trong khi đó, thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh dạng hít chỉ đóng vai trò là thuốc cắt cơn tạm thời khi có triệu chứng ^[5]. Việc lạm dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng từ hoa sữa có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị kiểm soát viêm bằng y học hiện đại, dẫn đến các đợt bùng phát hen ác tính.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng với hoa sữa?

Những dữ liệu khoa học về khả năng chống viêm đường thở của cây hoa sữa chỉ mới dừng lại ở dịch chiết alkaloid từ lá trên mô hình động vật ^[1]. Cho đến nay, chưa có các nghiên cứu lâm sàng đầy đủ khẳng định hiệu quả và độ an toàn của dược liệu này trên người bệnh hen, người cao tuổi, trẻ em hay phụ nữ mang thai.

Do phấn hoa hoa sữa đã được chứng minh là một dị nguyên hô hấp trực tiếp gây viêm tăng bạch cầu ái toan và tăng IgE ^[2], những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:

• Người đã được chẩn đoán mắc bệnh hen phế quản, hen suyễn dị ứng.
• Người có cơ địa viêm mũi dị ứng, viêm kết mạc dị ứng hoặc viêm da cơ địa.
• Người có tiền sử co thắt phế quản, nhạy cảm với các mùi hương nồng gắt hoặc tiền sử khởi phát cơn khó thở khi thời tiết giao mùa.

Khi tiếp xúc với không khí có mật độ phấn hoa sữa cao, các đối tượng này rất dễ rơi vào tình trạng kích ứng đường thở, dẫn đến các đợt kịch phát nguy hiểm.

Cách ứng phó thực tế trong mùa hoa sữa nở

Để bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp khi mùa hoa sữa đến gần, người bệnh hen phế quản và người có cơ địa dị ứng nên áp dụng các biện pháp phòng ngừa chủ động:

• Hạn chế tiếp xúc trực tiếp: Tránh đi dạo, tập thể dục hoặc dừng lại quá lâu ở những khu vực trồng hoa sữa với mật độ dày đặc, đặc biệt vào buổi tối và ban đêm khi mùi hương thường đậm đặc hơn.
• Bảo vệ đường thở khi ra ngoài: Luôn đeo khẩu trang kín khi phải di chuyển qua các tuyến phố có nhiều cây hoa sữa để cản bớt phấn hoa xâm nhập vào khoang mũi.
• Che chắn không gian sống: Đóng các cửa sổ hướng ra phía cây hoa sữa trong những thời điểm gió đưa hương nồng vào nhà; có thể sử dụng máy lọc không khí có màng lọc tiêu chuẩn để giảm dị nguyên trong phòng ngủ.
• Tuân thủ điều trị nền: Không bao giờ tự ý dừng thuốc xịt kiểm soát hen hàng ngày do bác sĩ chỉ định; luôn mang theo ống hít cắt cơn bên mình để xử trí kịp thời nếu chẳng may xuất hiện triệu chứng khó thở đột ngột.
• Tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc truyền miệng: Không tự ý hái lá, vỏ hoặc hoa sữa về sắc uống hay xông mũi họng khi chưa có chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.

Cây hoa sữa là một trường hợp điển hình cho thấy sự đối lập giữa chiết xuất dược liệu trong phòng thí nghiệm và dị nguyên ngoài môi trường tự nhiên. Trong khi các hoạt chất alkaloid từ lá cây đang được nghiên cứu về tiềm năng kháng viêm, thì phấn hoa và hương hoa sữa tự nhiên ngoài đường phố lại là yếu tố nguy cơ kích hoạt cơn hen cấp tính. Người mắc bệnh hô hấp cần hiểu đúng bản chất vấn đề, chủ động phòng ngừa tiếp xúc phấn hoa và luôn tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ an toàn cho đường thở.