Căng thẳng tinh thần sau giờ làm việc kéo dài là tình trạng phổ biến trong đời sống hiện đại. Nhiều người tìm đến liệu pháp hương thơm từ các loài hoa quen thuộc như hoa huệ hay hoa nhài để thư giãn thần kinh, cải thiện giấc ngủ và giải tỏa áp lực. Tuy nhiên, giữa hai mùi hương này, loại nào thực sự mang lại hiệu quả hỗ trợ giảm căng thẳng tốt hơn cho hệ thần kinh?
Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, hoa nhài đã được nghiên cứu cụ thể về tác động lên hệ thần kinh tự chủ và hoạt động sóng não, cho thấy khả năng vừa thư giãn vừa kích thích tỉnh táo tùy thuộc vào nồng độ và cách sử dụng [1, 2, 7]. Trong khi đó, hoa huệ cũng như hoạt chất methyl benzoate hiện chưa có dữ liệu lâm sàng trong các tài liệu nghiên cứu được cung cấp. Do đó, khoa học hiện tại chưa đủ căn cứ để kết luận hoa huệ tốt hơn hay kém hơn hoa nhài trong việc giảm căng thẳng.
Cơ chế tác động của mùi hương lên hệ thần kinh tự chủ
Hệ thần kinh tự chủ gồm hai nhánh đối lập là hệ thần kinh giao cảm (kích hoạt phản ứng căng thẳng, tỉnh táo) và hệ thần kinh phó giao cảm (phụ trách trạng thái nghỉ ngơi, phục hồi). Khi cơ thể chịu áp lực, hệ giao cảm tăng cường hoạt động làm tăng nhịp tim, co mạch và tăng huyết áp, trong khi hệ phó giao cảm bị ức chế [1]. Mùi hương thông qua khứu giác có thể tác động trực tiếp lên hệ viền và vỏ não, từ đó điều hòa hoạt động của hai nhánh thần kinh này [1, 3].
Đối với tinh dầu hoa nhài, tác động lên hệ thần kinh phụ thuộc rất lớn vào cách tiếp xúc và nồng độ hương thơm. Khi hít mùi hương ở nồng độ loãng, cơ thể có xu hướng kích hoạt hệ thần kinh phó giao cảm, giúp làm dịu tâm trạng [2]. Ngược lại, khi massage qua da hoặc hít ở nồng độ đậm đặc mà người ngửi không yêu thích, hoa nhài có thể làm tăng hoạt tính giao cảm, dẫn đến trạng thái tỉnh táo, tăng nhịp thở và huyết áp [2, 7]. Về phía hoa huệ và hợp chất methyl benzoate, cơ chế tác động trực tiếp lên hệ thần kinh tự chủ vẫn chưa được ghi nhận trong các dữ liệu nghiên cứu này.
Nghiên cứu khoa học nói gì về tinh dầu hoa nhài?
Tác động tâm sinh lý của hoa nhài đã được ghi nhận qua một số thử nghiệm lâm sàng trên người với các kết quả đa chiều:
Thứ nhất, một nghiên cứu năm 2022 khảo sát phản ứng tâm sinh lý trên phụ nữ trưởng thành khi kích thích khứu giác bằng tinh dầu hoa nhài sử dụng thiết bị đo điện não đồ (EEG) không dây [3]. Kết quả cho thấy hương hoa nhài làm tăng đáng kể chỉ số sóng alpha tương đối (RA) và tỷ lệ alpha trên beta cao (RAHB) ở cả hai bán cầu vỏ não trước trán [3]. Sự gia tăng này phản ánh trạng thái não bộ ổn định, thư giãn tinh thần nhưng đồng thời vẫn duy trì mức độ chú ý và tỉnh táo nhất định [3].
Thứ hai, nghiên cứu năm 2010 tiến hành trên 40 tình nguyện viên khỏe mạnh nhằm đánh giá tác động của massage trị liệu bằng tinh dầu hoa nhài (Jasminum sambac L.) thoa lên vùng bụng [4]. Các nhà khoa học đã đo lường các chỉ số sinh lý tự chủ gồm huyết áp, mạch, độ bão hòa oxy trong máu, nhịp thở và nhiệt độ da [4]. Kết quả chỉ ra rằng so với giả dược, nhóm massage tinh dầu hoa nhài tăng đáng kể nhịp thở, độ bão hòa oxy và huyết áp tâm thu lẫn tâm trương [4]. Về mặt cảm xúc chủ quan, người tham gia tự đánh giá bản thân cảm thấy tỉnh táo hơn, tràn đầy năng lượng hơn nhưng ít thư giãn hơn nhóm chứng [4]. Các tác giả kết luận hoa nhài thể hiện tác dụng kích thích, tăng hưng phấn hành vi, phù hợp để cải thiện tâm trạng u uất hơn là tạo cảm giác tĩnh lặng hoàn toàn [4].
Thứ ba, một nghiên cứu năm 2003 trên 8 tình nguyện viên chia nhóm theo sở thích (thích hoặc ghét mùi trà hoa nhài) đã kiểm tra biến thiên nhịp tim khi ngửi hương trà hoa nhài ở hai mức nồng độ [2]. Mùi hương nồng độ thấp (pha loãng 20 lần) làm tăng hoạt động thần kinh phó giao cảm ở cả hai nhóm người [2]. Tuy nhiên, mùi hương nồng độ cao chỉ làm tăng phó giao cảm ở nhóm thích mùi hương, trong khi lại kích hoạt hệ thần kinh giao cảm ở nhóm không thích [2].
Ngoài ra, nghiên cứu tổng quan năm 2016 ghi nhận việc hít mùi hương yêu thích, bao gồm hoa nhài, có khả năng ức chế hoạt động co mạch giao cảm cơ bắp ở sinh viên khi tập thể dục, đồng thời ảnh hưởng rõ rệt đến các quá trình chú ý hành vi [5].
Hoa huệ và methyl benzoate: Khoảng trống dữ liệu khoa học
Trong đời sống, hoa huệ là loài hoa có hương thơm nồng nàn thường được dùng để cắm trang trí hoặc chiết xuất hương liệu. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu nghiên cứu khoa học được cung cấp hoàn toàn không có thử nghiệm nào thực hiện trên hoa huệ hoặc thành phần methyl benzoate liên quan đến việc giảm căng thẳng hay điều hòa hệ thần kinh tự chủ.
Vì thiếu vắng bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người, việc khẳng định hoa huệ hỗ trợ giảm căng thẳng tốt hơn hoa nhài là hoàn toàn không có cơ sở khoa học. Người dùng không nên suy đoán tác dụng an thần của hoa huệ từ kinh nghiệm truyền miệng khi chưa có nghiên cứu xác nhận liều lượng và độ an toàn.
Yếu tố quyết định hiệu quả giảm căng thẳng của mùi hương
Từ các nghiên cứu thực nghiệm, hiệu quả điều hòa hệ thần kinh tự chủ của liệu pháp mùi hương chịu ảnh hưởng lớn bởi các yếu tố thực tế:
Nồng độ hương thơm: Cùng là hương hoa nhài, nồng độ loãng kích hoạt hệ phó giao cảm tạo sự thư thái, nhưng nồng độ đậm đặc có thể kích hoạt hệ giao cảm gây căng thẳng thần kinh [2].
Sở thích cá nhân: Việc yêu thích mùi hương quyết định phản ứng của cơ thể; người có ác cảm với mùi hương sẽ bị kích thích hệ giao cảm, làm mất đi tác dụng thư giãn [3, 7].
Phương pháp sử dụng: Hít ngửi đơn thuần thường mang lại hiệu ứng điều hòa sóng não nhẹ nhàng [3], trong khi massage hấp thu qua da có thể thúc đẩy tuần hoàn và tăng kích thích tỉnh táo mạnh mẽ hơn [2, 6]. Mức độ căng thẳng ban đầu cũng quyết định hiệu quả; người có mức độ lo âu từ vừa đến nặng thường đáp ứng tốt hơn người chỉ lo âu nhẹ [6].
Những ai nên thận trọng khi sử dụng?
Hương hoa tự nhiên hoặc tinh dầu nguyên chất không hoàn toàn vô hại với mọi đối tượng:
Người nhạy cảm với mùi nồng hoặc có tiền sử dị ứng, hen suyễn: Mùi thơm đậm đặc của hoa nhài hoặc hoa huệ trong phòng kín có thể gây kích ứng đường hô hấp hoặc kích thích phản ứng căng thẳng không mong muốn [5, 7].
Phụ nữ mang thai: Dù liệu pháp mùi hương như dầu neroli từng được chứng minh an toàn trong hỗ trợ giảm lo âu ở thai phụ nguy cơ cao tại bệnh viện [7], việc tự ý sử dụng các loại tinh dầu đậm đặc như nhài hay huệ cần có ý kiến tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa sản.
Người có bệnh nền tim mạch, tăng huyết áp: Tinh dầu hoa nhài khi massage qua da có thể làm tăng huyết áp và nhịp thở [4], do đó nhóm đối tượng này không nên lạm dụng để tránh làm tăng hoạt tính giao cảm quá mức.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn tại nhà
Để khai thác tác dụng thư giãn tinh thần từ hương hoa nhài một cách khoa học, người dùng có thể áp dụng các bước sau:
Khuếch tán nồng độ thấp: Chỉ nên dùng 1-2 giọt tinh dầu hoa nhài trong máy khuếch tán cho phòng thoáng khí, tránh để mùi hương quá đậm đặc gây tác dụng ngược [2].
Tôn trọng sở thích khứu giác: Chỉ sử dụng mùi hương khi bản thân cảm thấy dễ chịu; nếu cảm thấy đau đầu hoặc khó chịu, cần dừng ngay lập tức [3, 7].
Thời điểm sử dụng: Do hoa nhài có tác dụng nâng cao sự tỉnh táo, tăng cường năng lượng và cải thiện tâm trạng chán nản [1, 2], loại hương này phù hợp dùng vào ban ngày khi làm việc hoặc học tập hơn là dùng ngay trước giờ ngủ.
Khi sử dụng qua da, tinh dầu cần được pha loãng với dầu nền phù hợp, không bôi trực tiếp tinh dầu đậm đặc lên da để phòng ngừa viêm da tiếp xúc [2, 6].
Liệu pháp hương thơm là phương pháp hỗ trợ tự nhiên giúp thư giãn tinh thần nhưng không thể thay thế cho các can thiệp y tế hay lối sống lành mạnh. Giữa hoa nhài và hoa huệ, hoa nhài có bằng chứng rõ ràng về khả năng điều hòa sóng não và nâng đỡ tâm trạng [1, 2], trong khi hoa huệ vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu kiểm chứng. Người tiêu dùng nên lựa chọn mùi hương phù hợp với sở thích cá nhân, dùng ở nồng độ vừa phải và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế nếu đang điều trị bệnh nền.