Butterbur (Petasites hybridus): bằng chứng, giới hạn và rủi ro

Butterbur (Petasites hybridus, còn gọi là Petasites officinalis) là cây thảo dược lâu đời, được dùng trong y học truyền thống và đang trở nên phổ biến như thực phẩm chức năng cũng như dược phẩm [1]. Cây chứa nhiều hợp chất hoạt chất tiềm năng nhưng đồng thời cũng chứa pyrrolizidine alkaloid (PA) — chất độc [1]. PA gây tổn thương gan, phổi và có thể gây ung thư; vì vậy, chỉ những sản phẩm butterbur đã được xử lý để loại bỏ PA và được chứng nhận PA-free mới nên cân nhắc sử dụng [1].

Hai chỉ định có bằng chứng

Đau nửa đầu (migraine)

Chiết xuất rễ butterbur (dạng CO2 extract, thương hiệu Petadolex) đã được kiểm chứng qua nghiên cứu ngẫu nhiên, kép đôi, chẳng mắkim chứng so với placebo, cho thấy giảm tần suất đau nửa đầu ở người lớn [2][3]. Dựa trên bằng chứng này, Viện Hàn lâm Thần kinh học Hoa Kỳ (AAN) từng khuyến nghị butterbur phòng ngừa đau nửa đầu vào năm 2012, nhưng đã rút khuyến nghị này vào năm 2015 do các lo ngại về an toàn [2][3].

Viêm mũi dị ứng (hay fever)

Các nghiên cứu về chiết xuất lá butterbur cho thấy có thể hữu ích với triệu chứng viêm mũi dị ứng khi dùng đường uống [4]. Cơ chế đề xuất là các petasin và isopetasin (sesquiterpene ester) ức chế sản xuất leukotriene và giảm nồng độ calcium nội bào, tạo tính chất kháng viêm và giãi pháp [4].

Giới hạn bằng chứng và chống chỉ định

Chất lượng và quy mô nghiên cứu hạn chế

Hai nghiên cứu lớn nhất về butterbar phòng ngừa đau nửa đầu mỗi nghiên cứu chỉ tuyển 60 bệnh nhân [2][3]. Các nghiên cứu này ngắn hạn và chưa đủ để đánh giá an toàn lâu dài. Ngoài hai chỉ định trên, rất ít nghiên cứu đánh giá butterbar đối với các bệnh lý khác; chưa thể kết luận tác dụng cho các điều trị khác [4].

Rủi ro PA và sản phẩm PA-free

Một số nghiên cứu báo cáo sản phẩm butterbar không chứa PA dường như an toàn khi dùng đường uống trong tối đa 16 tuần, bao gồm cả nghiên cứu trên trẻ em và thanh thiếu niên [1]. Tuy nhiên, vẫn có báo cáo hiếm gặp về tổn thương gan liên quan đến sản phẩm được quảng cáo là không chứa PA [1]. Nguy ngờ: dán nhãn PA-free không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối; kiểm soát chất lượng sản xuất và chứng nhận độc độc lập cần thiết [1].

Không dùng trong mang thai/khi cho con bú

Sản phẩm butterbar chứa PA không an toàn khi mang thai hoặc cho con báu vì có thể gây dị tật bẩm sinh hoặc tổn thương gan [1]. Thông tin về an toàn của sản phẩm PA-free trong thai kỳ hoặc cho con bú rất thiếu; không nên sử dụng nếu chưa có hướng dẫn rõ rệt từ chuyên gia y tế [1].

Tương tác thuốc và dị ứng

Nếu đang dùng bất kỳ thuốc nào, cần trao đổi với chuyên viên y tế trước khi dùng butterbar; một số thảo mộc và thuốc có thể tương tác nguy hiểm [1]. Butterbar có thể gây phản ứng dị ứng ở người dị ứng với cỏ phấn hương, hoa cúc, cúc vạn thọ, cúc dại [1].

Kết luận có điều kiện

Butterbar chỉ nên cân nhắc dùng khi: (1) sản phẩm là PA-free, được chứng nhận độc lập; (2) không mang thai, không cho con báu; (3) không dùng thuốc tương tác; (4) không dị ứng với thực vật họ cúc. Hai chỉ định có bằng chứng nhất định là phòng ngừa đau nửa đầu và viêm mũi dị ứng, nhưng bằng chứng ngắn hạn, quy mô nhỏ và có báo cáo tổn thương gan hiếm gặp ngay cả với sản phẩm PA-free. Với bất kỳ triệu chứng lâm vực nào liên quan, nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dược lâm sàng trước khi sử dụng.