Nhiều người Việt có thói quen hãm các loại lá cây dân dã uống suốt cả ngày để "thanh nhiệt, giải độc". Trong đó, lá bồ bồ cùng nhiều loại thảo mộc lợi tiểu thường được sắc đặc hoặc pha loãng uống thay nước lọc. Không ít người tin rằng uống càng nhiều nước lá thảo mộc thì cơ thể càng đào thải được nhiều độc tố qua đường tiểu.

Tuy nhiên, thói quen thay thế hoàn toàn nước lọc bằng nước hãm thảo dược lợi tiểu kéo dài tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe. Việc kích thích bài tiết nước tiểu liên tục có thể gây xáo trộn cân bằng nước, mất cân bằng điện giải và tạo gánh nặng lớn lên chức năng lọc của thận.

Uống nhiều nước thảo mộc có thực sự giúp giải độc?

Quan niệm uống nước lá để giải độc bắt nguồn từ việc quan sát thấy lượng nước tiểu tăng lên sau khi uống. Nhiều người mặc định đi tiểu nhiều đồng nghĩa với việc các chất cặn bã trong cơ thể được tống xuất nhanh hơn. Thực tế, hệ tiết niệu và thận vận hành theo cơ chế cân bằng nội môi vô cùng chặt chẽ.

Thảo dược tự nhiên tác động lên quá trình bài tiết qua các thành phần hóa thực vật khác nhau. Trà thảo mộc nói chung không được làm từ cây trà truyền thống (Camellia sinensis) mà pha từ lá, hoa, rễ hoặc thân của nhiều loài thực vật khác nhau [1]. Dù có nguồn gốc thiên nhiên, việc sử dụng các loại trà này không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nhiều nguy cơ tiêu cực đối với sức khỏe [2].

Khi dùng thảo mộc có tính lợi tiểu thường xuyên, thận bị ép phải tăng đào thải dịch và các ion hòa tan. Quá trình này không giúp tăng tốc độ thanh lọc độc chất tự nhiên của cơ thể mà trái lại làm xáo trộn thể tích tuần hoàn. Cơ thể mất nước qua đường tiểu nhanh hơn bình thường dẫn tới cảm giác mệt mỏi, uể oải.

Cơ chế tác động đến thận và cân bằng điện giải

Để hiểu rõ rủi ro của việc lạm dụng thảo mộc lợi tiểu, cần xem xét cơ chế bài tiết nước và ion tại thận. Một số hoạt chất trong thảo dược có khả năng can thiệp vào protein vận chuyển nước Aquaporin 2 (AQP2) ở ống thận [3]. Sự thay đổi biểu hiện của kênh dẫn nước AQP2 qua các con đường truyền tín hiệu nội bào có thể trực tiếp làm tăng lượng nước tiểu bài xuất [3].

Bên cạnh sự thoát nước, cân bằng khoáng chất cũng bị ảnh hưởng trực tiếp. Trong lâm sàng, các nhóm thuốc lợi tiểu quai, thiazide hay giữ kali thường kéo theo tác dụng phụ là rối loạn điện giải như hạ kali máu [3]. Đối với thảo dược, các dịch chiết cây cỏ lợi tiểu thường chứa hàm lượng ion kali nổi bật [4]. Tỷ lệ mol Kali/Natri (K/Na) trong các loại thảo mộc này rất cao, có thể vượt ngưỡng 50 [4].

Hàm lượng ion vô cơ cao trong thảo dược tác động mạnh đến hoạt động bài niệu của thận [4]. Khi nạp liên tục một lượng lớn dịch chứa tỷ lệ khoáng chất mất cân đối, hệ bài tiết phải làm việc hết công suất để lọc và tái hấp thu. Tình trạng này kéo dài dễ dẫn đến quá tải thận và làm thay đổi nồng độ các chất điện giải trong huyết thanh.

Khoa học nói gì về việc dùng trà thảo mộc kéo dài?

Dù trà thảo mộc được tiêu thụ rộng rãi trên toàn cầu, các dữ liệu lâm sàng chất lượng cao về độ an toàn dài hạn vẫn còn rất khiêm tốn.

Một tổng quan phạm vi năm 2019 rà soát 145 công bố khoa học quốc tế về trà thảo mộc nhưng chỉ chọn lọc được 21 nghiên cứu đáp ứng tiêu chuẩn [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù thực vật là nguồn cung cấp hoạt chất cho phát triển dược phẩm, số lượng bài báo đánh giá hiệu quả lâm sàng và độ an toàn của trà thảo mộc vẫn còn rất ít [5]. Các nghiên cứu quan sát cũng cảnh báo nguy cơ nhiễm các chất tạp nhiễm từ môi trường tồn dư trong nguyên liệu thực vật [5].

Về mặt an toàn độc học, nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống trắng Wistar được dùng dịch hãm thảo mộc liên tục trong 90 ngày với các liều 559,36 mg/kg, 1118,72 mg/kg và 2237,44 mg/kg [6]. Kết quả ghi nhận ở mức liều cao nhất 2237,44 mg/kg, men gan AST cùng chỉ số CK và LDH trong huyết thanh tăng cao rõ rệt ở cả hai giới [6]. Đánh giá mô bệnh học đồng thời phát hiện các tổn thương nhỏ tại gan, thận và tuyến tụy của động vật thí nghiệm [6].

Nghiên cứu dân tộc thực vật học năm 2023 tại Trung Quốc cảnh báo rằng "tự nhiên không phải lúc nào cũng tốt", việc tiêu thụ quá mức một số loại trà thảo mộc hoàn toàn có thể gây ra những tác động tiêu cực [2]. Các chất hóa thực vật chưa được kiểm soát chặt chẽ trong chuỗi cung ứng dễ mang theo nguy cơ tạp nhiễm và gây hại cho người tiêu dùng [2].

Hiểu lầm thường gặp về thói quen "thay nước lọc bằng nước lá"

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng nước sắc thảo mộc với nước lọc tinh khiết. Nước lọc cung cấp nguồn nước trung tính giúp hòa tan và vận chuyển dưỡng chất mà không bắt các cơ quan chuyển hóa phải xử lý thêm hóa chất thực vật.

Nhiều người cũng nhầm lẫn tác dụng bài niệu của thảo dược với tác dụng của caffeine trong trà truyền thống hay cà phê. Một nghiên cứu năm 2003 chỉ ra rằng caffeine chỉ gây kích thích bài niệu ngắn hạn khi dùng liều cao cấp tính (tối thiểu 250-300 mg, tương đương 2-3 tách cà phê hoặc 5-8 tách trà) ở người không quen dùng [7]. Cơ thể sẽ dung nạp nhanh chóng và liều lượng thông thường không làm suy giảm tình trạng bù nước của cơ thể [7]. Trong khi đó, các thảo mộc lợi tiểu tác động qua những kênh ion và con đường hóa học khác, nếu lạm dụng liên tục sẽ không duy trì được trạng thái cân bằng dịch tối ưu [3], [4].

Một ngộ nhận khác là thảo dược lành tính nên có thể uống tùy tiện mà không có ngưỡng tối đa. Việc phân tích thành phần hóa học của trà thảo dược là bước then chốt để xác định cấu phần và đảm bảo an toàn, giải quyết các mối lo ngại về sức khỏe cộng đồng [1]. Không có loại thảo mộc nào an toàn tuyệt đối khi uống thay thế toàn bộ nước uống mỗi ngày [2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Việc sử dụng tùy tiện nước hãm lá bồ bồ hay thảo mộc lợi tiểu tiềm ẩn nguy cơ cao đối với các nhóm đối tượng sau:

  • Người có bệnh lý thận: Người suy thận mạn hoặc có tiền sử tổn thương thận không nên dùng thảo mộc lợi tiểu. Thận suy yếu không đủ khả năng điều hòa tỷ lệ khoáng chất cao, dễ gây rối loạn điện giải nghiêm trọng [4].
  • Bệnh nhân tim mạch, huyết áp: Những người đang sử dụng thuốc điều trị lợi tiểu tây y như spironolactone, furosemide hay HCTZ [3]. Việc phối hợp thảo dược có thể gây tương tác bất lợi hoặc làm mất cân bằng kali huyết [3], [4].
  • Người cao tuổi và trẻ nhỏ: Nhóm đối tượng này có hệ thống điều hòa dịch nội môi nhạy cảm, rất dễ rơi vào tình trạng mất nước tiềm tàng khi dùng các chất kích thích đi tiểu [7], [2].
  • Người có men gan cao: Các hợp chất thực vật đậm đặc dùng kéo dài có thể gây tăng enzym AST và tổn thương vi thể ở gan [6].

Áp dụng thực tế: Uống thảo mộc thế nào cho đúng cách?

Để khai thác các giá trị thư giãn và hỗ trợ sức khỏe của trà thảo mộc mà không gây hại cho thận, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không thay thế nước lọc: Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là nguồn cung cấp chất lỏng chính cho cơ thể. Mỗi người trưởng thành cần duy trì từ 1,5 đến 2 lít nước lọc mỗi ngày tùy mức độ vận động.
  • Dùng ngắt quãng, có chu kỳ: Chỉ nên dùng nước lá thảo mộc theo từng đợt ngắn (từ 5 đến 7 ngày), không uống liên tục quanh năm. Khi dùng, nên hãm loãng, không sắc quá đặc.
  • Kiểm soát nguồn gốc: Lựa chọn thảo dược khô có nguồn gốc rõ ràng, chế biến sạch sẽ để tránh các chất tạp nhiễm môi trường hoặc tồn dư hóa chất bảo quản [5], [2].
  • Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, chuột rút, hoa mắt chóng mặt hoặc đi tiểu quá nhiều lần trong ngày, cần ngừng uống nước lá ngay lập tức và chuyển sang dùng nước lọc.

Trà thảo mộc hay lá bồ bồ có thể là thức uống mang lại sự dễ chịu nếu sử dụng đúng mực và đúng thời điểm. Tuy nhiên, việc coi thảo dược lợi tiểu là thần dược thanh lọc cơ thể để uống thay nước lọc hằng ngày là sai lầm nguy hại. Người đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung bất kỳ loại nước lá nào vào thực đơn thường nhật.