Côn bố (Laminaria japonica, còn gọi là tảo bẹ Kombu) là loại rong biển quen thuộc trong ẩm thực Á Đông và thường được quảng bá như siêu thực phẩm bổ sung khoáng chất. Nhiều người cho rằng ăn càng nhiều thực phẩm giàu vi chất tự nhiên thì cơ thể càng khỏe mạnh. Tuy nhiên, với hàm lượng iod cực cao, côn bố có thể biến từ vị thuốc quý thành con dao hai lưỡi cho hệ nội tiết nếu dùng sai cách.

Người bị thiếu hụt iod hoặc áp dụng chế độ ăn thuần chay thiếu vi chất có thể hưởng lợi từ liều lượng nhỏ loại tảo này [1]. Trái lại, người có bệnh lý tuyến giáp tự miễn, đặc biệt là viêm tuyến giáp Hashimoto, cần thận trọng và hạn chế tối đa để tránh đẩy nhanh suy giáp [5, 8].

Cơ chế tác động của iod trong côn bố lên tuyến giáp

Tuyến giáp cần iod để sản xuất các hormone điều hòa chuyển hóa gồm thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3) [2]. Tảo bẹ côn bố hấp thụ và tích tụ khoáng chất này từ nước biển ở nồng độ đậm đặc, với tỷ lệ hấp thu iod từ Laminaria japonica qua đường tiêu hóa của con người ước tính đạt 57% đến 71% [1].

Khi cơ thể thiếu hụt, tuyến giáp sẽ tăng cường giữ iod đưa vào và giảm bài tiết qua nước tiểu để phục vụ tổng hợp hormone [1]. Ngược lại, khi lượng iod nạp vào tăng đột biến vượt ngưỡng nhu cầu, lượng iod dư thừa ngăn cản quá trình giải phóng hormone tuyến giáp thông qua việc ức chế các chất kích thích tuyến giáp [2]. Cơ chế ức chế này khiến nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) trong máu tăng vọt nhằm cố gắng bù đắp [1, 2].

Nghiên cứu lâm sàng về nguy cơ ức chế giáp khi thừa iod

Nhiều thử nghiệm lâm sàng ghi nhận ăn lượng lớn côn bố gây rối loạn các chỉ số nội tiết ngay cả trên người hoàn toàn khỏe mạnh.

Một nghiên cứu năm 2008 đánh giá tác động của côn bố (Laminaria japonica) lên chức năng tuyến giáp của người trưởng thành Nhật Bản khỏe mạnh [3]. Thử nghiệm dùng liều ngắn hạn 15 g và 30 g côn bố mỗi ngày (chứa lần lượt 35 mg và 70 mg iod) trong 7 đến 10 ngày [3]. Kết quả cho thấy nồng độ TSH huyết thanh tăng đáng kể và vượt quá giới hạn bình thường ở một số người [3]. Nồng độ FT4 và FT3 giảm nhẹ nhưng vẫn trong giới hạn bình thường [3].

Ở nhóm dùng dài ngày 15 g côn bố mỗi ngày trong 55 đến 87 ngày, mức TSH tăng cao và duy trì liên tục trong khi FT4 và FT3 hầu như không đổi [3]. Sự bài tiết iod qua nước tiểu tăng vọt trong suốt thời gian dùng côn bố [3]. Sau khi ngừng ăn từ 7 đến 40 ngày, các chỉ số bất thường này trở về mức ban đầu, cho thấy chức năng giáp bị ức chế tạm thời nhưng có thể hồi phục [3]. Các nhà nghiên cứu khuyến nghị người dân tránh tiêu thụ lượng rong biển quá mức [3].

Tương tự, tổng quan năm 2019 xác nhận việc dùng 15 g Laminaria japonica mỗi ngày trong 7-10 ngày làm TSH tăng vượt ngưỡng bình thường ở 4/6 người tham gia [1]. Ở liều 30 g/ngày trong 7-10 ngày, có 4/14 người bị tăng TSH [1]. Với liều 15 g/ngày dùng 55-87 ngày, có 1/3 người xuất hiện tình trạng này [1]. Lượng bài tiết iodide qua nước tiểu tăng từ 30 đến 44 lần so với ban đầu tùy theo mức tiêu thụ 15 g hay 30 g [1]. Dữ liệu cho thấy bổ sung tảo bẹ liên tục trong 4 tuần làm tăng TSH huyết thanh [1].

Dù vậy, khi dùng tảo Ascophyllum nodosum liều 500 mg chứa 356 microgram iod cho phụ nữ khỏe mạnh trong 14 ngày, lượng iod cải thiện mà không gây tổn hại chức năng giáp [1]. Nồng độ T3, T4, FT3 và FT4 giữ nguyên, TSH tăng nhẹ nhưng vẫn nằm hoàn toàn trong giới hạn bình thường [1].

Nguy cơ đặc biệt đối với người viêm tuyến giáp Hashimoto

Đối với bệnh nhân mắc viêm tuyến giáp tự miễn Hashimoto, lượng iod khổng lồ từ côn bố đem lại rủi ro bệnh tiến triển nặng hơn [5, 8].

Phân tích năm 1981 trên mô tuyến giáp của 10 bệnh nhân Hashimoto (5 người bình giáp, 5 người suy giáp) và 6 người đối chứng phát hiện hàm lượng iod trong mô giáp của người bệnh Hashimoto giảm rõ rệt (24 ± 29 microgram/g ở nhóm suy giáp và 96 ± 52 microgram/g ở nhóm bình giáp, so với 779 ± 37 microgram/g ở người bình thường) [4]. Protein tuyến giáp và tỷ lệ thyroglobulin cũng giảm [4]. Phản ứng miễn dịch trong bệnh Hashimoto làm biến đổi cấu trúc thyroglobulin, gây rối loạn quá trình iod hóa bình thường [4].

Nghiên cứu dịch tễ năm 1985 tại Thụy Sĩ ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh Hashimoto trong các bệnh phẩm phẫu thuật tuyến giáp tăng gấp 6 lần, từ 0,13% (giai đoạn 1940-1949 với mức muối iod thấp) lên 0,78% (giai đoạn 1973-1982 với mức muối iod cao) [5]. Bổ sung iod diện rộng làm tăng tỷ lệ cường giáp do iod tại vùng bướu cổ lưu hành và thúc đẩy tái phát Basedow ở bệnh nhân đang trị thuốc kháng giáp [2].

Đặc biệt, nghiên cứu năm 2003 trên 45 bệnh nhân suy giáp do viêm tuyến giáp Hashimoto đã chứng minh hiệu quả bất ngờ của việc hạn chế iod [6]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm 1 hạn chế iod dưới 100 microgram/ngày và nhóm 2 không hạn chế [6]. Sau 3 tháng, 78,3% bệnh nhân nhóm hạn chế iod (18/23 người) đã tự phục hồi về trạng thái bình giáp mà không cần bổ sung hormone suốt đời [6]. Tỷ lệ này ở nhóm không hạn chế chỉ là 45,5% [6]. Ở nhóm kiêng iod, FT4 tăng từ 0,80 lên 0,98 ng/dL và TSH giảm mạnh từ 37,95 xuống 25,66 microIU/mL [6]. Ngược lại, nhóm không kiêng có FT4 giảm từ 0,98 xuống 0,92 ng/dL [6]. Điều này khẳng định thừa iod kích hoạt và duy trì tình trạng suy giáp ở người Hashimoto [5, 8].

Ai có thể hưởng lợi từ côn bố?

Dù tiềm ẩn nguy cơ khi dùng quá nhiều, côn bố vẫn là nguồn cứu cánh hữu hiệu cho những trường hợp thiếu hụt iod thực sự [1, 3].

Ở quần thể thiếu iod, mức bài tiết iod qua nước tiểu sau khi ăn rong Laminaria hyperborea chỉ đạt 61,5% (so với 90% ở quần thể đủ iod), cho thấy cơ thể người thiếu vi chất giữ lại lượng iod lớn hơn để nạp vào tuyến giáp [1]. Do đó, rong biển giúp cải thiện tình trạng vi chất cho nhóm có nguy cơ thiếu hụt, chẳng hạn người ăn thuần chay [1].

Một nghiên cứu năm 2011 tại Nhật Bản đã điều trị suy giáp do thiếu iod cho 7 bệnh nhân khuyết tật vận động và trí tuệ nặng phải nuôi ăn qua ống thông dài ngày (TEN) [7]. Do các dung dịch nuôi ăn thông thường có hàm lượng iod thấp hơn khuyến nghị 40-150 microgram/ngày của Bộ Y tế Nhật Bản, bệnh nhân bị suy giáp [7]. Các bác sĩ đã dùng bột côn bố khô (Laminaria japonica) làm liệu pháp bổ sung [7]. Khi thử nghiệm mức 1,6-2 g/ngày, lượng iod niệu vọt lên quá cao (đạt 1.380 microgram/L và 560 microgram/L ở 2 ca), buộc phải hạ liều xuống [7]. Kết quả cho thấy chỉ cần khoảng 1 g bột côn bố mỗi ngày (chứa khoảng 200 microgram iod) là đủ giúp 5 ca nặng và 2 ca còn lại phục hồi cả nồng độ iod niệu lẫn chức năng tuyến giáp bình thường [7].

Hiểu lầm thường gặp về rong biển và tuyến giáp

Nhiều người mặc định suy giáp luôn cần bổ sung iod tự nhiên và chọn ăn rong biển, côn bố mỗi ngày. Đây là sai lầm nguy hiểm. Suy giáp có hai nhóm nguyên nhân chính: thiếu hụt iod và tự miễn (bệnh Hashimoto) [3, 5]. Trong khi người thiếu iod cần thêm vi chất, người bệnh Hashimoto lại cần kiêng iod nghiêm ngặt để tuyến giáp phục hồi chức năng [3, 5].

Quan niệm rằng ăn côn bố liều cao chỉ gây thừa chất tạm thời và đào thải hết qua nước tiểu mà không ảnh hưởng cơ thể cũng không chính xác. Thực tế, liều cao 15-30 g/ngày liên tục gây ức chế sản xuất hormone giáp và đẩy TSH tăng vọt trong suốt chu kỳ sử dụng [1, 2].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người đã được chẩn đoán mắc viêm tuyến giáp Hashimoto hoặc các bệnh tuyến giáp tự miễn khác không nên sử dụng côn bố và các chế phẩm bổ sung từ loại tảo này [5, 8]. Nạp iod liều cao từ thực phẩm có thể làm nặng thêm tình trạng suy giáp sẵn có hoặc triệt tiêu khả năng tự phục hồi của tuyến [5, 8].

Bệnh nhân Basedow đang điều trị bằng thuốc kháng giáp cũng cần cẩn trọng vì việc nạp nhiều iod làm tăng nguy cơ tái phát bệnh [2]. Người chuẩn bị thực hiện các xét nghiệm liên quan đến tuyến giáp hoặc điều trị iod phóng xạ cần thông báo với bác sĩ về thói quen ăn uống để tránh sai lệch kết quả.

Hướng dẫn sử dụng côn bố an toàn trong đời sống

Để khai thác giá trị của côn bố mà không gây hại cho sức khỏe, người bình thường cần lưu ý kiểm soát khẩu phần:

  • Không sử dụng quá 1 g bột côn bố mỗi ngày, vì mức này đã cung cấp khoảng 200 microgram iod, cao hơn một chút so với khuyến nghị cơ bản [7].
  • Tránh ăn lượng lớn 15 g đến 30 g côn bố khô mỗi ngày liên tục trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần vì dễ đẩy TSH vượt giới hạn bình thường [1, 2].
  • Khi nấu nước dùng dashi truyền thống hoặc hầm canh, chỉ nên dùng một lát nhỏ để lấy hương vị, tránh ninh quá nhiều mảnh lớn hoặc ăn trực tiếp lượng xác rong biển dày đặc.
  • Nếu bạn thuộc nhóm ăn thuần chay muốn bổ sung iod, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để làm xét nghiệm iod niệu và định lượng hormone tuyến giáp trước khi quyết định dùng thường xuyên.

Côn bố là nguồn vi chất dồi dào có thể giải quyết dứt điểm tình trạng suy giáp do thiếu hụt dinh dưỡng ở liều rất nhỏ [7]. Tuy nhiên, lượng iod cực đậm đặc của nó cũng là yếu tố gây ức chế giáp và kích hoạt tổn thương ở bệnh nhân tự miễn [2, 5]. Hiểu rõ tình trạng thể chất của bản thân và kiểm soát chặt chẽ lượng dùng là chìa khóa để bảo vệ tuyến giáp an toàn.