Củ cọc màn và thói quen tìm kiếm cây thuốc tự nhiên
Nhiều người dân vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên vẫn giữ thói quen đào các loại củ dại mọc ven đồi, trảng cỏ về làm thức ăn bổ dưỡng hoặc nấu nước uống bồi bổ. Trong số các loài cây mọc hoang dã quen thuộc, cây cọc màn hay còn được gọi là mao tử tàu thu hút sự chú ý của nhiều người tìm kiếm thảo dược bản địa.
Nhiều người cho rằng cây cỏ ngoài tự nhiên thì lành tính, cứ đào củ rửa sạch là có thể yên tâm sử dụng bồi dưỡng cơ thể. Thói quen thu hái tự do này tiềm ẩn rủi ro ngộ độc rất lớn, bởi cây rừng rất dễ bị nhầm lẫn với các loài cây hoang dã chứa độc tố mạnh nếu chỉ nhìn bằng mắt thường.
Củ cọc màn có thực sự an toàn và cách thức nhận diện loài cây này dưới góc nhìn khoa học như thế nào? Việc nhận diện thảo dược đòi hỏi kỹ thuật chuyên sâu thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền miệng thiếu căn cứ.
Mao tử tàu là cây gì và dân gian dùng như thế nào?
Củ cọc màn, hay mao tử tàu, có tên khoa học là Eriosema chinense Vogel, thuộc chi Eriosema trong họ Đậu (Fabaceae) [1]. Đây là loài thực vật thảo nhỏ, thân thảo cứng cáp mang lông mịn, phần rễ phát triển phình thành củ hình trứng hoặc củ thoi dưới lòng đất [1].
Tại nhiều khu vực trên thế giới, loài cây này từ lâu đã được ghi nhận trong tập quán ăn uống và sử dụng thảo mộc dân tộc [1]. Rễ củ của Eriosema chinense được ghi nhận sử dụng làm thực phẩm tại miền Bắc nước Úc, Trung Quốc và vùng Đông Bắc Ấn Độ [1]. Ở bang Meghalaya của Ấn Độ, củ của cây được dân gian dùng để hỗ trợ cải thiện tình trạng tiêu chảy [1].
Tại tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), người dân bản địa dùng rễ củ cây mao tử tàu với mục đích hỗ trợ xử lý tiêu chảy, viêm tinh hoàn, bệnh dại và dùng làm thảo dược thanh nhiệt, giải độc [1]. Tại Thái Lan, rễ củ tươi của cây mao tử tàu được ăn như một vị thuốc bồi bổ cơ thể [1]. Người dân Thái Lan cũng dùng nước sắc từ hạt mao tử tàu để giúp làm lành vết thương, làm thuốc lợi tiểu, săn se niêm mạc, giảm chứng đổ mồ hôi trộm và thúc đẩy tống xuất sản dịch cho phụ nữ sau sinh [1]. Ngoài ra, nước sắc từ hạt có thêm bột tiêu còn được người dân dùng khi bị tiêu chảy [1].
Một số loài khác thuộc chi Eriosema cũng có lịch sử sử dụng tại châu Phi và Nam Mỹ [1]. Lá tươi của loài Eriosema glomeratum được dùng làm rau ăn, hỗ trợ tiêu chảy, kiết lỵ ở Angola, hỗ trợ tiểu đường ở Benin; còn rễ cây Eriosema rufum được thổ dân vùng Kunana (Venezuela) sắc nước dùng cho phụ nữ hiếm muộn hoặc thúc sinh [1]. Cây Eriosema robustum phân bố rộng rãi ở Burundi, Ethiopia, Kenya, Rwanda, Tanzania, Uganda, CHDC Congo và Cameroon, được tin dùng trị ho ở Đông Phi và bệnh ngoài da ở Trung Phi [1]. Loài Eriosema laurentii ở Tây và Trung Phi cũng được dùng làm thực phẩm và bài thuốc cho các vấn đề thần kinh, hô hấp, bệnh phụ khoa [1]. Cây Eriosema psoraleoides là loài phân bố rộng khắp châu Phi từ Togo đến Tanzania [1].
Thành phần hóa học và hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm
Nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân tích chuyên sâu nhằm tìm hiểu các hoạt chất chứa trong rễ củ mao tử tàu Eriosema chinense [2]. Các nhà khoa học đã phân lập được 8 hợp chất prenylated flavonoid mới, được đặt tên từ khonklonginol A đến khonklonginol H từ dịch chiết hexane và dichloromethane của rễ loài cây này [2].
Cùng với 8 hợp chất mới, nghiên cứu còn tìm thấy 6 hợp chất đã biết bao gồm 5 dẫn xuất flavonoid là lupinifolinol, dehydrolupinifolinol, flemichin D, eriosemaone A, lupinifolin và một hợp chất lignan có tên là yangambin [2]. Cấu trúc phân tử của các hợp chất này đã được xác định chính xác thông qua các phương pháp quang phổ hiện đại [2].
Trong các thử nghiệm sinh học trong phòng thí nghiệm, những hợp chất prenylated flavonoid này được đánh giá về hoạt tính gây độc tế bào trên hai dòng tế bào ung thư ở người: dòng tế bào ung thư phổi tế bào nhỏ NCI-H187 và dòng ung thư biểu mô biểu bì khoang miệng KB [2]. Đồng thời, các hoạt chất này cũng được kiểm tra khả năng ức chế vi khuẩn lao đối với chủng Mycobacterium tuberculosis H37Ra [2].
Dữ liệu hóa học cho thấy củ cọc màn chứa những hoạt chất sinh học thực sự, có tác động lên tế bào sống trong điều kiện ống nghiệm [2]. Tuy nhiên, các tác dụng này mới chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu chiết xuất phân tử trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định công dụng điều trị bệnh.
Nguy cơ nhầm lẫn tai hại với các loài thảo dược độc tính cao
Nguy cơ lớn nhất khi người dân tự ý tìm kiếm củ cọc màn (mao tử tàu) ngoài tự nhiên là thu hái nhầm các loài cây hoang dã có hình thái bên ngoài gần giống, đặc biệt là các loài tiền hồ dại hoặc thảo dược mọc hoang chứa độc tính cao.
Trong tự nhiên, nhiều loài thực vật có củ hoặc lá xẻ lông chim, thân thảo mọc sát đất rất dễ gây nhầm lẫn đối với người không có chuyên môn thực vật học sâu sắc. Rất nhiều trường hợp ngộ độc cây rừng xảy ra do người đi hái nhầm lẫn giữa cây ăn được và cây có độc tính gây suy hô hấp, rối loạn nhịp tim hoặc hủy hoại tế bào gan thận.
Thực tế nghiên cứu dược liệu đã chỉ ra rằng ngay cả các loài trong cùng một chi hoặc các loài cây thuốc thông dụng cũng rất khó phân biệt nếu chỉ dựa trên quan sát mắt thường [3], [4]. Nghiên cứu về loài sắn dây (Pueraria lobata) khẳng định có rất nhiều biến chủng dễ gây nhầm lẫn trên thực tế mà các phương pháp nhận diện truyền thống khó lòng phân biệt rạch ròi [3].
Tương tự, nghiên cứu về 7 loài thảo dược thuộc chi Hoàng kỳ (Astragalus) tại tỉnh Vân Nam cũng cho thấy giữa các loài có sự tương đồng nhất định về hình thái, chỉ khi phân tích vi phẫu lát cắt ngang của rễ, bột dược liệu và thành phần hóa học bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) mới nhận ra các điểm sai khác đặc trưng giữa các loài [4]. Đối với các loài thảo dược phương Tây như chi Cúc tím (Echinacea), việc cắt lát ngang rễ và soi bột dưới kính hiển vi của ba loài E. angustifolia, E. pallida, và E. purpurea cho thấy các đặc điểm cấu trúc cơ bản tương tự nhau, đòi hỏi phải tìm các dấu hiệu vi phẫu chẩn đoán chuyên biệt để tránh nhầm lẫn nguồn nguyên liệu [5].
Nếu ngay cả các nhà khoa học cũng gặp khó khăn khi phân định các loài thảo mộc gần gũi thì người dân bình thường đi rừng bằng mắt thường rất dễ hái nhầm rễ của các loài cây dại chứa độc chất nguy hiểm.
Khoa học nhận diện thảo dược hiện đại: Cần nhiều hơn kinh nghiệm mắt thường
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối và phân biệt rõ ràng các loài thực vật làm thuốc, ngành dược học hiện đại không chỉ nhìn vào màu sắc rễ hay hình dáng lá cây ngoài thực địa [3], [6]. Các phương pháp giám định tiên tiến đang dần trở thành tiêu chuẩn vàng để ngăn ngừa nguy cơ trà trộn hoặc nhầm lẫn thảo dược [6].
Dược lý phân tử đã phát triển để đưa việc nhận diện dược liệu thô từ cấp độ hiển vi sang cấp độ di truyền [3]. Các công cụ phân tử như giải trình tự hệ phiên mã, nhân bản và tổng hợp các gen chức năng đang được ứng dụng để định danh các loài thực vật dễ lẫn lộn như sắn dây [3].
Đối với các loài thảo dược quý có nguy cơ pha tạp hoặc giả mạo cao như nhân sâm (Panax ginseng, Panax quinquefolius, và Panax notoginseng), các nhà khoa học đã xây dựng phương pháp phản ứng chuỗi polymerase (PCR) đặc hiệu loài kết hợp với các kỹ thuật trực giao [6]. Kỹ thuật PCR đặc hiệu loài cung cấp công cụ kiểm soát chất lượng chính xác, hiệu quả về chi phí để phân biệt rạch ròi giữa các loài thực vật có quan hệ họ hàng rất gần gũi [6]. Thậm chí, phương pháp này còn định danh thành công các nguyên liệu đã qua chế biến phức tạp như rễ đã hấp chín hay dịch chiết cồn-nước [6].
Bên cạnh phương pháp di truyền, các tiêu chuẩn kiểm nghiệm dược liệu còn dựa trên việc mô tả đặc tính thực vật học, cấu trúc vi học của thân, lá, thân rễ, bột dược liệu và nhận diện lý hóa toàn diện như nghiên cứu trên cây cơm cháy (Sambucus chinensis) [7]. Những quy trình khoa học nghiêm ngặt này cho thấy việc nhận định một loài cây như mao tử tàu cần được thực hiện trong phòng kiểm nghiệm tiêu chuẩn, không thể chỉ dựa vào vài mô tả truyền miệng bên sườn đồi.
Những hiểu lầm nguy hại khi tự ý hái cây rừng làm thuốc
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Nhiều người tin rằng củ đào từ rừng về chỉ có lợi, không thể gây hại, dẫn đến tâm lý chủ quan khi chế biến củ cọc màn làm món ăn hoặc sắc nước uống liều cao.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng kinh nghiệm dân gian truyền miệng có thể thay thế hoàn toàn chuyên môn y dược học. Người đi hái thường truyền tai nhau các dấu hiệu rất mơ hồ như "lá có lông, rễ củ tròn, mùi ngai ngái". Trong tự nhiên hoang dã, nhiều loài cây tiền hồ dại, độc thảo thuộc họ Hoa tán hoặc các loài họ Đậu chứa độc tố tự nhiên cũng sở hữu củ rễ và lá có nét tương đồng, rất dễ biến một bát nước sắc bồi bổ thành độc dược gây tử vong.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các hoạt chất kháng khuẩn hay chống ung thư trong nghiên cứu ống nghiệm của Eriosema chinense đồng nghĩa với việc củ cọc màn có thể dùng để chữa khỏi bệnh ung thư hay bệnh lao ở người [2]. Bằng chứng từ nghiên cứu năm 2009 chỉ ra rằng các flavonoid mới có độc tính tế bào đối với dòng tế bào ung thư phổi NCI-H187 và tế bào KB trong đĩa thí nghiệm [2]. Độc tính tế bào trong ống nghiệm khác xa với thuốc chữa bệnh trên cơ thể người, và việc tự ý dùng thảo dược chưa kiểm soát có thể gây ngộ độc trước khi thấy được bất kỳ lợi ích nào.
Ai cần tuyệt đối thận trọng trước các loại củ dại?
Tất cả mọi người đều không nên tự ý sử dụng các loại củ dại không rõ nguồn gốc kiểm định, nhưng có những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm cần tránh xa tuyệt đối.
Phụ nữ đang mang thai và phụ nữ cho con bú tuyệt đối không tự ý dùng các loại củ dại như cọc màn hay các bài thuốc sắc truyền miệng. Dù y học dân gian tại một số nơi có ghi nhận việc dùng hạt cây chi Eriosema để tống sản dịch sau sinh hoặc rễ cây để thúc sinh [1], chưa hề có nghiên cứu độc học sinh sản hay tính an toàn trên người mẹ và thai nhi đối với củ mao tử tàu. Bất kỳ tác động co bóp hoặc hóa chất lạ nào cũng có thể đe dọa thai kỳ.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng gan, thận non yếu hoặc suy giảm chuyển hóa cũng là nhóm đối tượng chịu nguy cơ cao nhất nếu xảy ra ngộ độc thảo dược. Các chất lạ, prenylated flavonoid chưa rõ độc tính chuyển hóa ở người trưởng thành hoàn toàn có thể gây suy gan cấp hoặc tổn thương tế bào thận nếu tích tụ [2].
Những người mắc các bệnh mạn tính về tim mạch, huyết áp, gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc tây y điều trị bệnh nền không được sử dụng thảo dược thu hái hoang dã. Sự tương tác giữa các hợp chất thực vật tự nhiên với thuốc chuyển hóa qua gan có thể làm mất tác dụng của thuốc hoặc làm tăng độc tính nguy hiểm đến tính mạng.
Áp dụng an toàn: Lựa chọn thảo dược chuẩn hóa thay vì đào củ hoang dã
Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người dân cần từ bỏ thói quen tự ý đào bới rễ cây, củ dại trong rừng để làm thuốc hoặc ngâm rượu. Sự hiện diện của các hoạt chất sinh học trong mao tử tàu Eriosema chinense cho thấy đây là loài cây có tiềm năng dược liệu cần được các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu chuẩn hóa [1], [2].
Khi có nhu cầu sử dụng các bài thuốc bồi bổ, kiện tỳ, trị tiêu chảy hay nâng cao thể trạng, người dân chỉ nên tìm đến các cơ sở khám chữa bệnh y học cổ truyền được cấp phép. Các vị thuốc được phân phối tại đây đều đã trải qua khâu kiểm định dược liệu, soi vi phẫu, thử nghiệm lý hóa để đảm bảo đúng loài, không lẫn tạp chất hay độc thảo nguy hiểm [6], [7], [4].
Không tự ý mua bán các loại củ rễ phơi khô bán trôi nổi ven đường hoặc trên các nền tảng mạng xã hội gắn mác "thảo dược thần kỳ vùng cao". Khi mua dược liệu khô thái lát, mắt thường hoàn toàn bất lực trong việc phân biệt đâu là củ cọc màn, đâu là các loài rễ dại có độc chất [3], [5]. Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng bất thường nào như đau bụng, nôn mửa, chóng mặt, tê môi lưỡi sau khi ăn phải củ dại, cần đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế gần nhất kèm theo mẫu cây đã dùng để được cấp cứu kịp thời.
Mao tử tàu hay củ cọc màn là một loài thực vật mang giá trị bản địa trong y học cổ truyền của nhiều quốc gia [1]. Việc khai thác và sử dụng loài cây này cần được đặt dưới sự kiểm soát nghiêm ngặt của khoa học dược liệu để tránh những cái chết oan uổng từ sự nhầm lẫn với các loài cây dại chứa độc tố cao.
