Dùng khúc khắc hằng ngày: Liều lượng bao nhiêu là an toàn?

Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua củ khúc khắc về phơi khô, đun nước uống thay trà hằng ngày hoặc ngâm thành những bình rượu lớn để bồi bổ sức khỏe. Thảo dược này thường được truyền miệng là vị thuốc giải độc, trị đau nhức xương khớp và thanh lọc cơ thể rất tốt. Tuy nhiên, việc sử dụng thường xuyên vị thuốc này với liều lượng bao nhiêu để không gây hại cho các cơ quan nội tạng vẫn là băn khoăn của không ít người.

Việc dùng khúc khắc hằng ngày chỉ thực sự an toàn khi người dùng tuân thủ đúng liều lượng vừa phải theo chỉ định của bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền. Việc lạm dụng thảo dược này trong thời gian dài, đặc biệt là thói quen uống rượu ngâm khúc khắc vô độ, có thể dẫn đến gánh nặng chuyển hóa lớn cho gan và thận.

Vị thảo dược quen thuộc và những ngộ nhận trong dân gian

Khúc khắc, hay còn được biết đến trong y học cổ truyền với tên gọi thổ phục linh (thuộc các chi thực vật như Smilax hoặc Heterosmilax), là cây dây leo mọc hoang tại nhiều vùng đồi núi nước ta. Bộ phận thường dùng làm thuốc là phần thân rễ sần sùi, cứng chắc, khi thái lát phơi khô có màu nâu nhạt hoặc hồng phấn.

Trong đời sống hằng ngày, nhiều người mặc định rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay nước lọc cả năm. Không ít gia đình sắc từng ấm nước khúc khắc thật đặc để các thành viên uống giải nhiệt vào mùa hè. Một số người khác lại thu hái lượng lớn củ tươi, rửa sạch rồi đổ ngập rượu mạnh để ngâm uống đều đặn mỗi bữa ăn nhằm chữa đau khớp.

Tuy nhiên, mọi dược liệu khi đưa vào cơ thể đều mang tính hai mặt. Bất kỳ hoạt chất sinh học nào có khả năng hỗ trợ điều trị bệnh tật cũng đều đòi hỏi gan phải chuyển hóa và thận phải bài tiết. Khi sử dụng không đúng phương pháp hoặc tự ý định lượng theo cảm tính, vị thuốc bổ dưỡng có thể trở thành yếu tố kích hoạt các rối loạn tiêu hóa và tổn thương tế bào gan.

Khoa học hiện đại nhìn nhận thế nào về khúc khắc?

Khúc khắc chứa nhiều thành phần hóa học thực vật phức tạp như saponin, flavonoid, tannin và các hợp chất phenolic. Những chất này trong các phân tích sinh học bước đầu cho thấy tiềm năng kháng viêm, chống oxy hóa và ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào bất thường.

Đáng chú ý, y học hiện đại ngày nay đã bắt đầu chiết xuất các phân đoạn hoạt tính từ khúc khắc để kết hợp vào các chế phẩm điều trị chuyên sâu. Một trong những loài thuộc nhóm khúc khắc được nghiên cứu là Heterosmilax japonica Kunth ^[1]. Khi kết hợp cùng các dược liệu khác, các hoạt chất từ thảo dược này đã bước đầu được đưa vào các thử nghiệm lâm sàng nhằm đánh giá vai trò hỗ trợ điều trị các bệnh lý mạn tính nguy hiểm ^[1].

Mặc dù có tiềm năng dược lý đáng ghi nhận, các chuyên gia y tế luôn nhấn mạnh rằng cơ chế tác động của thảo dược dạng chiết xuất tinh khiết trong phòng thí nghiệm rất khác với việc tự đun nấu thô tại nhà. Trong một khúc rễ tự nhiên còn chứa nhiều tạp chất, tinh bột và các hợp chất chưa được phân lập, do đó hiệu quả hấp thu và độ an toàn chịu sự chi phối của rất nhiều yếu tố.

Bằng chứng nghiên cứu y khoa về dược liệu khúc khắc

Trong nỗ lực kiểm chứng các bài thuốc truyền thống dưới lăng kính khoa học hiện đại, các nhà nghiên cứu đã thực hiện các đề án đánh giá bài bản. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đưa ra đề cương tổng quan hệ thống và phân tích gộp nhằm đánh giá hiệu quả cùng độ an toàn của chế phẩm tiêm Kushen (Compound Kushen Injection - CKI) ^[1].

Chế phẩm y học cổ truyền này được chiết xuất từ hai nguồn dược liệu chính là Sophora flavescens Aiton và Heterosmilax japonica Kunth (một dạng khúc khắc) ^[1]. Tại Trung Quốc, chế phẩm này đã và đang được ứng dụng rộng rãi trong phác đồ điều trị toàn diện cho bệnh nhân ung thư đại trực tràng tiến triển ^[1]. Mục tiêu của nhóm nghiên cứu là tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng để xem xét tính an toàn và hiệu quả khi kết hợp chế phẩm này với hóa trị liệu ^[1].

Để đảm bảo tính chuẩn xác, đề cương nghiên cứu đã thiết kế việc tìm kiếm toàn diện trên các cơ sở dữ liệu học thuật uy tín như PubMed, Web of Science, Cochrane Library, EMBASE, cùng các cơ sở dữ liệu y sinh của Trung Quốc và các sổ đăng ký thử nghiệm lâm sàng tính đến tháng 11 năm 2022 ^[1]. Quy trình đánh giá chất lượng được xây dựng rất khắt khe bằng công cụ ROB2 để kiểm tra nguy cơ sai lệch, kết hợp phần mềm Stata 16 để phân tích dữ liệu, dùng biểu đồ phễu và kiểm định Egger để đánh giá sai lệch xuất bản ^[1].

Bên cạnh đó, chất lượng bằng chứng được định lượng theo hệ thống GRADE và phân tích trình tự thử nghiệm (TSA) cũng được áp dụng nhằm tính toán cỡ mẫu cần thiết ^[1]. Đề cương này đã được đăng ký chính thức trên Hệ thống đăng ký quốc tế các tổng quan hệ thống (PROSPERO) với mã định danh CRD42022380106 ^[1].

Dù nghiên cứu trên đem lại triển vọng lớn, giới nghiên cứu cũng chỉ ra giới hạn rõ ràng: đây là một đề cương tổng quan về chế phẩm dạng tiêm tinh chế dùng trong bệnh viện hỗ trợ điều trị ung thư đại trực tràng, không phải nghiên cứu về việc người dân tự dùng nước sắc hay rượu ngâm khúc khắc tại nhà ^[1]. Do đó, người bệnh tuyệt đối không được suy diễn kết quả này để tự ý dùng khúc khắc chữa bệnh nan y mà bỏ qua các phác đồ y khoa chính thống.

Liều lượng an toàn: Vì sao cần thận trọng khi dùng hằng ngày?

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học được công bố chỉ mới tập trung vào các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa trong môi trường y tế ^[1]. Các tài liệu nghiên cứu lâm sàng hiện có chưa đưa ra một con số gam hoặc miligam cụ thể áp dụng chung cho mọi đối tượng khi tự đun nấu khúc khắc uống tại nhà.

Trong thực tế thực hành y học cổ truyền và quy định dược điển, mỗi người bệnh có thể trạng, độ tuổi và bệnh lý nền khác nhau, do đó liều dùng phải được cá nhân hóa. Nguyên tắc chung là người dân chỉ nên sử dụng ở một lượng vừa phải theo đúng đơn kê của thầy thuốc, không tự ý tăng liều với suy nghĩ "uống càng nhiều càng mau khỏi".

Việc uống quá nhiều nước sắc thảo dược đặc trong ngày có thể làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột do hàm lượng tannin và các chất làm se niêm mạc. Bên cạnh đó, thận phải làm việc liên tục để lọc thải các sản phẩm chuyển hóa từ lượng thảo dược dư thừa, dễ dẫn đến tình trạng mệt mỏi, mất cân bằng điện giải.

Rủi ro sức khỏe khi lạm dụng rượu ngâm khúc khắc

Một thói quen rất phổ biến của các quý ông là đem củ khúc khắc ngâm với rượu trắng có độ cồn cao, để vài tháng cho ra màu sẫm rồi uống mỗi ngày. Nhiều người tin rằng rượu sẽ "dẫn thuốc", giúp giảm đau nhức xương khớp và tăng cường sinh lực nhanh hơn so với nước sắc.

Tuy nhiên, cồn ethanol trong rượu là một chất độc đối với tế bào gan và hệ thần kinh trung ương. Khi kết hợp rượu nồng độ cao với các hợp chất hữu cơ chưa rõ liều lượng từ củ khúc khắc, gan sẽ phải chịu áp lực giải độc kép. Việc uống rượu thuốc hằng ngày trong thời gian dài có thể làm tăng men gan, đẩy nhanh quá trình thoái hóa mỡ ở gan và làm tăng nguy cơ viêm gan mạn tính.

Hơn nữa, rượu ngâm thuốc tự phát thường không kiểm soát được nồng độ hoạt chất chiết xuất ra. Có những mẻ rượu quá đậm đặc hoạt chất, khi đi vào dạ dày sẽ gây bỏng rát niêm mạc, dẫn đến viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc làm khởi phát cơn tăng huyết áp cấp tính ở những người có sẵn bệnh tim mạch.

Những ai cần thận trọng hoặc tránh dùng khúc khắc?

Do các dữ liệu nghiên cứu bài bản hiện nay mới chỉ được tiến hành trên nhóm bệnh nhân chuyên biệt như ung thư đại trực tràng ^[1], tính an toàn của vị thuốc này trên nhiều nhóm đối tượng nhạy cảm khác vẫn chưa được xác lập đầy đủ.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ tuyệt đối không nên tự ý dùng khúc khắc dưới bất kỳ hình thức nào. Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng hoạt chất từ khúc khắc có đi qua nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ hay không, do đó nguy cơ ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh là hoàn toàn có thể xảy ra.

Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận nặng cũng cần tránh xa thảo dược này khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Việc bổ sung các chất ngoại lai vào cơ thể khi gan và thận đã suy yếu sẽ đẩy nhanh tiến trình suy nội tạng. Người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường, thuốc chống đông máu hay thuốc huyết áp cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia để phòng ngừa nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn sử dụng khúc khắc đúng cách và an toàn

Nếu được thầy thuốc chỉ định sử dụng khúc khắc để hỗ trợ sức khỏe, người dùng nên ưu tiên dạng sắc uống thay vì ngâm rượu. Nước sắc thảo dược cần được đun kỹ với nước sạch, uống khi còn ấm và tuyệt đối không để qua đêm vì nước sắc thực vật rất dễ bị nhiễm khuẩn, nấm mốc sinh độc tố.

Khi dùng khúc khắc, người dân chỉ nên sử dụng với lượng vừa phải, uống ngắt quãng theo từng liệu trình ngắn thay vì uống liên tục từ tháng này qua tháng khác như nước lọc thông thường. Việc duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, bổ sung nhiều rau xanh và uống đủ nước lọc vẫn là biện pháp cốt lõi để thanh lọc cơ thể một cách tự nhiên nhất.

Trong quá trình sử dụng, nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, tiêu chảy, đau bụng âm ỉ, nổi mẩn ngứa hoặc mệt mỏi kiệt sức, người dùng cần dừng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra. Người dân cũng nên tìm mua dược liệu tại các cơ sở đông y có giấy phép để tránh mua nhầm rễ cây trôi nổi bị ẩm mốc hoặc tẩm ướp hóa chất bảo quản diêm sinh độc hại.

Khúc khắc là một vị thuốc dân gian quý với tiềm năng sinh học đang được khoa học hiện đại tiếp tục giải mã và nghiên cứu ứng dụng ^[1]. Tuy nhiên, dược liệu này không thể thay thế cho lối sống lành mạnh hay các phương pháp điều trị y khoa chuyên sâu. Sử dụng với lượng vừa phải, đúng chỉ định của bác sĩ và từ bỏ thói quen lạm dụng rượu ngâm là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bạn và gia đình.