Cúc hoa trắng giúp sáng mắt: Tác dụng thật hay truyền miệng?

Nhiều người làm việc văn phòng hoặc học sinh, sinh viên thường tìm đến trà cúc hoa trắng như một bài thuốc dân gian nhằm giúp “sáng mắt” và hy vọng cải thiện độ cận thị. Quan niệm truyền miệng cho rằng thảo dược này có thể phục hồi thị lực hoàn toàn và thay thế các can thiệp y khoa.

Trên thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy cúc hoa trắng chỉ có tác dụng hỗ trợ giảm mỏi mắt, hạn chế căng thẳng thị giác và chống lại tổn thương oxy hóa ở võng mạc, hoàn toàn không có khả năng chữa khỏi các tật khúc xạ như cận thị, viễn thị hay loạn thị.

Quan niệm dân gian và sự thật về tác dụng "sáng mắt"

Từ lâu trong y học cổ truyền, cúc hoa trắng (tên khoa học là Chrysanthemum morifolium) đã được sử dụng như một vị thuốc giúp thanh nhiệt, giải độc và làm sáng mắt. Nhiều người truyền tai nhau rằng chỉ cần uống trà hoa cúc đều đặn mỗi ngày, mắt sẽ tinh anh trở lại, thậm chí có thể giảm độ kính hoặc chữa dứt điểm tật cận thị.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại xác định rằng tật khúc xạ xuất phát từ sự biến đổi cấu trúc giải phẫu của nhãn cầu, điển hình là trục trước - sau của mắt quá dài hoặc giác mạc quá cong. Thảo dược hay các vi chất dinh dưỡng không thể tác động vật lý để làm thay đổi hình dáng nhãn cầu hay uốn phẳng giác mạc đã bị biến dạng.

Tác dụng "sáng mắt" mà người dùng cảm nhận sau khi uống trà cúc hoa thực chất là cảm giác mắt bớt khô rát, nhìn rõ nét hơn nhờ cơ điều tiết được thả lỏng và màng nước mắt được ổn định. Nhầm lẫn giữa việc mắt hồi phục sau căng thẳng và việc giảm độ khúc xạ là nguyên nhân khiến lời đồn dân gian bị thổi phồng qua nhiều thế hệ.

Hội chứng mỏi mắt thời đại số: Nguyên nhân và biểu hiện

Trong đời sống hiện đại, sự bùng nổ của các thiết bị điện tử khiến tình trạng căng thẳng thị giác trở nên phổ biến hơn bao giờ hết ^[1]. Khi mắt phải làm việc với cường độ cao, người bệnh dễ xuất hiện các cảm giác khó chịu như nhìn mờ, nhức mỏi, khô mắt và chảy nước mắt ^[1].

Tình trạng mỏi mắt thị giác không chỉ làm suy giảm hiệu suất làm việc, học tập mà nếu kéo dài còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe thể chất lẫn tinh thần ^[1]. Theo các báo cáo khoa học, số lượng người gặp phải hội chứng này đang có xu hướng tăng dần qua từng năm ^[1].

Những nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng rộng rãi nhất bao gồm học sinh, sinh viên, người làm việc văn phòng thường xuyên tiếp xúc với máy tính, người làm công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ với dụng cụ tinh vi như kính hiển vi và người cao tuổi có chức năng mắt bị suy giảm do lão hóa ^[1]. Bên cạnh đó, tình trạng mệt mỏi thị giác còn có thể khởi phát từ các tật khúc xạ chưa được chỉnh kính đúng cách, mất cân bằng cơ vận nhãn, suy giảm khả năng điều tiết và điều kiện ánh sáng không phù hợp ^[2].

Các nghiên cứu dinh dưỡng hiện đại đã chỉ ra rằng việc bổ sung các dưỡng chất thích hợp có thể đem lại hiệu quả trong việc làm giảm tình trạng mệt mỏi thị giác và tăng cường sức khỏe cho đôi mắt ^[1]. Đây chính là nền tảng khoa học giải thích vì sao cúc hoa trắng lại được quan tâm nghiên cứu.

Cúc hoa trắng chứa gì giúp bảo vệ tế bào mắt?

Để hiểu rõ khả năng bảo vệ mắt của cúc hoa trắng, các nhà nghiên cứu đã phân tích kỹ lưỡng thành phần hoạt tính sinh học và hoạt tính chống oxy hóa của loài thực vật này ^[3]. Nghiên cứu năm 2017 đánh giá 10 mẫu thuộc các phân loại của Chrysanthemum morifolium, bao gồm giống hoa cúc trắng (Dendranthema morifolium White), nhằm xác định các hợp chất bay hơi và năng lực chống oxy hóa ^[3].

Kết quả thử nghiệm qua các phương pháp DPPH và FRAP khẳng định cúc hoa sở hữu hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên, mặc dù mức độ hoạt tính có sự khác biệt giữa các giống hoa khác nhau ^[3]. Phân tích bằng phương pháp sắc ký khí - khối phổ ghi nhận tổng cộng 36 hợp chất tạo mùi dễ bay hơi thuộc 8 nhóm chức năng chính gồm hydrocacbon, terpenoid, hợp chất thơm, rượu, xeton, ete, andehit và este ^[3].

Phân tích thành phần chính (PCA) cho thấy 3 thành phần chính đầu tiên chiếm tới 96,509% tổng phương sai dữ liệu, chứng minh cấu trúc hóa học đặc trưng và khả năng bảo vệ sinh học phong phú của từng giống hoa cúc ^[3]. Chính hệ thống các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên này giúp cúc hoa trắng đóng vai trò như một lá chắn bảo vệ tế bào trước các gốc tự do phát sinh khi mắt chịu áp lực ánh sáng.

Bằng chứng khoa học về khả năng chống tổn thương võng mạc

Tác động bảo vệ mắt của chiết xuất cúc hoa đã được làm sáng tỏ thông qua một nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 trên mô hình tổn thương võng mạc do ánh sáng mạnh ^[2]. Các nhà khoa học đã phối hợp chiết xuất cúc hoa cùng với este lutein, zeaxanthin, kỷ tử và lý chua đen để đánh giá khả năng bảo vệ võng mạc cả trên cơ thể sống lẫn trong ống nghiệm ^[2].

Ở mô hình động vật thí nghiệm, khi tiếp xúc với nguồn sáng cường độ cao 15.000 lx trong 2 giờ liên tục, biên độ sóng a và sóng b trên điện võng mạc đồ của nhóm đối chứng bị suy giảm nghiêm trọng ^[2]. Khi được bổ sung công thức thảo dược chứa chiết xuất cúc hoa, sự sụt giảm của sóng b đã được hồi phục rõ rệt ở cả mức cường độ kích thích cao lẫn kích thích thấp ^[2].

Phân tích mô học tế bào mắt cho thấy nhóm chịu tổn thương ánh sáng bị suy giảm đáng kể độ dày của lớp nhân ngoài (ONL) võng mạc ^[2]. Tuy nhiên, việc bổ sung hợp chất có cúc hoa đã cải thiện đáng kể và duy trì được độ dày của lớp nhân ngoài này ^[2].

Đi sâu vào cơ chế sinh học phân tử trên dòng tế bào biểu mô sắc tố võng mạc ARPE-19, kích thích ánh sáng mạnh ở mức 2.900 lx trong 30 phút làm gia tăng mạnh mẽ quá trình phosphoryl hóa p38 và JNK, đồng thời làm giảm biểu hiện yếu tố cảm ứng thiếu oxy HIF ^[2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận riêng chiết xuất cúc hoa, chiết xuất lý chua đen, este lutein và zeaxanthin đều có khả năng làm giảm đáng kể hiện tượng phosphoryl hóa p38 và JNK ^[2].

Đồng thời, chiết xuất cúc hoa cùng với kỷ tử, lý chua đen và este lutein đã phục hồi lại mức độ biểu hiện của yếu tố HIF ^[2]. Qua đó, nghiên cứu kết luận rằng cúc hoa kết hợp với các carotenoid như este lutein giúp xoa dịu tổn thương võng mạc do ánh sáng thông qua cơ chế chống oxy hóa và kích hoạt các phản ứng sinh tồn của tế bào ^[2].

Cùng quan điểm về vai trò của dưỡng chất đối với mắt mệt mỏi, một nghiên cứu lâm sàng năm 2005 đã ghi nhận việc sử dụng phức hợp carotenoid kết hợp vitamin và khoáng chất ở bệnh nhân mắc hội chứng mỏi mắt đã giúp cải thiện độ nhạy cảm ánh sáng, tăng dự trữ điều tiết tương đối và kéo dài thời gian làm việc thị giác trước khi xuất hiện cảm giác mỏi mắt ^[4]. Đối với người cận thị, việc bổ sung này giúp cải thiện thị lực không điều chỉnh và giảm các triệu chứng khó chịu tại mắt ^[4].

Giảm mỏi mắt khác hoàn toàn với việc chữa khỏi tật khúc xạ

Một sai lầm rất lớn trong cộng đồng là đánh đồng việc "mắt bớt mờ nhòe sau khi nghỉ ngơi" với việc "giảm độ cận thị". Khi mắt làm việc trước màn hình quá lâu, cơ thể mi bị co thắt liên tục dẫn đến tình trạng cận thị giả, khiến người bệnh cảm thấy mắt mờ tạm thời. Việc uống thảo dược chống oxy hóa hoặc thực hiện các biện pháp thư giãn vùng mắt có thể giúp cơ mi phục hồi, từ đó cải thiện thị lực tạm thời nhưng hoàn toàn không thể làm thay đổi độ khúc xạ thực thể.

Minh chứng rõ nét cho cơ chế này đến từ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2025 trên 32 người trẻ mắc hội chứng thị giác màn hình ^[5]. Nghiên cứu chia các tình nguyện viên thành hai nhóm: một nhóm thực hiện bài mát-xa mặt yoga chuyên biệt trong 10 đến 15 phút, nhóm còn lại nhắm mắt nghỉ ngơi trong 15 phút ^[5].

Sau 4 tuần theo dõi, nhóm can thiệp cho thấy sự cải thiện vượt trội về điểm số câu hỏi mỏi mắt màn hình CVS-Q (giảm 27,6 điểm), điểm hội tụ gần NPC (giảm 3,6 cm), biên độ điều tiết AMP (tăng 1,3 D) và thị lực VA (tăng 7,3 điểm), tất cả đều có ý nghĩa thống kê với p < 0.001 ^[5]. Ngoài ra, các thông số cơ xương khớp như tầm vận động cột sống cổ và lực nắm tay cũng tăng đáng kể ^[5].

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là sự thay đổi về độ tương đương cầu khúc xạ (SE) giữa hai nhóm lại vô cùng nhỏ và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p = 0.065 ^[5]. Kết quả này là bằng chứng rõ ràng cho thấy: các can thiệp thư giãn hay phục hồi điều tiết có thể xoa dịu cảm giác mỏi mắt, cải thiện thị lực chức năng và biên độ điều tiết rất tốt, nhưng độ khúc xạ thực sự của mắt thì không thay đổi ^[5]. Do đó, việc kỳ vọng uống cúc hoa trắng để "xóa sổ" tật cận thị là hoàn toàn phi thực tế.

Ai nên thận trọng khi sử dụng cúc hoa trắng?

Mặc dù là thảo dược lành tính, cúc hoa trắng vẫn có những giới hạn và chống chỉ định nhất định mà người tiêu dùng cần lưu ý trước khi sử dụng thường xuyên:

• Người có tiền sử dị ứng thực vật: Những người từng bị dị ứng với các cây họ Cúc (Asteraceae) như hoa cúc vạn thọ, hoa cúc bách nhật hay phấn hoa cúc có nguy cơ bị viêm da tiếp xúc hoặc kích ứng niêm mạc khi sử dụng.
• Người có thể trạng hư hàn: Theo y học cổ truyền, cúc hoa có tính mát. Những người thường xuyên bị lạnh bụng, tiêu chảy mạn tính, tay chân lạnh nên hạn chế dùng lượng lớn hoặc dùng kéo dài để tránh làm tổn thương tỳ vị.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các dạng trà hay chiết xuất cúc hoa đậm đặc do chưa có đủ dữ liệu an toàn toàn diện.
• Người đang dùng thuốc điều trị: Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc ức chế miễn dịch nên hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi.

Trà thảo dược không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa. Người dân tuyệt đối không tự ý ngưng đeo kính thuốc hoặc bỏ các loại thuốc nhỏ mắt đặc trị do bác sĩ nhãn khoa chỉ định.

Hướng dẫn áp dụng và kết hợp cúc hoa trắng trong sinh hoạt

Để phát huy tối đa lợi ích bảo vệ thị giác từ cúc hoa trắng mà không gây lãng phí hay gặp tác dụng phụ, bạn có thể áp dụng theo các bước sau:

• Liều lượng và cách dùng: Dùng khoảng 5 đến 10g hoa cúc trắng khô đã được kiểm định chất lượng, hãm với 200 - 300ml nước sôi trong khoảng 10 - 15 phút. Uống khi còn ấm để các hợp chất bay hơi và chất chống oxy hóa được hấp thu tốt nhất ^[3].
• Thời điểm sử dụng: Nên uống vào buổi sáng sau bữa ăn hoặc giữa giờ làm việc căng thẳng vào buổi chiều để giải tỏa áp lực cho hệ thần kinh và mắt. Tránh uống trà quá đặc ngay trước khi đi ngủ nếu cơ địa nhạy cảm, dễ gây tiểu đêm.
• Phối hợp dinh dưỡng đa dạng: Để tối ưu hóa việc bảo vệ võng mạc, nên kết hợp cúc hoa với chế độ ăn giàu lutein và zeaxanthin (có nhiều trong rau lá xanh đậm, kỷ tử, quả mọng) ^[2]. Sự phối hợp này tạo nên mạng lưới chống oxy hóa bảo vệ tế bào mắt vững chắc hơn trước tác hại của ánh sáng xanh ^[2].
• Vệ sinh thị giác: Bên cạnh việc uống thảo dược, cần duy trì quy tắc nghỉ ngơi mắt sau mỗi chu kỳ làm việc trên máy tính, giữ khoảng cách màn hình hợp lý và đảm bảo ánh sáng phòng làm việc đầy đủ [2, 3].

Tóm lại, cúc hoa trắng là một dược liệu quý có hoạt tính chống oxy hóa cao, có khả năng hỗ trợ bảo vệ võng mạc và làm dịu tình trạng căng thẳng thị giác do màn hình điện tử [2, 3, 4]. Tuy nhiên, loại thảo dược này không thể làm thay đổi cấu trúc nhãn cầu hay chữa khỏi các tật khúc xạ ^[5]. Người tiêu dùng cần có cái nhìn khoa học, kết hợp dinh dưỡng lành mạnh với việc thăm khám mắt định kỳ tại các cơ sở y tế chuyên khoa.