Cúc mốc và ngải cứu là hai loài thực vật quen thuộc trong đời sống người Việt. Cả hai đều thuộc họ Cúc (Asteraceae) [1, 2], bề ngoài nhìn thoáng qua có nét giống nhau do lớp lông bạc bao phủ phiến lá, khiến nhiều người lầm tưởng công dụng của chúng tương đương nhau.
Thực tế, cúc mốc và ngải cứu là hai loài khác biệt hoàn toàn về chi thực vật, đặc điểm sinh học, nhóm hoạt chất cũng như định hướng ứng dụng. Ngải cứu thuộc chi Artemisia [2, 5], trong khi cúc mốc thuộc chi Crossostephium, mang tên khoa học duy nhất là Crossostephium chinense [1, 3].
Khác biệt hình thái và nguồn gốc phân loại
Dù cùng nằm trong tông Anthemideae thuộc họ Cúc rộng lớn [1], vị trí phân loại học của hai cây này tách biệt rõ rệt. Cúc mốc (Crossostephium chinense) là cây thuốc cổ truyền và thường được trồng làm cảnh [2]. Cây phát triển dạng bụi nhỏ, thân gỗ ở gốc, lá dày màu xanh xám phủ lông tơ trắng mịn như mốc.
Ngải cứu thuộc chi Artemisia – chi thực vật đa dạng với nhiều loài phổ biến như ngải cứu (Artemisia vulgaris), ngải diệp (Artemisia argyi), hoặc thanh hao hoa vàng (Artemisia annua) [1, 2, 4]. Cây ngải cứu thân thảo, lá xẻ thùy sâu hình lông chim, mặt trên xanh thẫm, mặt dưới có lông nhung màu trắng tro. Khả năng chống chịu sâu hại tự nhiên của cây họ ngải như A. vulgaris đến từ các thành phần hoạt tính sinh học đặc trưng do bộ gene của chúng quy định [1].
Nhóm hoạt chất chính: Mỗi cây một thế mạnh
Phân tích hóa thực vật chỉ ra sự khác biệt sâu sắc giữa các hợp chất tách chiết từ cúc mốc và các loài ngải cứu.
Ở cúc mốc (Crossostephium chinense), các nhà khoa học đã phân lập được các dẫn xuất sesquiterpene độc đáo như crossoseamines A và B, cùng hợp chất coumarin-glucoside và nhiều flavonoid [1, 6]. Chiết xuất cúc mốc còn chứa các flavonoid đặc trưng như tricetin 3',4',5'-trimethylether, hispidulin, apometzgerin, chrysoeriol, quercetagetin 3,6,7-trimethylether, selagin, scopolin, quercetagetin-3,6-dimethylether, tanacetin và hợp chất coumarin scopoletin [3].
Ở ngải cứu (Artemisia), thành phần nổi bật bao gồm tinh dầu bay hơi và các lactone sesquiterpene kinh điển. Trong các loài ngải, tinh dầu chứa các hợp chất như camphor, beta-caryophyllene, germacrene D, camphene, cis-pinocarveol, trans-chrysanthenyl acetate, alpha-pinene, beta-pinene, alpha-terpinolene [4]. Về mặt hoạt chất kinh điển, ngải cứu nổi tiếng với artemisinin (đặc trưng phân lập từ A. annua) [1, 8]. Các hợp chất flavonoid như jaceosidin, eupatilin cùng các acid phenolic như 3,5-di-O-caffeoylquinic acid và coumarin scopoletin cũng đóng vai trò hóa học chủ chốt trong chi này [7, 8].
Cơ chế tác động và bằng chứng khoa học từ cúc mốc
Nghiên cứu về cúc mốc (Crossostephium chinense) tập trung chủ yếu vào độc tính tế bào, kháng ký sinh trùng và ức chế enzyme chuyển hóa đường.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân lập các hợp chất từ phần trên mặt đất của cây cúc mốc và thử nghiệm hoạt tính sinh học [5]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy hai hợp chất mới crossoseamines A (hợp chất 1) và B (hợp chất 2) thể hiện độc tính tế bào đối với dòng tế bào ung thư phổi người A549 [5]. Cụ thể, nồng độ ức chế 50% (IC50) của crossoseamines A đối với tế bào A549 đạt 3,3 ± 0,3 µg/mL, còn crossoseamines B đạt 12,3 ± 1,0 µg/mL [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng ghi nhận hoạt tính chống ký sinh trùng gây bệnh [5]. Đối với Leishmania major, giá trị IC50 của hợp chất 1 là 6,9 ± 0,6 µg/mL, của hợp chất 2 là 24,9 ± 2,2 µg/mL [5]. Đối với ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum, IC50 của hợp chất 1 là 12,1 ± 1,1 µg/mL và hợp chất 2 là 15,6 ± 1,2 µg/mL [5].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2009 kiểm tra dịch chiết cồn 70% từ toàn cây cúc mốc để tìm kiếm hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase [3]. Enzyme alpha-glucosidase chịu trách nhiệm phân cắt carbohydrate thành đường đơn trong ruột non; ức chế enzyme này giúp làm chậm hấp thu đường [3].
Nghiên cứu in vitro này phân lập được hàng loạt hợp chất có hoạt tính ức chế alpha-glucosidase mạnh [3]. Cụ thể, scopoletin đạt IC50 là 34,36 ± 2,06 µmol/L; hispidulin đạt 146,28 ± 12,44 µmol/L; chrysoeriol đạt 246,26 ± 8,73 µmol/L; quercetagetin 3,6,7-trimethylether đạt 74,06 ± 3,83 µmol/L; selagin đạt 42,19 ± 5,25 µmol/L; và quercetagetin-3,6-dimethylether đạt 136,20 ± 25,73 µmol/L [3]. Trong cùng điều kiện thí nghiệm, thuốc đối chứng dương acarbose có giá trị IC50 là 489,25 ± 38,55 µmol/L, cho thấy các hoạt chất tinh khiết này từ cúc mốc có hiệu lực ức chế enzyme mạnh hơn acarbose trong điều kiện ống nghiệm [3]. Ngược lại, các hợp chất tricetin 3',4',5'-trimethylether, apometzgerin, scopolin và tanacetin có IC50 đều lớn hơn 1000 µmol/L [3].
Ở khía cạnh sinh học thực vật, cúc mốc còn mang đặc tính chịu mặn vượt trội [1]. Lai tam chi giữa (Chrysanthemum grandiflorum x Artemisia vulgaris) và (Chrysanthemum crassum x Crossostephium chinense) tạo ra giống lai thừa hưởng tính kháng rầy mềm từ A. vulgaris và tính chịu mặn từ cúc mốc [1]. Nguồn gene của C. chinense giúp duy trì sự phân chia nồng độ ion Na+ và K+, vận chuyển chọn lọc ion giữa các cơ quan nhằm bảo vệ bộ máy quang hợp [1].
Bằng chứng khoa học về dược tính của chi ngải cứu
Chi Artemisia từ lâu đã được y học hiện đại nghiên cứu sâu rộng. Một tổng quan y văn năm 2020 nhấn mạnh các hoạt chất thực vật từ chi Artemisia thể hiện đa dạng tác dụng: chống sốt rét, chống oxy hóa, độc tế bào ung thư, chống co thắt, tẩy giun súng, bảo vệ thần kinh, chống viêm và kháng khuẩn [6].
Trong lĩnh vực điều trị ung thư, các loài thuộc chi Artemisia và những hợp chất có hoạt tính sinh học tác động lên nhiều con đường phân tử, gây độc tế bào và thể hiện tác động kháng khối u trên cả dòng tế bào ung thư lẫn động vật mang khối u [6].
Nhiều phân tích hóa học hiện đại bằng sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) xác định rõ các hợp chất bay hơi trong các loài ngải cứu giúp phân biệt rạch ròi từng loài, như 30 hợp chất bay hơi phát hiện ở Artemisia argyi và Artemisia lavandulifolia [7], hay các thành phần monoterpene và sesquiterpene ở A. annua, A. herba-alba, A. monosperma và A. judaica [4].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu khoa học đem lại cái nhìn chi tiết về tiềm năng sinh học của cúc mốc và ngải cứu. Các hoạt chất của cúc mốc cho thấy triển vọng ức chế enzyme chuyển hóa đường và ức chế tế bào ác tính [1, 6].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận giới hạn rõ ràng của dữ liệu khoa học hiện nay. Toàn bộ các thử nghiệm về khả năng ức chế dòng tế bào ung thư A549 hay ức chế enzyme alpha-glucosidase của cúc mốc đều mới dừng lại ở quy mô phân lập hóa học và thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) [1, 6].
Dịch chiết cồn hoặc từng hợp chất tinh chế trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc đun nước hay hãm lá cúc mốc tươi/khô tại nhà. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định việc uống cúc mốc có thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường hay tiêu diệt khối u. Dữ liệu di truyền của cúc mốc cũng mới ở giai đoạn đầu khai phá thông qua các chỉ thị microsatellite phục vụ bảo tồn và phân loại sinh học [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cúc mốc và ngải cứu
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cúc mốc và ngải cứu có thể thay thế lẫn nhau trong các bài thuốc dân gian.
Nhiều người thấy hai cây đều có hương thơm tinh dầu, lá có lớp phấn trắng bạc liền dùng cúc mốc đem nấu canh ăn bồi bổ như ngải cứu, hoặc dùng cúc mốc thay ngải cứu trong các thang thuốc cứu ấm kinh lạc. Điều này không đúng bản chất dược liệu. Chi Artemisia chứa hàm lượng tinh dầu và nhóm hợp chất đặc thù chống co thắt, chống viêm [6], trong khi cúc mốc chứa các hợp chất sesquiterpene và coumarin khác biệt [1, 6].
Một ngộ nhận khác là tin rằng uống nước sắc cúc mốc hàng ngày sẽ giúp hạ và ổn định đường huyết như thuốc tân dược. Dù scopoletin và quercetagetin trong cúc mốc ức chế alpha-glucosidase mạnh trên đĩa thạch thí nghiệm [3], việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để uống nước cúc mốc có thể dẫn đến biến chứng tăng đường huyết nghiêm trọng.
Những ai nên thận trọng?
Dù cúc mốc thường được trồng quanh nhà làm cảnh và làm thảo dược dân gian, việc sử dụng cần thận trọng ở các đối tượng nhạy cảm [2]:
- Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Các hoạt chất ức chế alpha-glucosidase tự nhiên trong cúc mốc [3] có khả năng tương tác cộng dồn, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức nếu dùng liều cao không kiểm soát. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
- Phụ nữ mang thai và người cho con bú: Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các loại dịch chiết cúc mốc đậm đặc do cây chứa các dẫn xuất sesquiterpene có hoạt tính sinh học mạnh và tiềm ẩn độc tính tế bào [5].
- Người có cơ địa dị ứng thực vật họ Cúc (Asteraceae): Cả cúc mốc và ngải cứu đều thuộc họ Asteraceae [1, 2], có thể gây phản ứng dị ứng tiếp xúc hoặc kích ứng đường tiêu hóa ở những người nhạy cảm.
- Bệnh nhân suy gan, suy thận hoặc đang tiếp nhận phác đồ điều trị bệnh ác tính: Tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Để khai thác giá trị của hai loài cây này mà không gây hại cho sức khỏe, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thực tế:
- Nhận diện đúng cây: Tránh nhầm lẫn khi thu hái. Cúc mốc có lá dày, viền lá thường uốn lượn nhẹ, sắc ánh bạc rõ [2]. Ngải cứu có phiến lá mỏng hơn, xẻ thùy sâu và mặt trên có màu xanh lục [2, 4].
- Mục đích sử dụng: Ngải cứu thường được dùng như một loại rau gia vị ăn kèm (hầm gà, rán trứng) hoặc làm dược liệu xông, ngâm ngải cứu theo kinh nghiệm truyền thống. Cúc mốc phù hợp trồng làm cảnh, tạo mảng xanh thanh lọc không khí trong sân vườn [2]; khi sử dụng dạng trà thảo mộc dân gian chỉ nên dùng lá bánh tẻ với liều lượng vừa phải, đun sôi nhẹ nhàng.
- Không lạm dụng dịch chiết đậm đặc: Tránh việc tự ý ngâm rượu hoặc chiết cồn nồng độ cao toàn cây cúc mốc để uống lâu dài [3], vì nồng độ cao các hoạt chất chưa kiểm chứng độc tính trường diễn có thể gây gánh nặng cho gan và thận.
- Kết hợp lối sống: Không coi thảo dược là phương thức cứu cánh đơn lẻ. Kiểm soát sức khỏe bền vững luôn cần chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể chất đều đặn và thăm khám y tế định kỳ.
Cúc mốc và ngải cứu là hai dược liệu quý với các nhóm hoạt chất sinh học đặc thù đã được khoa học ghi nhận [1, 5, 6]. Việc hiểu đúng bản chất thực vật học, không đánh đồng công dụng và biết rõ giới hạn giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm với thực tế điều trị sẽ giúp chúng ta sử dụng thảo dược tự nhiên một cách an toàn và khoa học nhất.
