Nhiều người truyền tai nhau dùng cây cúc mốc nấu nước uống để thanh nhiệt, mát gan hoặc giải độc sau những bữa tiệc rượu bia. Thảo dược quen thuộc trồng làm cảnh này thường được gán cho nhiều công dụng bảo vệ gan vượt mức kiểm chứng.
Thực tế nghiên cứu cho thấy chiết xuất cúc mốc có ghi nhận tác dụng bảo vệ tế bào gan trước hóa chất độc hại, nhưng mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật trong phòng thí nghiệm. Chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu quả tương tự trên cơ thể người.
Cơ chế chống oxy hóa của cúc mốc tác động lên gan thế nào?
Cơ chế gây tổn thương gan cấp tính do độc chất thường bắt đầu từ việc hình thành các gốc tự do. Khi vào cơ thể, các hóa chất độc hại kích hoạt phản ứng peroxy hóa lipid màng tế bào, phá hủy cấu trúc tế bào gan và làm tràn các men nội bào vào máu [1].
Dịch chiết nước từ cúc mốc can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng phá hủy này nhờ khả năng dọn dẹp gốc tự do [1]. Việc trung hòa các phần tử oxy hóa giúp bảo tồn tính toàn vẹn của màng tế bào gan, hạn chế hiện tượng rò rỉ các enzyme gan và duy trì chức năng chuyển hóa bình thường của cơ quan này [1].
Bên cạnh đó, dịch chiết thảo dược này còn can thiệp vào các phản ứng viêm tại mô gan [1]. Sự ức chế các tín hiệu tiền viêm và các enzyme tái cấu trúc mô góp phần ngăn ngừa quá trình tiến triển từ viêm gan cấp tính sang xơ hóa [1].
Dữ liệu thực nghiệm trên mô hình chuột nhiễm độc CCl4
Nghiên cứu công bố năm 2011 đã đánh giá tiềm năng bảo vệ gan của dịch chiết nước cúc mốc (tên khoa học: Crossostephium chinensis (L.) Makino, viết tắt CCW) trên mô hình chuột cống trắng bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) [1]. Thử nghiệm được thiết kế trên cả hai mô hình: phòng ngừa và điều trị hồi phục [1].
Các chỉ số tổn thương gan gồm men GPT (ALT), GOT (AST), lipid peroxide và TBARS đã được đo lường cụ thể [1]. Đồng thời, các nhà khoa học cũng kiểm tra hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione peroxidase (GPx) cùng nồng độ glutathione (GSH) [1].
Kết quả cho thấy việc sử dụng dịch chiết nước cúc mốc ở các liều 0,1; 0,5 và 1,0 g/kg cân nặng làm giảm đáng kể nồng độ men GPT và GOT tăng cao do CCl4 gây ra, với mức ý nghĩa thống kê p < 0,05 [1]. Cùng với sự hạ men gan, nồng độ TBARS giảm mạnh, phản ánh tình trạng peroxy hóa màng tế bào được kiểm soát [1].
Ở chiều ngược lại, hoạt tính của toàn bộ hệ thống phòng thủ chống oxy hóa gồm SOD, CAT, GPx cùng lượng GSH đều gia tăng rõ rệt ở chuột dùng chiết xuất cúc mốc [1]. Ngoài ra, dịch chiết còn làm giảm sản sinh nitric oxide (NO) và ức chế sự hoạt hóa của yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) ở chuột nhiễm độc [1]. Các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận sự ức chế biểu hiện protein MMP-9, một yếu tố đóng vai trò quan trọng trong tiến trình tổn thương gan mạn tính do CCl4 [1].
Phân tích hóa thực vật bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS-MS) xác lập sắc ký đồ của dịch chiết nước cúc mốc và chỉ ra rằng scopoletin có thể là hợp chất có hoạt tính sinh học quan trọng tạo nên tác dụng này [1].
Bằng chứng khoa học: Lợi ích thực tế và rào cản ứng dụng
Dữ liệu thực nghiệm xác nhận dịch chiết cúc mốc có hoạt tính sinh học rõ ràng trên mô hình động vật [1]. Tác dụng chống oxy hóa, hạ men gan và giảm các yếu tố gây viêm là những tín hiệu tích cực [1].
Tuy nhiên, khoảng cách từ chuột thí nghiệm đến cơ thể người là rất lớn. Thử nghiệm trên động vật sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với liều lượng chính xác tính theo cân nặng [1]. Chuột được kiểm soát chặt chẽ về chế độ ăn, môi trường và thời điểm tiếp xúc với độc chất.
Hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác định liều dùng an toàn, sinh khả dụng của scopoletin hay khả năng chuyển hóa của cúc mốc qua gan người [1]. Nước sắc thủ công tại nhà không thể định lượng được hàm lượng hoạt chất, do đó không thể coi việc uống cúc mốc là giải pháp điều trị bệnh gan.
Những hiểu lầm thường gặp về "giải độc gan" bằng cúc mốc
Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên có thể tẩy sạch cồn, hóa chất độc hại và phục hồi gan ngay sau khi uống rượu. Đây là quan niệm sai lầm. Thí nghiệm khoa học dùng chiết xuất cúc mốc trước hoặc đồng thời với chất độc trong điều kiện phòng thí nghiệm chứ không chứng minh thảo dược này hóa giải được độc tính của rượu bia lập tức [1].
Một ngộ nhận khác là thảo dược lành tính nên uống càng đặc, càng nhiều càng tốt. Thực tế, gan là cơ quan chuyển hóa mọi hợp chất đưa vào cơ thể. Việc nạp một lượng lớn dịch chiết thực vật chưa tinh chế vô tình tạo thêm gánh nặng lọc thải cho gan, đặc biệt trên nền gan đang suy yếu.
Thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối. Cúc mốc mọc hoang hoặc trồng làm cảnh có thể tích tụ bụi bẩn, nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu nếu không được kiểm soát nguồn gốc, gây độc ngược lại cho cơ thể.
Ai cần thận trọng khi sử dụng cúc mốc?
Người đã được chẩn đoán mắc các bệnh lý gan mạn tính như viêm gan virus B, C, xơ gan hoặc suy gan không được tự ý dùng nước sắc cúc mốc để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Việc trì hoãn dùng thuốc đặc hiệu có thể khiến bệnh tiến triển nặng.
Người đang sử dụng thuốc điều trị các bệnh mạn tính khác cũng cần cẩn giác. Các hoạt chất thực vật trong cúc mốc có thể tương tác với enzyme chuyển hóa thuốc tại gan, làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu, dẫn đến giảm hiệu quả hoặc tăng độc tính của thuốc điều trị.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào từ y văn. Những đối tượng này tuyệt đối không dùng cúc mốc theo kinh nghiệm truyền miệng.
Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng cách trong đời sống
Nếu dùng cúc mốc theo thói quen dân gian, chỉ nên xem đây là thức uống thảo mộc thưởng thức thỉnh thoảng, không dùng thay thế nước lọc hàng ngày. Liều lượng dân gian thường chỉ dùng vài nhánh nhỏ, hãm loãng, không đun sắc cô đặc.
Để bảo vệ gan đúng cách, biện pháp nền tảng vẫn là hạn chế tối đa bia rượu, tránh lạm dụng thuốc không rõ nguồn gốc và ăn uống cân đối dinh dưỡng. Thường xuyên vận động thể chất giúp giảm tích tụ mỡ trong gan tốt hơn việc phụ thuộc vào bất kỳ loại trà thảo mộc nào.
Khi có các triệu chứng nghi ngờ tổn thương gan như vàng da, mệt mỏi kéo dài, chán ăn, nước tiểu sẫm màu, người bệnh cần đến bệnh viện xét nghiệm máu và siêu âm kiểm tra thay vì tự giải độc tại nhà bằng lá cây.
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe lá gan
Cúc mốc chứa các hợp chất có khả năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan trên mô hình động vật thí nghiệm [1]. Dù vậy, dữ liệu tiền lâm sàng này không đồng nghĩa với việc uống nước cúc mốc giúp người dùng phòng ngừa hay chữa khỏi các bệnh về gan. Duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế độc chất và thăm khám y tế định kỳ là giải pháp bảo vệ gan an toàn và khoa học nhất.
