Bí ngô là món ăn quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình nhờ vị ngọt bùi và giá trị dinh dưỡng cao. Tuy nhiên, người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc tim mạch, đặc biệt là nhóm thuốc lợi tiểu, cần cẩn trọng khi ăn thực phẩm này mỗi ngày.
Ăn bí ngô thường xuyên kết hợp cùng thuốc lợi tiểu giữ kali có thể làm tăng nguy cơ giữ lại quá nhiều kali trong máu. Để bảo đảm an toàn, người bệnh cần hiểu rõ nhóm thuốc mình đang sử dụng và kiểm soát khẩu phần ăn hợp lý.
Hiểu về cơ chế tác động của thuốc lợi tiểu
Thuốc lợi tiểu là nhóm thuốc thường được kê đơn để điều trị bệnh tăng huyết áp, suy tim hoặc các bệnh lý phù nề [1]. Về mặt dược lý lâm sàng, thuốc lợi tiểu có nhiều nhóm khác nhau với cơ chế tác động trên thận hoàn toàn riêng biệt [1].
Ba nhóm thuốc lợi tiểu phổ biến nhất gồm có thuốc lợi tiểu thiazide, thuốc lợi tiểu quai và thuốc lợi tiểu giữ kali [1]. Trong khi nhóm thiazide và thuốc lợi tiểu quai có xu hướng làm tăng bài tiết khoáng chất ra nước tiểu, nhóm thuốc lợi tiểu giữ kali lại ngăn chặn việc đào thải kali ra ngoài [2]. Các hoạt chất giữ kali phổ biến bao gồm spironolactone, amiloride và triamterene [2].
Khi sử dụng các thuốc giữ kali này, thận sẽ giảm khả năng lọc và đào thải lượng kali dư thừa ra khỏi cơ thể [2, 5]. Sự tương tác giữa thuốc và các chất bổ sung hoặc nguồn thức ăn giàu khoáng chất có thể tạo nên những biến đổi phức tạp trong máu [3].
Nguy cơ tăng kali máu từ thực phẩm và thuốc
Kali là khoáng chất cần thiết cho hoạt động của cơ bắp và hệ thần kinh, đặc biệt là cơ tim. Dẫu vậy, nồng độ kali trong máu luôn cần được duy trì ở ngưỡng an toàn, không quá thấp nhưng cũng không được quá cao.
Bí ngô thuộc nhóm rau củ chứa lượng kali tự nhiên đáng kể. Khi một người đang dùng thuốc có tác dụng giữ kali lại nạp thêm lượng lớn bí ngô mỗi ngày, lượng kali tích tụ trong máu sẽ tăng lên nhanh chóng. Tình trạng này trong y khoa được gọi là tăng kali máu.
Việc phối hợp giữa các thuốc làm tăng kali hoặc kết hợp thuốc giữ kali với nguồn bổ sung khoáng chất từ bên ngoài là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn tới hiện tượng quá tải kali trong hệ tuần hoàn [4].
Bằng chứng khoa học về tương tác làm tăng kali máu
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2011 tại Trung tâm Y tế Đại học Utrecht đã đánh giá tần suất xét nghiệm và nguy cơ tăng kali máu trên các bệnh nhân dùng thuốc làm tăng nồng độ kali [4]. Nghiên cứu theo dõi những người bệnh điều trị từ năm 2006 đến năm 2008, chia thành hai nhóm: nhóm dùng đơn trị liệu một loại thuốc làm tăng kali và nhóm phối hợp hai hay nhiều loại thuốc có nguy cơ tương tác [4].
Kết quả cho thấy nguy cơ tăng kali máu ở nhóm phối hợp cao hơn rõ rệt so với nhóm dùng đơn lẻ, với tỷ lệ 9,9% so với 5,9% (nguy cơ tương đối RR 1,7; khoảng tin cậy 95% từ 1,3 đến 2,1) [4]. Tần suất đo nồng độ kali huyết thanh cũng cao hơn ở nhóm tương tác (67% so với 56%; RR 1,19; khoảng tin cậy 95% từ 1,14 đến 1,24) [4]. Đặc biệt, sự kết hợp giữa thuốc lợi tiểu giữ kali và việc bổ sung thêm kali từ bên ngoài có liên quan trực tiếp đến nguy cơ tăng kali máu cao hơn hẳn [4]. Đáng lưu ý, nghiên cứu chỉ ra rằng ngay cả khi có cảnh báo điện tử nhắc nhở, vẫn có tới 33% bệnh nhân không được đo nồng độ kali huyết thanh định kỳ [4].
Một nghiên cứu khác tiến hành trên 3.028 bệnh nhân ngoại trú tại cơ sở y tế cựu chiến binh ghi nhận có 710 bệnh nhân nhận các đơn thuốc có nguy cơ tương tác thuốc từ trung bình đến nghiêm trọng [5]. Số lượng thuốc được kê càng nhiều thì nguy cơ tương tác thuốc càng gia tăng rõ rệt [5].
Tương tác thuốc lợi tiểu với các chất điện giải như muối kali, muối magie hoặc các thuốc hạ áp khác có thể dẫn đến cả tác dụng có lợi hoặc gây hại tùy theo tình huống lâm sàng cụ thể [3]. Chẳng hạn, trong một thử nghiệm chéo có đối chứng công bố năm 1981 trên 15 bệnh nhân tăng huyết áp vô căn kéo dài trong 4 tuần, việc dùng thuốc lợi tiểu làm giảm kali huyết thanh từ 4,24 mmol/l xuống 3,77 và 3,92 mmol/l [6]. Khi đó, phối hợp thêm thuốc lợi tiểu giữ kali (amiloride 2,5 mg) giúp bảo tồn mức kali máu ổn định [6]. Tuy nhiên, nếu lượng kali đưa vào quá mức khi đường thải bị chặn lại, tác dụng bảo vệ sẽ chuyển thành nguy cơ ngộ độc kali.
Ngoài ra, một nghiên cứu trên 62.527 phụ nữ sử dụng thuốc có hoạt tính kháng mineralocorticoid cho thấy có 17,6% trường hợp phối hợp cùng các thuốc giữ kali khác như thuốc lợi tiểu hoặc thuốc ức chế men chuyển [7]. Việc dùng phối hợp này đòi hỏi phải theo dõi chặt chẽ vì nguy cơ hiệp đồng giữ lại khoáng chất trong cơ thể [7].
Những hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn và thuốc lợi tiểu
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng đã uống thuốc lợi tiểu thì lúc nào cũng bị mất kali và cần phải tích cực ăn các loại thực phẩm giàu kali để bù đắp. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy hiểm.
Trên thực tế, chỉ có thuốc lợi tiểu thải kali (như hydrochlorothiazide hoặc furosemide) mới gây mất kali qua nước tiểu [8]. Ngược lại, nếu đang dùng thuốc lợi tiểu giữ kali như spironolactone hoặc triamterene, cơ thể đã tự động giảm bài tiết kali [2, 5]. Nếu người bệnh vẫn cố gắng ăn nhiều bí ngô hay các loại củ quả nhiều kali khác hàng ngày, lượng kali sẽ nhanh chóng vượt ngưỡng an toàn.
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại thực phẩm tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, ăn bao nhiêu cũng không gây hại. Dù bí ngô là rau củ tự nhiên giàu vitamin và chất xơ, lượng khoáng chất tự nhiên hấp thu liên tục mỗi ngày vẫn tham gia trực tiếp vào quá trình chuyển hóa và tương tác với dược chất của thuốc [1, 4].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người đang sử dụng các thuốc lợi tiểu giữ kali đơn thuần hoặc thuốc phối hợp chứa thành phần spironolactone, triamterene, amiloride cần đặc biệt lưu ý khi dùng thực phẩm giàu kali [2, 5].
Bệnh nhân đang kết hợp thuốc lợi tiểu giữ kali cùng các nhóm thuốc huyết áp khác như thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc chẹn thụ thể angiotensin cũng đối mặt với nguy cơ tăng kali máu cao hơn [7]. Khi hai cơ chế cùng làm giảm thải kali hoạt động song song, việc kiểm soát chế độ ăn càng trở nên cấp thiết [4, 6].
Những người có tiền sử suy giảm chức năng thận, đái tháo đường hoặc người cao tuổi cũng là đối tượng dễ bị tổn thương [3, 4]. Chức năng lọc của thận suy giảm khiến việc cân bằng điện giải trở nên khó khăn hơn bình thường rất nhiều [4].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh
Để duy trì sở thích ăn bí ngô mà vẫn đảm bảo an toàn khi đang điều trị bằng thuốc lợi tiểu, người bệnh nên thực hiện các lưu ý sau:
Xác định chính xác loại thuốc lợi tiểu đang dùng: Hãy kiểm tra đơn thuốc hoặc hỏi trực tiếp bác sĩ, dược sĩ xem thuốc của bạn thuộc nhóm thải kali hay giữ kali [2, 7].
Kiểm soát khẩu phần và tần suất: Không nên ăn bí ngô liên tục hằng ngày. Thay vào đó, chỉ nên ăn 1-2 bữa mỗi tuần với lượng vừa phải (khoảng một bát nhỏ canh hoặc bí luộc).
Đa dạng hóa nguồn rau củ: Luân phiên bí ngô với các loại rau có hàm lượng khoáng chất trung bình khác để tránh việc nạp dồn dập một lượng lớn kali vào cơ thể trong thời gian dài.
Theo dõi sức khỏe định kỳ: Người bệnh cần thực hiện xét nghiệm điện giải đồ máu định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ để theo dõi nồng độ kali huyết thanh [4]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi cơ bắp, tê bì chân tay hoặc nhịp tim đập không đều, cần thông báo ngay cho nhân viên y tế.
Kiểm soát chế độ dinh dưỡng hợp lý kết hợp với việc tuân thủ chỉ định điều trị là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe tim mạch. Bệnh nhân không nên tự ý kiêng khem quá mức hay bổ sung thực phẩm đơn điệu, mà hãy luôn trao đổi với bác sĩ điều trị để có thực đơn phù hợp nhất với tình trạng bệnh của bản thân.
