Nhiều người lớn tuổi bị những cơn đau nhức xương khớp hành hạ thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng, trong đó có mẹo đắp bột hạt cải để giảm đau tức thì. Chỉ cần giã nát hạt cải hoặc dùng bột mù tạc trộn thành hỗn hợp dẻo rồi đắp lên vùng khớp gối, khớp tay, người bệnh cảm thấy một luồng nhiệt nóng ran lan tỏa khắp da thịt. Cảm giác ấm nóng này khiến không ít người tin rằng hàn khí trong khớp đang được trục xuất ra ngoài, giúp các khớp vận động linh hoạt hơn.
Tuy nhiên, ranh giới giữa việc làm ấm giảm đau cục bộ và nguy cơ tàn phá làn da từ bài thuốc dân gian này lại rất mong manh. Thực tế ghi nhận không ít trường hợp phải nhập viện cấp cứu vì da bị phồng rộp, lở loét và hoại tử sau khi tự ý đắp bột hạt cải lên vùng khớp đau. Liệu đây là phương pháp giảm đau có cơ sở khoa học hay thực chất là một thói quen nguy hại có thể gây tổn thương da khó hồi phục?
Bột hạt cải đắp khớp: Hiệu quả thật hay rủi ro tiềm ẩn?
Hạt cải từ lâu đã hiện diện trong y học dân gian ở nhiều quốc gia với vai trò là một chất kích thích, lợi tiểu, nhuận tràng cũng như hỗ trợ điều trị các chứng viêm phúc mạc và đau dây thần kinh [1]. Trong dân gian, các loại cao dán hay bột hạt cải đắp ngoài da vẫn tiếp tục được lưu truyền để làm dịu cơn đau do thấp khớp, viêm khớp, đau cơ, nhức mỏi lưng và tắc nghẽn đường hô hấp [1].
Dù vậy, giới chuyên môn da liễu và chấn thương chỉnh hình nhấn mạnh rằng việc đắp bột hạt cải không giúp trị tận gốc bất kỳ bệnh lý xương khớp nào. Cảm giác bớt đau nếu có chỉ là hiện tượng tạm thời nhờ phản ứng sinh nhiệt kích thích tại chỗ làm phân tán sự chú ý của hệ thần kinh. Ngược lại, nguy cơ gặp phải các phản ứng kích ứng da cấp tính, viêm da tiếp xúc độc tính hay thậm chí bỏng hóa chất độ hai là hoàn toàn có thật nếu người bệnh đắp không đúng cách hoặc để thuốc trên da quá lâu [1], [2].
Cơ chế sinh nhiệt của hạt cải và cái bẫy cảm giác
Hiện tượng nóng rực trên da sau khi đắp hạt cải xuất phát từ các hoạt chất tự nhiên có tính cay nồng đặc trưng chứa trong loại hạt này. Khi hạt cải được nghiền nát và tiếp xúc với nước, các enzym nội sinh được giải phóng và kích hoạt phản ứng biến đổi hợp chất thành các chất có khả năng kích ứng mô mạnh mẽ. Khi áp hỗn hợp này lên da, các hợp chất cay nóng sẽ gây giãn mao mạch cục bộ, làm tăng lưu lượng máu đến vùng da tiếp xúc và tạo ra cảm giác bỏng rát dữ dội.
Cảm giác nóng bừng này hoạt động như một cơ chế kích thích đối kháng. Hệ thần kinh tại vùng khớp đau bị phân tán bởi tín hiệu bỏng rát trên bề mặt da, khiến người bệnh ngộ nhận rằng khớp của mình đã đỡ đau và các tổn thương sụn khớp đang lành lại. Bản chất của hiện tượng này chỉ là sự đánh lừa cảm giác tạm thời chứ không có tác dụng kháng viêm hay tái tạo sụn khớp ở tầng sâu. Nếu người bệnh tiếp tục chịu đựng cảm giác đau rát vì nghĩ thuốc đang phát huy tác dụng ngấm sâu, các hoạt chất cay nồng sẽ nhanh chóng phá vỡ hàng rào bảo vệ biểu bì, gây tổn thương tế bào da trên diện rộng.
Bằng chứng khoa học về nguy cơ bỏng da từ bột hạt cải
Để làm rõ những rủi ro của phương pháp đắp ngoài da này, các nhà nghiên cứu y khoa đã ghi nhận và phân tích cụ thể nhiều trường hợp bệnh nhân gặp sự cố nghiêm trọng trên thực tế. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã báo cáo trường hợp một bệnh nhân bị bỏng da độ hai sau khi tự ý đắp hỗn hợp chứa hạt cải lên vùng khớp gối trái để điều trị đau do thoái hóa khớp [1]. Bệnh nhân này phải nhập viện điều trị tổn thương da do hóa chất từ thực vật, với biểu hiện thương tổn mô phỏng một chấn thương bỏng thực sự [1].
Báo cáo năm 2012 này cũng cho biết, theo các tài liệu y học truyền thống, để làm một miếng cao dán hạt cải, người ta phải trộn bột hạt cải với bột mì theo tỷ lệ bằng nhau rồi phết lên một tấm vải mềm gấp đôi [1]. Thời gian tối đa được phép đắp cao dán hạt cải lên vùng cơ thể bị đau chỉ là 15 phút [1]. Nếu để thuốc tiếp xúc với da kéo dài quá mốc này, người bệnh có thể phải đối mặt với nguy cơ bị bỏng da nặng và tổn thương hệ thần kinh cục bộ [1]. Các tổn thương mô trên da có thể khởi phát chỉ trong vòng vài giờ sau khi tiếp xúc [1].
Đáng chú ý, tài liệu y khoa năm 2012 khẳng định hiện chưa có phác đồ điều trị đặc hiệu nào đối với tình trạng bỏng da do hạt cải gây ra [1]. Các bác sĩ chuyên khoa vẫn ưu tiên phương pháp điều trị bảo tồn như bước đầu tiên trong quá trình xử trí những ca bỏng này [1]. Nghiên cứu cũng cung cấp một con số đáng báo động: khi phân tích cơ chế các ca bỏng hóa chất tại Thổ Nhĩ Kỳ, có tới 4% trường hợp có căn nguyên trực tiếp từ việc đắp các loại thảo mộc dùng trong y học dân gian [1].
Nguy cơ viêm da tiếp xúc và dị ứng với các chế phẩm hạt cải
Không chỉ dừng lại ở nguy cơ bỏng da cấp tính do đặc tính sinh nhiệt, các chế phẩm từ hạt cải còn có thể kích hoạt các phản ứng viêm da nghiêm trọng khác. Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã nêu bật những rủi ro liên quan đến việc người dân tự ý sử dụng các bài thuốc tự nhiên mà không có kiến thức chuyên môn, trong đó báo cáo trường hợp bệnh nhân bị viêm da nhiễm độc cấp tính sau khi đắp miếng dán mù tạc [2]. Tình trạng viêm da nhiễm độc này khiến vùng da đắp thuốc bị phù nề, đỏ rát và tổn thương cấu trúc bề mặt da nghiêm trọng [2].
Ngoài độc tính kích ứng trực tiếp, phản ứng dị ứng tiếp xúc với hạt cải cũng đã được ghi nhận trong y văn. Một nghiên cứu năm 1985 đã mô tả trường hợp 2 bệnh nhân nữ bị viêm da tiếp xúc dị ứng do tiếp xúc với bã hạt cải, tức phần bã còn lại của hạt cải sau khi đã được ép lấy dầu [3]. Tình trạng viêm da ở hai người phụ nữ này xảy ra ở bàn tay và cẳng tay do thói quen dùng bã hạt cải trộn vào thức ăn cho gia súc [3]. Vùng da mặt, dái tai và cổ của họ cũng bị tổn thương do thói quen thoa dầu mù tạt lên tóc [3].
Khi các bác sĩ tiến hành thử nghiệm áp da (patch test), kết quả cho thấy cả hai bệnh nhân đều có phản ứng dương tính với bã hạt cải và các thành phần phân lập từ bã hạt cải [3]. Bên cạnh đó, một trong hai bệnh nhân còn có kết quả thử nghiệm áp da dương tính với chính sản phẩm dầu mù tạt [3]. Điều này chứng minh rằng protein hoặc các hợp chất trong hạt cải hoàn toàn có thể trở thành dị nguyên kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng, gây ngứa ngáy dữ dội, nổi mẩn đỏ và chàm hóa da ngay cả khi không bị bỏng nhiệt.
Lợi ích hạn chế và những ngộ nhận tai hại thường gặp
Nhiều người thường có tâm lý sính đồ tự nhiên, cho rằng cây cỏ, hạt thảo mộc tự nhiên đắp lên người nếu không bổ thì cũng vô hại. Đây là một sai lầm chết người trong chăm sóc sức khỏe. Hạt cải hay bột mù tạc có dược tính cay nóng rất mạnh; ranh giới an toàn của chúng cực kỳ hẹp. Việc đắp trực tiếp bột nguyên chất lên da mà không pha loãng hoặc đắp qua đêm là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hàng loạt ca hoại tử da, để lại sẹo co rút vĩnh viễn.
Một hiểu lầm phổ biến khác là càng đắp thấy nóng rát thì bệnh khớp càng nhanh khỏi. Thực chất, thoái hóa khớp hay viêm khớp xảy ra sâu bên trong ổ khớp, dây chằng và sụn khớp. Hoạt chất của bột hạt cải chỉ có tác động nông trên bề mặt da và tổ chức dưới da, không thể thẩm thấu qua các lớp cân cơ để tái tạo sụn hay sửa chữa khe khớp bị mòn. Cảm giác nóng rát quá mức không phải là dấu hiệu thuốc đang ngấm, mà là hồi chuông cảnh báo lớp biểu bì đang bị hủy hoại và sắp hình thành các bọng nước do bỏng nhiệt hóa học.
Những đối tượng tuyệt đối nên thận trọng
Từ các bằng chứng nghiên cứu y khoa, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng và tránh xa việc tự ý đắp bột hạt cải để giảm đau. Nhóm đầu tiên là người cao tuổi bị thoái hóa khớp. Làn da của người lớn tuổi thường mỏng, lớp mỡ dưới da teo biến, khả năng tái tạo chậm và cảm giác da có thể bị suy giảm. Khi đắp thảo dược có tính kích ứng mạnh, da người già rất dễ bị rách rộp và hình thành vết thương sâu khó lành.
Những người có tiền sử viêm da tiếp xúc, cơ địa dị ứng, chàm hoặc vảy nến tuyệt đối không được thử nghiệm mẹo dân gian này. Các nghiên cứu đã cho thấy ngay cả bã hạt cải hay dầu hạt cải cũng có thể gây dị ứng tiếp xúc rõ rệt với biểu hiện thử nghiệm áp da dương tính [3]. Việc đắp lên da có thể châm ngòi cho một đợt viêm da toàn thân bùng phát.
Ngoài ra, những người mắc bệnh đái tháo đường hoặc có bệnh lý mạch máu ngoại biên cũng cần kiêng cữ hoàn toàn phương pháp này. Bệnh nhân đái tháo đường thường bị biến chứng tổn thương dây thần kinh cảm giác ngoại vi, khiến họ không cảm nhận chính xác được mức độ bỏng rát trên da. Đến khi phát hiện ra thì da đã bị hoại tử hoặc bỏng độ hai [1]. Vết bỏng trên nền người bệnh đái tháo đường tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng máu và khó hồi phục cực kỳ cao.
Lời khuyên áp dụng và biện pháp xử trí khi gặp sự cố
Đối với những người vẫn muốn tận dụng các liệu pháp giảm đau dân gian truyền thống, việc tuân thủ các quy chuẩn an toàn là bắt buộc. Nếu sử dụng cao dán mù tạc, tuyệt đối không được đắp bột nguyên chất trực tiếp lên da. Công thức dân gian chuẩn mực yêu cầu phải trộn tỷ lệ bằng nhau giữa bột hạt cải và bột mì, sau đó phết thành một lớp mỏng lên một tấm vải mềm đã gập đôi, tạo thành màng chắn ngăn bột tiếp xúc trần với biểu bì [1].
Thời gian tiếp xúc của miếng dán hạt cải trên da tuyệt đối không được vượt quá 15 phút [1]. Ngay khi vừa đắp, nếu cảm thấy cảm giác châm chích, đau nhức khó chịu thay vì ấm dễ chịu, người bệnh phải gỡ bỏ miếng đắp ngay lập tức. Sau khi gỡ, cần dùng nước sạch mát rửa trôi toàn bộ tàn dư bột hạt cải trên bề mặt da để ngăn chặn các phản ứng hóa học tiếp tục diễn ra.
Nếu không may xuất hiện dấu hiệu tổn thương da, người bệnh cần nhớ rằng các tổn thương do hạt cải có thể xuất hiện sau vài giờ và hiện không có phương pháp điều trị đặc hiệu [1]. Khi da bị nổi bóng nước, đỏ ửng hoặc rách da tương tự vết bỏng, hướng xử trí ban đầu là thực hiện phương pháp chăm sóc bảo tồn, giữ sạch vết thương, không tự ý chọc vỡ các nốt phỏng rộp và nhanh chóng đến các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu hoặc bỏng để được xử lý đúng cách [1].
Tóm lại, mẹo đắp bột hạt cải chỉ mang lại tác dụng làm ấm cục bộ và đánh lừa cảm giác đau trong một khoảng thời gian rất ngắn, nhưng lại tiềm ẩn rủi ro bỏng da và viêm da nghiêm trọng [1], [2]. Người bị các bệnh lý xương khớp mạn tính nên tìm đến các phương pháp điều trị đã được y học kiểm chứng như vật lý trị liệu, dùng thuốc giảm đau kháng viêm theo đơn của bác sĩ và duy trì lối sống vận động hợp lý. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc đắp cay nóng truyền miệng để tránh biến một cơn đau khớp thông thường thành một vết thương bỏng sâu nguy hiểm.
