Nhiều trang mạng xã hội và hội nhóm truyền miệng nhau về công dụng thần kỳ của cây dâu gia xoan trong việc đẩy lùi các khối u ác tính. Những lời đồn thổi này khiến không ít bệnh nhân ung thư nuôi hy vọng, tìm mua lá, vỏ hoặc thân cây về sắc uống với mong muốn tiêu trừ bệnh tật.
Thực tế y học hiện đại khẳng định dâu gia xoan không phải là thần dược chữa ung thư. Các hoạt chất chiết xuất từ loài cây này mới dừng ở mức thử nghiệm trên các dòng tế bào biệt lập trong đĩa nghiệm nuôi cấy, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người.
Cơ chế tác động được ghi nhận trong điều kiện ống nghiệm
Cây dâu gia xoan (danh pháp khoa học Clausena excavata) thuộc họ Cam (Rutaceae) [1]. Trong các phân tích hóa thực vật, các nhà khoa học phát hiện thành phần nổi bật của chi thực vật này là nhóm hợp chất carbazole alkaloid và coumarin [4, 5].
Trong phòng thí nghiệm, các hợp chất tự nhiên này thể hiện một số tác động sinh học trực tiếp lên tế bào ác tính [2]. Cụ thể, các nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng những phân tử carbazole alkaloid có thể gây độc trực tiếp lên màng tế bào, cản trở chu kỳ phân chia và kích hoạt quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) [2]. Một số chất còn tham gia điều hòa chu kỳ tế bào hoặc tăng cường phản ứng miễn dịch mô phỏng trong môi trường nhân tạo [2].
Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2005 phân lập được clausine Z từ thân và lá dâu gia xoan, ghi nhận khả năng ức chế enzym cyclin-dependent kinase 5 (CDK5) [3]. Hợp chất này thể hiện tác dụng bảo vệ nơ-ron hạt tiểu não trong môi trường in vitro [3]. Dù vậy, những hiện tượng sinh hóa quan sát thấy trên đĩa cấy tế bào chưa thể xem là tác dụng điều trị khối u bên trong một cơ thể sống phức tạp.
Những bằng chứng thực nghiệm trực tiếp trên dâu gia xoan
Phần lớn dữ liệu khoa học về dâu gia xoan đều đến từ các thí nghiệm phân lập hóa học và thử nghiệm độc tính tế bào (cytotoxicity). Các nghiên cứu này nhằm tìm kiếm phân tử tiềm năng cho việc tổng hợp thuốc trong tương lai chứ không chứng minh việc dùng cây tươi có thể trị bệnh.
Năm 2007, một nhóm nghiên cứu phân lập hoạt chất carbazole alkaloid mới mang tên Clausine-TY từ dịch chiết ethyl acetate của vỏ thân dâu gia xoan thu hái tại Malaysia, cùng hai chất quen thuộc là Clausine-H và Clausine-B [4]. Khi đưa vào thử nghiệm trên đĩa nuôi cấy, phân tử Clausine-TY cho thấy độc tính tế bào đáng kể đối với dòng tế bào ung thư bạch cầu lympho CEM-SS [4].
Đến năm 2013, các nhà khoa học tiếp tục công bố việc phân lập thành công hợp chất carbazole alkaloid mới có tên excavatine A, cùng hai alkaloid khác là excavatine B và excavatine C từ thân và lá cây dâu gia xoan [1]. Các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm tác động của 3 hợp chất này trên các dòng tế bào ung thư phổi A549, ung thư cổ tử cung HeLa và ung thư dạ dày BGC-823 [1]. Kết quả thử nghiệm cho thấy chỉ riêng excavatine A thể hiện độc tính tế bào đối với dòng ung thư phổi A549 với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 5,25 microgam/ml và dòng ung thư cổ tử cung HeLa với IC50 là 1,91 microgam/ml [1].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2016 trên thân cây dâu gia xoan đã tách chiết hợp chất carbazole-pyranocoumarin conjugate carbazomarin B cùng hai alkaloid carbazole là 6-methoxymukonidine, 2-hydroxy-3-methoxycarbazole và 27 hợp chất đã biết [5]. Hoạt chất 6-methoxymukonidine thể hiện độc tính tế bào mức độ vừa phải trên dòng ung thư đường mật HuCCA-1, ung thư bạch cầu MOLT-3 và ung thư gan HepG2 với chỉ số IC50 dao động trong khoảng 15,09 đến 28,50 microgam/mL, nhưng hoàn toàn không có tác dụng trên dòng ung thư phổi A549 [5].
Đáng chú ý trong công bố năm 2016 này, hợp chất heptaphylline và nordentatin cũng có tác dụng vừa phải trên tế bào gan HepG2 với IC50 lần lượt là 12,33 và 11,33 microgam/mL [5]. Phân tử clausine K thể hiện hoạt tính mạnh trên dòng HepG2 với IC50 là 1,05 microgam/mL, mạnh hơn cả loại thuốc hóa trị đối chứng etoposide có IC50 là 13,40 microgam/mL [5]. Tuy nhiên, hoạt tính mạnh trong đĩa petri này chỉ xảy ra khi tinh chất tinh khiết tiếp xúc trực tiếp với tế bào ung thư ở nồng độ xác định.
Dữ liệu từ các loài thực vật cùng chi Clausena
Để có cái nhìn toàn diện hơn về nhóm hoạt chất carbazole alkaloid, giới nghiên cứu cũng mở rộng tầm soát trên các loài thực vật họ hàng thuộc chi Clausena. Các kết quả thu được tiếp tục củng cố vai trò tiền chất tiềm năng nhưng cũng cho thấy giới hạn rõ rệt về phổ tác dụng.
Nghiên cứu năm 2019 khảo sát vỏ rễ của loài Clausena harmandiana đã phân lập được 7 hợp chất gồm các carbazole alkaloid như heptaphylline, 7-methoxyheptaphylline, 7-methoxymukonal và nhóm coumarin như clausarin, dentatin, nordentatin, xanthoxyletin [6]. Thử nghiệm in vitro cho thấy dòng tế bào ung thư gan HepG2 nhìn chung nhạy cảm với các hợp chất này hơn dòng tế bào ung thư phổi SK-LU-1, ung thư đại trực tràng HCT-116 và tế bào thận khỉ không ung thư Vero [6].
Cũng theo nghiên cứu trên, clausarin sở hữu độc tính tế bào chọn lọc cao nhất trên các dòng tế bào ung thư được thử nghiệm [6]. Ngược lại, 7-methoxymukonal và 7-methoxyheptaphylline chỉ thể hiện độc tính tế bào rất yếu trên tế bào gan HepG2 và hoàn toàn mất hoạt tính trước dòng ung thư phổi SK-LU-1 lẫn ung thư đại trực tràng HCT116 [6]. Riêng hoạt chất xantoxyletin dù có hoạt tính chống oxy hóa và độc tế bào thấp nhưng lại kích hoạt tỷ lệ chết rụng apoptosis cao nhất và gây hoại tử tế bào thấp nhất trên dòng HepG2 sau 24 giờ thử nghiệm [6].
Một nghiên cứu năm 2018 trên cành và lá của cây hồng bì (Clausena lansium), một loài cùng chi với dâu gia xoan, đã phân lập được 9 carbazole alkaloid bao gồm claulansiums A và B [7]. Khi đưa vào thử nghiệm trên hai dòng tế bào A549 và HeLa, các hợp chất từ số 2 đến số 6 thể hiện các mức độ độc tính tế bào khác nhau với khoảng giá trị IC50 từ 8,67 đến 98,89 micromol/L [7]. Tổng hợp các dữ liệu này cho thấy các hoạt chất alkaloid từ chi Clausena có tính chọn lọc rất hẹp, chỉ tác động trên một vài dòng tế bào nhất định và phụ thuộc hoàn toàn vào cấu trúc hóa học phân tử [4, 5, 8].
Khoảng cách triệu dặm từ đĩa nghiệm đến cơ thể người
Sự chênh lệch giữa hoạt tính ức chế tế bào trong đĩa thí nghiệm và hiệu quả điều trị trên bệnh nhân là một khoảng cách mênh mông. Để một hợp chất từ thảo dược trở thành thuốc điều trị ung thư, nền y học cần trải qua nhiều giai đoạn thử nghiệm nghiêm ngặt kéo dài nhiều năm.
Trong đĩa petri, hoạt chất tinh khiết được đưa vào môi trường tiếp xúc trực tiếp với một lớp tế bào cô lập trong điều kiện nuôi cấy hoàn hảo [1, 3, 4]. Ở người bệnh, khi uống dịch chiết hoặc bột cây, các hoạt chất phải đi qua hệ tiêu hóa, chịu sự biến đổi của dịch dạ dày, hệ enzym ruột và sự chuyển hóa phức tạp tại gan.
Rất nhiều hợp chất tự nhiên bị phân hủy hoàn toàn hoặc không thể hấp thu vào máu để tạo ra nồng độ có tác dụng sinh học. Hơn nữa, việc một chất tiêu diệt được tế bào ung thư trong ống nghiệm không đồng nghĩa nó an toàn cho mô lành. Nếu độc tính không có tính chọn lọc cao, hoạt chất có thể phá hủy tế bào khỏe mạnh, gây tổn hại tạng trước khi chạm tới khối u. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật hoàn chỉnh hay thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1, 2, 3 nào trên người chứng minh dâu gia xoan có khả năng trị ung thư.
Những ngộ nhận nguy hiểm khi tự ý dùng dâu gia xoan
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng việc các nhà khoa học tách chiết được chất diệt tế bào ung thư từ dâu gia xoan đồng nghĩa với việc đun nước lá cây uống cũng sẽ tiêu diệt được khối u. Đây là ngộ nhận mang tính chất đánh tráo khái niệm và tiềm ẩn rủi ro rất lớn.
Hàm lượng carbazole alkaloid tự nhiên trong thân, lá dâu gia xoan chiếm tỷ lệ cực kỳ nhỏ [1, 2, 3]. Để có được vài miligam hoạt chất tinh khiết phục vụ nghiên cứu, các chuyên gia phải sử dụng nhiều kilogam nguyên liệu thô qua hàng loạt quy trình chiết tách bằng dung môi hữu cơ đặc thù [1, 2]. Việc nấu sắc dân gian hoàn toàn không thể thu được nồng độ hoạt chất đủ để tạo ra tác động ức chế tế bào.
Nguy hiểm hơn, việc tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng khiến người bệnh dễ gặp các tác dụng phụ chưa kiểm soát. Dâu gia xoan chứa nhiều hợp chất tự nhiên chưa được xác định độ an toàn độc tính trường diễn trên cơ thể người. Khi người bệnh uống nước sắc không rõ liều lượng, gan và thận phải làm việc quá tải để đào thải độc tố, dẫn đến nguy cơ suy gan, suy thận cấp trên nền thể trạng vốn đã suy kiệt vì bệnh ác tính.
Hậu quả tai hại nhất của việc tin vào thảo dược truyền miệng là người bệnh từ chối hoặc trì hoãn các phác đồ y khoa chính thống như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị. Việc bỏ lỡ giai đoạn vàng khiến tế bào ác tính di căn lan rộng, làm mất đi cơ hội chữa khỏi hoặc kéo dài sự sống.
Ai nên thận trọng với dâu gia xoan?
Dữ liệu y học hiện nay hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm chứng tính an toàn của cây dâu gia xoan trên người. Do đó, các nhóm đối tượng đặc biệt cần tuyệt đối tránh xa việc tự ý sử dụng loài cây này dưới mọi hình thức sắc uống hoặc bôi đắp.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không được dùng các chế phẩm tự chế từ dâu gia xoan do nguy cơ co bóp tử cung hoặc độc tính tiềm ẩn truyền qua sữa mẹ. Trẻ em và người cao tuổi có hệ thống chức năng gan, thận nhạy cảm cũng là nhóm đối tượng dễ gặp nguy hiểm trước các thành phần alkaloid phức tạp.
Những người đang mắc bệnh lý nền về gan, viêm thận mạn tính hoặc đang điều trị các bệnh mãn tính cần tránh sử dụng dịch chiết cây dâu gia xoan. Các hợp chất trong cây có thể tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị chuyển hóa qua enzym gan, làm giảm tác dụng điều trị hoặc gia tăng độc tính của thuốc tây.
Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận các phác đồ điều trị y học hiện đại tuyệt đối không được tự ý phối hợp uống nước cây dâu gia xoan. Việc dung nạp thêm các thành phần hóa thực vật chưa kiểm định có thể gây tương kỵ hóa chất, làm biến đổi dược động học của thuốc chống ung thư và đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.
Lời khuyên áp dụng thực tế và khoa học
Cây dâu gia xoan trong đời sống thường ngày chỉ nên được nhìn nhận dưới góc độ cây cỏ tự nhiên hoặc dùng trong phạm vi kinh nghiệm dân gian đối với các vấn đề sức khỏe ngoài da thông thường nếu có chỉ dẫn y học cổ truyền uy tín. Tuyệt đối không xem loài thực vật này như một liệu pháp điều trị thay thế cho ung thư.
Người dân không tự ý thu hái, phơi khô thân lá hay rễ cây dâu gia xoan để đun nước uống hàng ngày với mục đích phòng ngừa khối u. Khi chưa có tiêu chuẩn hóa về dược liệu, việc dùng bừa bãi có thể dẫn đến ngộ độc cấp tính hoặc tích tụ độc chất trong cơ thể.
Để phòng ngừa ung thư một cách khoa học, người dân nên duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, ăn nhiều rau củ quả tươi, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, vận động thể chất thường xuyên và tầm soát sức khỏe định kỳ. Nếu bản thân hoặc người nhà có chẩn đoán mắc bệnh ung thư, cần trực tiếp thăm khám và tuân thủ chặt chẽ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa ung bướu để nhận được phác đồ can thiệp an toàn và hiệu quả nhất.
