Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại dầu thực vật tốt cho tim mạch nhằm cải thiện tình trạng rối loạn lipid máu. Dầu hạt hồng hoa (safflower oil) thường được nhắc đến như một nguồn cung cấp chất béo chưa bão hòa dồi dào, có khả năng đẩy lùi xơ vữa động mạch. Tuy nhiên, liệu việc bổ sung loại dầu này có thực sự giúp hạ mỡ máu, đặc biệt là chỉ số cholesterol "xấu" (LDL-C) hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là có: các bằng chứng khoa học cho thấy dầu hạt hồng hoa có tác dụng hỗ trợ hạ nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-C trong máu. Dù vậy, hiệu quả giảm mỡ máu rõ rệt nhất chỉ được ghi nhận khi sử dụng loại dầu này thay thế các nguồn chất béo bão hòa, đồng thời cần cân nhắc yếu tố cân bằng dinh dưỡng do hàm lượng acid béo omega-6 rất cao trong hạt.
Cơ chế tác động của dầu hạt hồng hoa lên mỡ máu
Cây hồng hoa (Carthamus tinctorius L.) từ lâu đã được biết đến là cây lấy dầu có giá trị với thành phần giàu hoạt chất sinh học và hàm lượng acid linoleic (thuộc nhóm acid béo omega-6) rất cao [1]. Hàm lượng acid linoleic phong phú chính là yếu tố đem lại khả năng chống oxy hóa tự nhiên và tiềm năng bảo vệ cơ thể khỏi quá trình tiến triển xơ vữa động mạch [1]. Quá trình tích lũy chất béo và acid béo trong hạt hồng hoa diễn ra dưới sự điều hòa chặt chẽ của các mạng lưới gen và yếu tố phiên mã chuyên biệt [1].
Bên cạnh đặc tính chống oxy hóa, dầu hạt hồng hoa tác động lên chuyển hóa lipid thông qua việc thúc đẩy quá trình oxy hóa acid béo tại gan [2]. Nghiên cứu cho thấy loại dầu này kích thích sự gia tăng biểu hiện của các thụ thể và enzyme quan trọng trong gan như CYP7A1 và ABCG5, hai yếu tố chi phối quá trình tổng hợp acid mật và thúc đẩy thải trừ cholesterol ra khỏi cơ thể [2]. Ngoài ra, acid béo không bão hòa đa trong dầu hạt hồng hoa còn ưu tiên quá trình ester hóa acid béo thành phospholipid, hỗ trợ tăng tốc độ bài tiết triglyceride và tăng độ thanh thải các hạt mỡ lưu hành trong huyết tương [3].
Bằng chứng lâm sàng trên người: Thử nghiệm COMIT
Để kiểm chứng tác động thực tế của dầu hạt hồng hoa trên cơ thể người, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên COMIT công bố năm 2016 đã tiến hành theo dõi biến động mỡ máu trên 130 người tham gia với 5 chế độ can thiệp dinh dưỡng khác nhau [4]. Trong thử nghiệm này, các tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên để áp dụng các chế độ ăn bổ sung những nguồn chất béo khác nhau trong thời gian 28 ngày [4]. Chế độ ăn chứa dầu bắp kết hợp dầu hạt hồng hoa (corn/safflower oil) là một trong những nhánh can thiệp trọng tâm nhằm đánh giá tác động của acid béo linoleic [4].
Kết quả sau 28 ngày can thiệp cho thấy nồng độ cholesterol toàn phần và nồng độ LDL-C đều giảm đáng kể so với thời điểm ban đầu ở tất cả các nhóm (p < 0,05) [4]. Đáng chú ý, nồng độ LDL-C tại thời điểm kết thúc ở nhóm dùng dầu hạt cải giàu oleic và nhóm dùng dầu bắp/dầu hạt hồng hoa thấp hơn đáng kể so với nhóm dùng dầu hạt cải giàu oleic có bổ sung DHA (lần lượt p = 0,0340 và p = 0,0004) [4]. Tại thời điểm kết thúc can thiệp, nhóm dùng dầu bắp/dầu hạt hồng hoa cũng có mức cholesterol toàn phần thấp hơn so với nhóm dùng dầu hạt cải giàu oleic bổ sung DHA [4]. Phân tích thành phần acid béo huyết tương phản ánh trực tiếp lượng chất béo hấp thu qua chế độ ăn: nhóm dùng dầu bắp/dầu hạt hồng hoa làm tăng đáng kể hàm lượng acid béo không bão hòa đa omega-6 (n-6 PUFA) so với các nhóm khác (p < 0,05) do nồng độ acid linoleic (C18:2 n-6) trong khẩu phần cao [4]. Đồng thời, thành phần ester cholesterol trong lõi hạt LDL cũng biến đổi tương ứng theo nguồn acid béo được nạp vào [4].
Tuy nhiên, nghiên cứu COMIT có một số giới hạn cần lưu ý: chế độ can thiệp sử dụng hỗn hợp dầu bắp kết hợp dầu hạt hồng hoa chứ không phải dầu hạt hồng hoa đơn độc, và thời gian theo dõi chỉ kéo dài 28 ngày [4]. Do đó, hiệu quả lâu dài của riêng dầu hạt hồng hoa vẫn cần thêm các thử nghiệm độc lập với thời gian dài hơn để khẳng định.
Những phát hiện từ nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng
Trước khi thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận tác động hạ mỡ máu tích cực của dầu hạt hồng hoa trên các mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2020 trên 80 chuột cống đực Sprague-Dawley bị hội chứng chuyển hóa do tiêu thụ nhiều fructose kéo dài 16 tuần cho thấy việc can thiệp bằng dầu và chiết xuất hạt hồng hoa giúp cải thiện rõ rệt tình trạng rối loạn [5]. Nhóm chuột mắc bệnh vốn bị suy giảm enzyme chống oxy hóa và tăng mạnh nồng độ mỡ máu, men gan, TNF-alpha; nhưng việc bổ sung dầu và chiết xuất hạt hồng hoa theo liều lượng đã cải thiện các thông số sinh hóa này phụ thuộc theo liều dùng (p < 0,05) [5]. Sự can thiệp này đồng thời làm gia tăng đáng kể mức biểu hiện của các gen CD36, FAS và CPT-1 beta tại gan, hỗ trợ điều hòa chuyển hóa và oxy hóa acid béo [5].
Tác động cải thiện mỡ máu cũng được quan sát trên chuột nhắt C57BL/6 bị béo phì do chế độ ăn [6]. Khi chuyển từ chế độ ăn giàu mỡ lợn (45% mỡ lợn + 5% dầu hạt hồng hoa) sang chế độ ăn nhiều dầu hạt hồng hoa (45% dầu hạt hồng hoa + 5% mỡ lợn), chỉ số mỡ máu, nồng độ insulin và glucose máu khi làm nghiệm pháp dung nạp glucose đều giảm rõ rệt so với nhóm ăn nhiều mỡ lợn [6]. Chế độ ăn giàu dầu hạt hồng hoa đã làm giảm biểu hiện gen Orexin và Ghrelin, đồng thời gia tăng đáng kể biểu hiện gen PPARalpha trong mô mỡ, giúp đảo ngược tình trạng tích tụ mỡ thừa [6]. Nghiên cứu trên loài chuột nhảy gerbil cũng cho thấy khẩu phần chứa 15% dầu hạt hồng hoa trong 6 tuần không gây tăng mỡ máu hay tích tụ hạt mỡ tỉ trọng rất thấp (VLDL) như khẩu phần chứa 15% dầu dừa [3]. Trái lại, chế độ ăn dầu hạt hồng hoa làm tăng gấp đôi tốc độ bài tiết triglyceride so với dầu dừa và thúc đẩy thanh thải mỡ máu lưu hành [3].
Dù vậy, các nghiên cứu trên động vật cũng chỉ ra những khía cạnh cần cẩn trọng. Nghiên cứu năm 2009 trên chuột cống khỏe mạnh cho thấy sau 3 ngày áp dụng chế độ ăn nhiều dầu hạt hồng hoa, mặc dù mức VLDL giàu triglyceride giảm và quá trình beta-oxy hóa tại gan tăng lên, nhưng độ nhạy insulin tại gan lại có dấu hiệu suy giảm [2].
Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Bằng chứng lâm sàng trên người khẳng định chế độ ăn có dầu hạt hồng hoa hỗ trợ làm giảm LDL-C và cholesterol toàn phần khi dùng thay thế hoặc đối chiếu với một số chất béo khác [4]. Việc giàu acid béo linoleic giúp tái cấu trúc các hạt LDL và thúc đẩy đào thải cholesterol qua đường mật [4], [2].
Mặc dù vậy, dữ liệu lâm sàng hiện nay còn khá hạn chế về quy mô mẫu và thời gian can thiệp [4]. Đa phần các dữ liệu chi tiết về cơ chế gen, chuyển hóa gan và phòng chống hội chứng chuyển hóa vẫn đang dừng lại ở các mô hình thực nghiệm trên chuột [5], [2], [6]. Cơ thể người có đáp ứng sinh học và chuyển hóa phức tạp hơn, do đó không thể đồng nhất hoàn toàn kết quả từ động vật sang người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu hạt hồng hoa
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "uống càng nhiều dầu hạt hồng hoa thì mỡ máu hạ càng nhanh". Thực tế, dầu hạt hồng hoa nguyên chất có hàm lượng omega-6 cực kỳ cao và gần như không chứa omega-3, dẫn đến tỷ lệ omega-6/omega-3 bị chênh lệch nghiêm trọng [7]. Việc tiêu thụ quá mức dầu hạt hồng hoa nguyên chất có thể tiềm ẩn nguy cơ kích thích các phản ứng viêm và rối loạn chuyển hóa [7].
Nghiên cứu cải tiến năm 2024 đã chứng minh rằng khi phối trộn dầu hạt hồng hoa với dầu hạt lanh giàu omega-3 để tái cân bằng tỷ lệ chất béo, hiệu quả giảm cân, giảm mỡ máu (triglyceride, cholesterol toàn phần, LDL-C) và giảm các dấu ấn tiền viêm trên mô hình chuột béo phì mới đạt tối ưu [7]. Hơn nữa, dầu hạt hồng hoa bản chất vẫn là chất béo cung cấp nhiều năng lượng; nếu dùng thêm mà không cắt giảm các nguồn chất béo khác, người dùng sẽ dễ bị dư thừa calo và tăng cân.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù đem lại lợi ích trong việc hỗ trợ hạ LDL-C, dầu hạt hồng hoa không phải là lựa chọn phù hợp cho tất cả mọi người nếu lạm dụng. Những người có cơ địa dễ bị viêm mạn tính hoặc đang có chế độ ăn hàng ngày vốn đã thừa thãi acid béo omega-6 từ các loại dầu rán công nghiệp cần hết sức thận trọng [7]. Việc nạp thêm một lượng lớn acid linoleic mà không bổ sung đủ chất béo omega-3 có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất cân bằng dinh dưỡng [7].
Những người mắc bệnh tiểu đường, tiền tiểu đường hoặc có tình trạng kháng insulin cũng cần cẩn giác, do dữ liệu thực nghiệm từng ghi nhận chế độ ăn nhiều dầu hạt hồng hoa có thể làm giảm độ nhạy insulin tại gan [2]. Ngoài ra, người bệnh mỡ máu cao đang được điều trị bằng thuốc kê đơn không nên tự ý ngưng thuốc để chuyển sang dùng dầu hạt hồng hoa. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung loại dầu này vào phác đồ kiểm soát mỡ máu.
Cách áp dụng dầu hạt hồng hoa vào đời sống
Để tận dụng lợi ích kiểm soát mỡ máu mà không gặp phải tác dụng phụ, dầu hạt hồng hoa chỉ nên được dùng ở mức vừa phải để thay thế một phần mỡ động vật hoặc các loại dầu chứa nhiều acid béo bão hòa trong nấu nướng hàng ngày [3]. Người dùng không nên uống trực tiếp lượng lớn dầu hạt hồng hoa nguyên chất [7].
Về cách kết hợp, các chuyên gia gợi ý nên sử dụng dầu hạt hồng hoa xen kẽ hoặc phối trộn cùng các nguồn chất béo giàu omega-3 như dầu hạt lanh hoặc cá béo để đưa tỷ lệ acid béo trong cơ thể về mức lý tưởng [7]. Do dầu hạt hồng hoa giàu acid béo không bão hòa đa dễ bị biến đổi dưới nhiệt độ quá cao, người tiêu dùng nên ưu tiên dùng loại dầu này cho các món trộn salad, nước sốt hoặc chế biến món ăn ở mức nhiệt độ thấp đến trung bình.
Tóm lại, các bằng chứng khoa học cho thấy dầu hạt hồng hoa có khả năng hỗ trợ hạ cholesterol toàn phần và LDL-C nhờ nguồn acid béo linoleic dồi dào [4]. Tuy nhiên, loại dầu này chỉ phát huy tối đa lợi ích khi được sử dụng ở liều lượng chừng mực trong một chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, thay thế cho chất béo bão hòa. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần can thiệp các vấn đề về rối loạn lipid máu.