Nhiều người thường có thói quen dùng dầu dừa, dầu argan hoặc tìm đến dầu jojoba để ủ tóc với hy vọng phục hồi hư tổn và giảm gãy rụng. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi thoa dầu lại thấy tóc bết dính, sợi tóc nặng trĩu hoặc da đầu ngứa ngáy nhiều hơn. Câu hỏi đặt ra là dầu jojoba thực sự có cấu trúc khác biệt ra sao so với các loại dầu thực vật thông thường, và khả năng bao phủ sợi tóc của nó mang lại giá trị gì cho sức khỏe mái tóc?
Câu trả lời nằm ở bản chất hóa học đặc biệt của dầu jojoba: đây không phải là chất béo dạng triglyceride thông thường mà thực chất là một dạng este sáp lỏng [1]. Nhờ đặc điểm tương đồng với bã nhờn tự nhiên do cơ thể tiết ra, dầu jojoba có cơ chế bao phủ màng bảo vệ rất khác biệt so với các loại dầu khác [2, 6].
Cấu trúc este sáp độc đáo của dầu jojoba
Hầu hết các loại dầu thực vật quen thuộc trong chăm sóc sắc đẹp như dầu dừa, dầu ô liu hay argan đều có thành phần chủ yếu là các phân tử triglyceride [1]. Trong khi đó, dầu jojoba được chiết xuất từ hạt cây jojoba có nguồn gốc từ Bắc Mỹ lại sở hữu cấu trúc phân tử hoàn toàn khác biệt [1]. Dầu jojoba được cấu tạo từ các chuỗi monounsaturated ester (este sáp đơn không bão hòa) dài [1].
Chính cấu trúc este sáp này đã tạo nên những đặc tính vật lý và sinh học khác biệt của dầu jojoba [1]. Trong các nghiên cứu sinh học, các este sáp lỏng này cho thấy sự ổn định hóa học vượt trội và khả năng mô phỏng gần như hoàn hảo các lipid tự nhiên trên bề mặt da và tóc của con người [2].
Sự tương đồng đáng kinh ngạc với bã nhờn tự nhiên
Bề mặt da đầu và thân tóc của con người luôn được bao phủ bởi một lớp màng lipid mỏng do tuyến bã nhờn tiết ra [2]. Màng lipid tự nhiên này đóng vai trò rất quan trọng trong việc tạo nên các đặc tính thẩm mỹ, bảo vệ biểu bì và duy trì độ ẩm cho tóc [2]. Khi phân tích thành phần bã nhờn tự nhiên, các nhà khoa học nhận thấy nó gồm hỗn hợp phức tạp của nhiều dạng lipid [2].
Để phục vụ các thử nghiệm lâm sàng, một công thức bã nhờn nhân tạo chuẩn hóa đã được phát triển gồm 44,7% triglyceride, 25% wax monoester (chính là dầu jojoba), 17% axit béo và 12,4% squalene [2]. Hỗn hợp lipid chứa 25% dầu jojoba này đã chứng minh độ ổn định hóa học cao khi tiếp xúc với không khí ở 32 độ C trong ít nhất 48 giờ, đồng thời ổn định khi bảo quản ở 4 độ C hoặc -20 độ C trong ít nhất 6 tháng [2]. Sự hiện diện tự nhiên của este sáp trong cấu trúc bã nhờn cho thấy dầu jojoba hoạt động tương tự như một thành phần sinh học thân thuộc của cơ thể chứ không chỉ là một chất phủ ngoại lai [2, 6].
Khả năng bao phủ thân tóc: Este sáp và lớp màng bảo vệ
Bã nhờn sau khi được tiết ra từ nang tóc sẽ tự động lan dần từ chân tóc tới ngọn tóc theo thời gian [1, 4]. Trên da đầu người trưởng thành có khoảng 100.000 nang tóc trên diện tích bề mặt khoảng 650 cm², liên tục sản xuất lượng bã nhờn ở mức gram mỗi ngày [3]. Sự lan tỏa này tạo nên một gradient lipid dọc theo thân tóc nhằm bao bọc và bảo vệ sợi tóc trước các tác nhân môi trường [1, 7].
Nhờ chứa este sáp tương tự bã nhờn, dầu jojoba tạo ra một lớp màng bao phủ bền vững nhưng không gây cảm giác bết dính quá mức [2, 6]. Dầu thực vật nói chung được ghi nhận là có tác dụng ngăn ngừa hiện tượng thân tóc bị hư tổn, gãy sợi do ánh nắng mặt trời tẩy màu (sunlight bleaching) [4]. Dầu dừa cũng là một giải pháp thay thế an toàn giúp phủ bề mặt sợi tóc [4]. Trong khi các phân tử triglyceride có thể tạo cảm giác nặng sợi tóc nếu dùng quá nhiều, este sáp của jojoba có khả năng giữ lại lượng nước khoảng 6% trọng lượng trong môi trường bão hòa hơi nước, từ đó giúp duy trì màng ẩm bảo vệ sợi tóc dẻo dai hơn [2].
Góc nhìn khoa học: Nghiên cứu nói gì về dầu jojoba và da đầu?
Khi đánh giá tác dụng của dầu jojoba trên tóc và da đầu, cần xem xét kỹ lưỡng các dữ liệu khoa học thực nghiệm đã được công bố:
Nghiên cứu tổng quan năm 2024 chỉ ra rằng dầu jojoba sở hữu nhiều hoạt tính dược lý gồm chống oxy hóa, kháng khuẩn và chống viêm [1]. Trong y học dân gian, dầu hạt jojoba từng được ứng dụng để hỗ trợ điều trị các vấn đề về da, da đầu và kích thích mọc tóc [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện đại chủ yếu tập trung vào tính chất hóa học và ứng dụng làm tá dược bôi ngoài da, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối đầu trực tiếp so sánh khả năng giảm gãy rụng giữa dầu jojoba và triglyceride dầu dừa trên tóc người [1].
Nghiên cứu năm 2009 về bã nhờn nhân tạo xác nhận việc bổ sung 25% wax monoester từ dầu jojoba giúp tái lập màng lipid bề mặt ổn định [2]. Sự pha trộn này giúp mô phỏng chính xác lớp bảo vệ của tóc, nhưng nghiên cứu này được thực hiện trong ống nghiệm để xây dựng mô hình thử nghiệm chứ không phải thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân rụng tóc [2].
Nghiên cứu năm 2019 trên 123 nam giới Trung Quốc từ 18-35 tuổi đã đo lường tốc độ bã nhờn di chuyển trên thân tóc bằng màng polyme mềm [3]. Kết quả cho thấy quá trình tái bết nhờn của tóc tăng tuyến tính theo thời gian; nhóm có da đầu dầu có lượng bã nhờn lan tỏa cao gấp khoảng 2 lần và di chuyển xa hơn dọc thân tóc sau 48 giờ gội đầu so với nhóm da đầu không dầu [3]. Điều này cho thấy việc phủ thêm dầu lên tóc cần tính toán dựa trên mức độ tiết bã nhờn tự nhiên của từng cá nhân [3].
Hiểu lầm thường gặp về dầu dưỡng, giảm gãy rụng và trị gàu
Nhiều người tin rằng chỉ cần bôi thật nhiều dầu dưỡng tự nhiên là có thể trị sạch gàu và kích thích tóc mọc nhanh. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy đây là quan niệm chưa chính xác [4].
Thực tế, việc chỉ thoa dầu dưỡng tóc đơn thuần không đủ để thúc đẩy mọc tóc vì nang tóc nằm sâu dưới da đầu chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố chuyển hóa khác [4]. Hơn nữa, việc lạm dụng hoặc dùng sai các loại dầu đậm đặc có thể dẫn tới hậu quả tiêu cực, chẳng hạn như dầu thầu dầu từng được ghi nhận là nguyên nhân gây ra hiện tượng bết rối kết búi tóc cấp tính (acute hair felting) [4].
Đối với vấn đề gàu và ngứa, nguyên nhân cốt lõi liên quan mật thiết đến sự mất cân bằng hệ vi sinh da đầu, đặc biệt là sự hiện diện của các vi nấm như Malassezia furfur, Malassezia restricta và Malassezia globosa [5]. Một nghiên cứu năm 2023 trên 22 tình nguyện viên sử dụng dầu gội chứa lợi khuẩn bất hoạt Lacticaseibacillus paracasei GMNL-653 trong 5 tháng cho thấy sự điều hòa hệ vi sinh da đầu mới là yếu tố giúp giảm gàu, giảm tiết dầu và hỗ trợ mọc tóc [5]. Dầu jojoba tuy có đặc tính kháng khuẩn trên lý thuyết [1], nhưng không phải là thuốc đặc trị nấm gàu đã được chuẩn hóa.
Đối với tình trạng rụng tóc, viêm da đầu là một yếu tố nguy cơ đáng chú ý [6]. Nghiên cứu tại bệnh viện đại học trên 36 phụ nữ khỏe mạnh phát hiện nồng độ cytokine gây viêm IL-1alpha trong bã nhờn da đầu cao gấp 18 lần thụ thể đối kháng IL-1ra [6]. Nồng độ các chất gây viêm này giảm đi rõ rệt sau khi gội đầu làm sạch bã nhờn dư thừa [6]. Do đó, việc ủ quá nhiều dầu trên da đầu đang bị viêm hoặc gàu có thể làm cản trở việc làm sạch, vô tình duy trì phản ứng viêm bất lợi [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng dầu jojoba?
Mặc dù este sáp trong dầu jojoba rất lành tính và thân thiện với cấu trúc da [2, 6], một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng khi áp dụng lên tóc:
Những người có da đầu thuộc nhóm siêu dầu hoặc đang trong giai đoạn bùng phát gàu nặng, ngứa đỏ không nên bôi trực tiếp dầu jojoba vào sát chân tóc [3, 4, 8]. Nghiên cứu trên 100 phụ nữ từ 18-49 tuổi cho thấy vùng da đầu nhiều dầu thường có hiện tượng mất cân bằng, giảm hàm lượng nước tầng sừng và tăng hoạt động của tuyến bã nhờn [7]. Việc bổ sung thêm chất béo lên nền da đầu đang ứ đọng bã nhờn có thể làm tình trạng bết dính trầm trọng hơn [3, 4].
Người có tiền sử viêm da tiết bã nhờn hoặc đang điều trị các bệnh lý rụng tóc có sẹo cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi dùng [6]. Các can thiệp chăm sóc tóc không đúng cách có thể làm thay đổi phản ứng của các cytokine bề mặt da đầu [6].
Hướng dẫn sử dụng thực tế để bảo vệ thân tóc
Để phát huy tối đa lợi thế bao phủ của este sáp mà không gây hại cho da đầu, người dùng nên áp dụng dầu jojoba theo các nguyên tắc thực tế sau:
- Vị trí thoa: Chỉ nên tập trung thoa dầu vào phần thân và ngọn tóc – nơi lớp bã nhờn tự nhiên khó lan tỏa tới nhất sau khi gội đầu [1, 4]. Tránh bôi trực tiếp một lượng lớn dầu lên da đầu nếu bạn sở hữu làn da dầu [3, 4].
- Liều lượng và thời điểm: Do các nghiên cứu chưa đưa ra một con số giọt cụ thể cho từng cá nhân, người dùng chỉ nên bắt đầu với một lượng vừa phải [1]. Thời điểm thích hợp là thoa khi tóc còn hơi ẩm sau khi gội sạch để este sáp giúp lưu giữ độ ẩm [2], hoặc dùng trước khi ra nắng nhằm hạn chế tình trạng thân tóc bị tổn hại bởi ánh nắng mặt trời [4].
- Kết hợp làm sạch: Duy trì khoảng thời gian gội đầu hợp lý để loại bỏ bã nhờn oxy hóa và các chất trung gian gây viêm tích tụ trên da đầu [4, 5]. Không nên ủ dầu qua đêm nếu bạn có cơ địa dễ bị mụn da đầu hoặc viêm chân tóc [3, 5].
Dầu jojoba nổi bật nhờ cấu trúc este sáp tương đồng với thành phần bã nhờn của cơ thể, mang lại ưu thế bao bọc thân tóc dẻo dai và ổn định [2, 6]. Tuy nhiên, loại dầu này không phải là thần dược chữa gãy rụng hay trị sạch gàu tức thì. Hiệu quả chăm sóc tóc tốt nhất chỉ đạt được khi người dùng hiểu rõ chất tóc của mình, thoa dầu với lượng vừa phải ở phần ngọn tóc và luôn giữ cho da đầu sạch thoáng [4, 7].
