Dây thìa canh hạ HbA1c tốt cỡ nào? Bằng chứng từ nghiên cứu

Nhiều người mắc đái tháo đường thường truyền tai nhau cách dùng dây thìa canh để hạ chỉ số đường huyết và kiểm soát bệnh lâu dài. Thảo dược này xuất hiện dày đặc trong các bài thuốc nam lẫn các sản phẩm viên uống hỗ trợ ổn định đường huyết. Liệu dây thìa canh có thể hạ chỉ số HbA1c tốt đến mức nào và có thay thế được thuốc điều trị theo toa hay không?

Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận dây thìa canh có khả năng hỗ trợ làm giảm đường huyết lúc đói, đường huyết sau ăn và chỉ số HbA1c ^[1]. Thảo dược này hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát mỡ máu [1, 4]. Dù vậy, các thử nghiệm hiện có đa số mang quy mô nhỏ, chất lượng dữ liệu chưa đồng đều [1, 2]. Do đó, người bệnh đái tháo đường tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc chỉ định để chuyển sang dùng thảo dược [2, 6].

Cơ chế tác động của dây thìa canh với đường huyết

Dây thìa canh chứa các hoạt chất sinh học quan trọng, nổi bật nhất là axit gymnemic [6, 8]. Theo các thử nghiệm trên mô hình động vật, phân tử axit gymnemic có khả năng liên kết với protein vận chuyển glucose phụ thuộc natri 1 (SGLT1) ở lớp ngoài của ruột ^[2]. Quá trình liên kết này hỗ trợ ngăn cản sự hấp thu đường từ lòng ruột vào máu [6, 8].

Ngoài ức chế hấp thu đường ở ruột non, thảo dược còn tác động lên các tế bào beta đảo tụy [6, 8]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên các dòng tế bào beta (MIN-6, HIT-T15 và RINm5F) chỉ ra chiết xuất giúp kích thích tiết insulin nhờ tăng tính thấm của màng tế bào ^[3]. Trên mô hình động vật, dược liệu còn hỗ trợ tăng hoạt tính của enzyme phosphorylase, giảm enzyme tân tạo đường và sorbitol dehydrogenase, từ đó thúc đẩy sử dụng glucose qua các con đường phụ thuộc insulin [5, 8].

Nghiên cứu trên thỏ mắc đái tháo đường ghi nhận bột lá khô dây thìa canh làm tăng hấp thu và chuyển hóa glucose vào glycogen và protein tại gan, thận và cơ bắp ^[4]. Thảo dược này cũng góp phần hồi phục những biến đổi bệnh lý tại gan vốn bắt nguồn từ giai đoạn tăng đường huyết kéo dài ^[4].

Bằng chứng lâm sàng về mức giảm chỉ số HbA1c

Năm 2021, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp đã đánh giá tác động của việc bổ sung dây thìa canh lên khả năng kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 ^[1]. Phân tích tổng hợp từ 10 nghiên cứu với tổng cộng 419 người tham gia ^[1]. Kết quả cho thấy bổ sung thảo dược này giúp giảm có ý nghĩa thống kê đối với chỉ số HbA1c (SMD 3,91, khoảng tin cậy 95% từ 7,35 đến -0,16%, p < 0,0001) so với mức ban đầu ^[1].

Cũng trong phân tích gộp năm 2021, đường huyết lúc đói giảm rõ rệt (SMD 1,57 mg/dl, khoảng tin cậy 95% từ 2,22 đến -0,93, p < 0,0001) và đường huyết sau ăn giảm (SMD 1,04 mg/dl, khoảng tin cậy 95% từ 1,53 đến -0,54, p < 0,0001) ^[1]. Dù vậy, độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu được ghi nhận ở mức rất cao, với chỉ số I2 đối với HbA1c lên tới 99% và đối với đường huyết lúc đói là 90% ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2021 được tiến hành trên 30 bệnh nhân rối loạn dung nạp glucose ^[5]. 15 người dùng dây thìa canh với liều 300 mg x 2 lần mỗi ngày, 15 người còn lại dùng giả dược ^[5]. Sau can thiệp, nhóm dùng thảo dược ghi nhận HbA1c giảm từ mức trung bình 5,8 ± 0,3% xuống còn 5,4 ± 0,4% (p = 0,025) ^[5]. Chỉ số nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 2 giờ cũng giảm từ 9,1 ± 1,2 mmol/L xuống 7,8 ± 1,7 mmol/L (p = 0,003), đồng thời chỉ số nhạy cảm insulin Matsuda tăng từ 1,8 ± 0,8 lên 2,4 ± 1,2 ^[5]. Sau thời gian can thiệp, 46,7% bệnh nhân trong nhóm này đạt giá trị HbA1c trở về mức bình thường ^[5].

Kết quả từ các thử nghiệm điều trị đái tháo đường

Một số nghiên cứu quy mô nhỏ khác cũng ghi nhận kết quả hạ đường huyết của loại lá này [2, 7]. Một tổng quan năm 2009 cho thấy dây thìa canh làm giảm chỉ số HbA1c trong 2 thử nghiệm mở quy mô nhỏ trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 ^[6]. Dù ghi nhận kết quả hạ đường huyết lúc đói và HbA1c, các thử nghiệm lâm sàng vào thời điểm này vẫn chưa đánh giá biến chứng mạch máu lớn hoặc mạch máu nhỏ ^[6].

Một nghiên cứu trên 58 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 dùng thảo dược trong 90 ngày cho thấy mức giảm có ý nghĩa đối với đường huyết lúc đói (p < 0,005) và đường huyết sau ăn (p < 0,001) ^[7]. Một can thiệp khác trên 32 đối tượng đái tháo đường tuýp 2 uống bột lá dây thìa canh đóng trong viên nang gelatin cứng trong 30 ngày cũng ghi nhận đường huyết giảm đáng kể (p < 0,05) ^[7].

Đối với đái tháo đường tuýp 1, thử nghiệm điều trị trên 64 cá nhân sử dụng chiết xuất lá dây thìa canh từ 6 đến 30 tháng cho thấy mức đường huyết giảm, giảm liều insulin ngoại sinh và giảm chỉ số HbA1c rõ rệt (p < 0,001) ^[7]. Một nghiên cứu sơ bộ khác cũng ghi nhận dùng 200 mg chiết xuất dây thìa canh mỗi ngày giúp giảm 50% liều insulin cần thiết và hạ HbA1c ở cả bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1 lẫn tuýp 2 ^[2]. Khi phối hợp liều 400 mg chiết xuất/ngày cùng các thuốc hạ đường huyết quy ước như glyburide hoặc tolbutamide, một số bệnh nhân đã giảm được liều thuốc ^[2].

Dữ liệu trên động vật cũng bổ trợ cho khả năng hạ đường huyết của thảo dược này ^[8]. Hợp chất dihydroxy gymnemic triacetate phân lập từ chiết xuất axeton dây thìa canh dùng với liều 20 mg/kg cân nặng trong 45 ngày trên chuột mắc đái tháo đường do streptozotocin đã tạo ra tác động tích cực đến glucose huyết tương, insulin, HbA1c và glycogen mô ^[8].

Tác động tích cực lên mỡ máu và cân nặng

Bên cạnh chỉ số đường huyết, phân tích gộp năm 2021 chỉ ra rằng việc bổ sung thảo dược còn giúp hạ chỉ số mỡ máu ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 ^[1]. Cụ thể, mức triglyceride giảm (SMD 1,81 mg/dl, khoảng tin cậy 95% từ 2,95 đến -0,66, p < 0,0001, I2 = 96%) và cholesterol toàn phần giảm (SMD 4,10 mg/dl, khoảng tin cậy 95% từ 7,21 đến -0,99, p < 0,0001, I2 = 98%) ^[1].

Thử nghiệm năm 2021 trên người rối loạn dung nạp glucose cũng ghi nhận giảm cân nặng, giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) và giảm mức LDL-cholesterol ^[5]. Tương tự, nghiên cứu trên bệnh nhân có hội chứng chuyển hóa cũng ghi nhận dây thìa canh làm giảm cân nặng, chỉ số BMI và LDL-cholesterol ^[2]. Thử nghiệm dùng bột lá trong 30 ngày trên 32 người đái tháo đường tuýp 2 cũng quan sát thấy sự suy giảm của triglyceride, cholesterol toàn phần và LDL ^[7].

Nghiên cứu trên chuột mắc đái tháo đường dùng dihydroxy gymnemic triacetate liều 20 mg/kg cân nặng trong 45 ngày cũng ghi nhận cải thiện triglyceride, cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol và HDL-cholesterol ^[8]. Ngoài ra, hoạt chất axit deacyl gymnemic (DAGA) từ thảo dược dùng ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg trên chuột mắc hội chứng chuyển hóa giúp giảm huyết áp tâm thu và cải thiện hồ sơ lipid ^[2].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng dây thìa canh

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể thay thế hoàn toàn thuốc Tây [2, 6]. Thực tế, các nghiên cứu can thiệp cho thấy dây thìa canh chỉ đóng vai trò là liệu pháp bổ trợ, hỗ trợ kiểm soát đường huyết và mỡ máu ở một mức độ nhất định [1, 2].

Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác động lâu dài của dây thìa canh đối với việc phòng ngừa các biến chứng mạch máu lớn (nhồi máu cơ tim, đột quỵ) hoặc mạch máu nhỏ (bệnh võng mạc, suy thận) ^[6]. Bệnh nhân tự ý dừng thuốc hạ đường huyết theo đơn có nguy cơ đối mặt với tình trạng đường huyết tăng vọt và biến chứng nguy hiểm ^[6].

Thêm vào đó, việc dùng liều cao có thể gây ra những tác dụng phụ không mong muốn ^[2]. Thảo dược tự nhiên vẫn chứa các hoạt tính sinh học có thể gây hạ đường huyết quá mức hoặc gây độc nếu không kiểm soát liều lượng [6, 7].

Ai nên thận trọng và nguy cơ tác dụng phụ

Người đang dùng thuốc hạ đường huyết quy ước (như insulin, dẫn xuất sulfonylurea) cần hết sức thận trọng khi muốn phối hợp thêm dây thìa canh ^[2]. Tác động hiệp đồng có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức, dẫn đến các triệu chứng yếu sức, run rẩy, vã mồ hôi nhiều ^[2]. Nghiên cứu độc tính chỉ ra rằng dùng liều quá cao có thể dẫn đến chứng loạn dưỡng cơ ^[2].

Các báo cáo an toàn ghi nhận thử nghiệm độc tính trên chuột bạch tạng cho thấy giá trị LD50 là 3990 mg/kg theo đường uống, và thử nghiệm chiết xuất cồn, nước tiêm màng bụng ở chuột có LD50 là 375 mg/kg ^[7]. Mặc dù độ an toàn đường uống nhìn chung là tốt, y văn lâm sàng đã ghi nhận một trường hợp tổn thương gan do thuốc (DILI) ở bệnh nhân dùng dây thìa canh để trị đái tháo đường ^[7]. Vì vậy, người có tiền sử bệnh gan cần đặc biệt cẩn trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ^[7].

Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, hiện chưa có nghiên cứu đầy đủ trên các nhóm này trong các tài liệu lâm sàng đã công bố [1, 2, 4]. Do đó, những đối tượng này không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ dây thìa canh.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Nếu có ý định dùng dây thìa canh để hỗ trợ kiểm soát đường huyết, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ điều trị để được theo dõi sát sao, tránh nguy cơ hạ đường huyết đột ngột ^[2]. Khi được bác sĩ đồng thuận, người dùng có thể tham khảo mức liều đã được ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng, như 300 mg chiết xuất dùng 2 lần mỗi ngày ^[5], hoặc các liều chiết xuất từ 200 mg đến 400 mg mỗi ngày ^[2]. Đối với dạng bột lá trong viên nang, liều lượng từng được áp dụng trong nghiên cứu 30 ngày là sử dụng viên nang cứng chứa bột lá thảo dược ^[7].

Thời điểm sử dụng thảo dược nên được duy trì đều đặn theo hướng dẫn của sản phẩm hoặc chỉ định của thầy thuốc. Trong quá trình áp dụng, người bệnh cần tự đo đường huyết mao mạch định kỳ tại nhà nhằm theo dõi sát phản ứng của cơ thể. Tuyệt đối không tự ý giảm liều hay bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ chỉ vì thấy đường huyết có dấu hiệu hạ sau khi uống thảo dược [2, 6].

Dây thìa canh là một dược liệu giàu tiềm năng, có bằng chứng hỗ trợ làm giảm chỉ số HbA1c, đường huyết đói và cải thiện mỡ máu [1, 4]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ và thảo dược này không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa chính thống [1, 2]. Kiểm soát đái tháo đường luôn cần nền tảng vững chắc từ chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và tuân thủ thuốc kê đơn từ bác sĩ.