Dây thìa canh (tên khoa học Gymnema sylvestre) từ lâu đã trở thành một loại thảo dược quen thuộc đối với nhiều người gặp vấn đề về đường huyết hay thừa cân [1, 4]. Không ít người vì nghe lời truyền miệng về tác dụng hỗ trợ hạ đường máu của thảo mộc tự nhiên mà tự ý mua các loại trà khô, viên nang hoặc chiết xuất cô đặc về sử dụng hàng ngày [1, 4].
Tuy nhiên, dù là thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên, dây thìa canh không hoàn toàn vô hại với mọi đối tượng [1]. Những người đang điều trị tiểu đường bằng thuốc tây y, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, người chuẩn bị làm phẫu thuật, cũng như người mắc bệnh lý gan thận nặng không nên tự ý sử dụng loại thảo mộc này khi chưa có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ [1].
Cơ chế tác động và những hoạt chất chính trong dây thìa canh
Cây dây thìa canh là loài cây thân gỗ leo, phát triển chậm, vốn có nguồn gốc từ vùng trung và tây Ấn Độ, nhiệt đới châu Phi và Úc [2]. Trong y học dân gian cũng như hệ thống y học cổ truyền Ayurveda, loài cây này được gọi với cái tên dân gian là "Gur-mar" [4, 7]. Tên gọi này gắn liền với đặc tính nổi tiếng của cây là làm mất cảm giác ngọt của vị giác một cách tạm thời khi nhai lá [3].
Về mặt hóa học thực vật, thành phần hoạt chất chính trong lá dây thìa canh là các hợp chất triterpene saponin thuộc nhóm oleanane và dammarene, được gọi chung là các axit gymnemic [4, 7]. Một hoạt chất quan trọng khác được phân lập và nghiên cứu là gymnemagenin [4].
Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất axit gymnemic có khả năng ức chế sự hấp thu glucose ở đường tiêu hóa [5]. Ngoài tác dụng lên chuyển hóa đường, các phân tích cũng ghi nhận hoạt chất của cây còn ngăn chặn sự tích tụ chất béo trung tính (triglyceride) ở cơ bắp và gan, cũng như làm giảm sự tích tụ axit béo tự do trong tuần hoàn máu [5]. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm cho thấy chiết xuất dây thìa canh chuẩn hóa 75% axit gymnemic có khả năng ức chế enzyme lipase tụy (với mức ức chế tối đa đạt 65%), đồng thời ức chế quá trình vận chuyển axit béo tự do ở ruột [6].
Bằng chứng khoa học về tác dụng của dây thìa canh
Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận khả năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết của loài cây này ở cả mức độ mô phỏng máy tính, động vật và lâm sàng [3, 5, 8].
Một nghiên cứu mô phỏng máy tính (in silico) công bố năm 2016 đã phân tích sự tương tác của hợp chất gymnemagenin với 15 loại protein đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển hóa carbohydrate [4]. Kết quả cho thấy gymnemagenin gắn kết tốt với cấu trúc tinh thể học của 7 trong số 15 mục tiêu protein này [4]. Sự gắn kết này thậm chí còn cho kết quả tốt hơn so với hai hợp chất thuốc điều trị tiểu đường đang dùng trên lâm sàng là repaglinide và sitagliptin [4]. Nhóm nghiên cứu nhận định gymnemagenin có tiềm năng để phát triển thành dược chất điều trị tiểu đường trong tương lai [4].
Về nghiên cứu lâm sàng trên người, một thử nghiệm can thiệp công bố năm 2015 đã đánh giá tác dụng của dây thìa canh trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 [7]. Nghiên cứu này tuyển chọn 32 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 ở cả hai giới, độ tuổi từ 30 đến 60 tuổi, được chia thành 4 nhóm (mỗi nhóm gồm 8 bệnh nhân) [7]. Một nhóm được cho sử dụng viên nang chứa bột dây thìa canh với liều 1 g mỗi ngày, chia làm hai lần uống trong ngày, dùng liên tục trong thời gian 30 ngày [7]. Kết quả nghiên cứu ghi nhận nhóm uống dây thìa canh đã giảm 37% nồng độ glucose trong máu, giảm 5% chỉ số triglyceride, giảm 13% cholesterol toàn phần và giảm 19% nồng độ lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) [7]. Dù vậy, nhóm tác giả kết luận rằng sản phẩm thảo dược này thể hiện đặc tính chống tiểu đường tốt, nhưng không tạo ra tác động thay đổi thực sự có ý nghĩa đối với toàn bộ các chỉ số lipid máu ở bệnh nhân tiểu đường [7].
Bên cạnh đó, một đánh giá có hệ thống dựa trên bằng chứng khoa học cũng đã tiến hành phân tích sâu rộng toàn diện về dây thìa canh (Gymnema sylvestre), từ y văn khoa học, dược động học, dược lực học, tương tác thuốc đến độc tính và liều lượng sử dụng [8].
4 nhóm người không nên tự ý dùng dây thìa canh
Mặc dù mang lại lợi ích hỗ trợ hạ đường huyết nhất định, các tài liệu đánh giá rủi ro an toàn cho thấy dây thìa canh tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng đối với các nhóm đối tượng đặc thù [1].
1. Người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường
Đây là nhóm đối tượng phổ biến nhất tìm đến dây thìa canh với mong muốn kiểm soát tốt hơn bệnh chuyển hóa của mình [1]. Một báo cáo đánh giá an toàn thực phẩm năm 2018 theo hướng dẫn của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) chỉ ra rằng: các nghiên cứu trên người cho thấy một số chiết xuất dây thìa canh có thể làm tăng cường tác dụng hạ đường huyết của các thuốc điều trị tiểu đường đã được cấp phép [1].
Vì vậy, việc tự ý kết hợp các thực phẩm bổ sung từ dây thìa canh cùng với thuốc tây điều trị đái tháo đường có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức (tụt đường huyết cấp tính) [1]. Việc không thể kiểm soát thành phần hoạt chất trong các chế phẩm dây thìa canh khác nhau càng làm tăng thêm rủi ro tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc [1].
2. Phụ nữ đang mang thai hoặc đang trong giai đoạn cho con bú
Cho đến nay, chưa có các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng đầy đủ và an toàn về việc sử dụng dây thìa canh trên nhóm phụ nữ có thai và phụ nữ cho con bú. Trong các y văn truyền thống, loài cây này từng được ghi nhận là có liên quan đến các tác dụng trong kế hoạch hóa gia đình [2].
Do thiếu vắng các thử nghiệm kiểm chứng độ an toàn trên phụ nữ mang thai cũng như nguy cơ thay đổi chuyển hóa và tương tác sinh học không lường trước, nhóm phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không được tự ý dùng các loại thảo dược hay chiết xuất từ dây thìa canh.
3. Người chuẩn bị trải qua phẫu thuật
Với đặc tính làm hạ đường máu đã được ghi nhận qua cả thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu cơ chế [1, 3, 8], dây thìa canh có thể can thiệp trực tiếp vào việc kiểm soát mức đường huyết trong suốt quá trình phẫu thuật cũng như giai đoạn hồi phục sau mổ.
Sự kết hợp giữa tình trạng nhịn ăn trước phẫu thuật, tác động của thuốc gây mê cùng với thảo dược có tính năng hạ đường máu dễ đẩy người bệnh vào tình trạng tụt đường huyết nguy hiểm. Bệnh nhân sắp phẫu thuật cần báo rõ tiền sử dùng thảo dược và ngừng sử dụng theo đúng chỉ định của bác sĩ ngoại khoa.
4. Người có bệnh lý suy giảm chức năng gan, thận
Thực tế, một số tổng quan mô tả lá dây thìa canh có đặc tính hỗ trợ bảo vệ gan trong y học cổ truyền [4, 7]. Tuy nhiên, các phân tích toàn diện về độc tính và dược lực học của thảo dược này ở người suy giảm chức năng gan thận vẫn còn nhiều khoảng trống dữ liệu [1, 2].
Ở những người mắc bệnh suy gan, suy thận mạn tính, khả năng chuyển hóa và đào thải các hợp chất saponin phức tạp (như axit gymnemic) bị suy giảm rõ rệt. Việc tự ý đưa thêm các chế phẩm bổ sung chưa được kiểm soát chặt chẽ về thành phần có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho gan, thận và tăng nguy cơ tương tác thuốc phức tạp [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dây thìa canh
Nhiều người lầm tưởng rằng dây thìa canh có nguồn gốc hoàn toàn từ thiên nhiên nên có thể dùng thay thế thuốc tây y trị tiểu đường mà không lo tác dụng phụ [1, 3]. Dù vậy, các bằng chứng độc học và thử nghiệm lâm sàng ở người cho thấy thảo dược này chỉ có thể hỗ trợ và phải đối mặt với các vấn đề về sự thiếu đồng nhất trong thành phần của các chế phẩm thương mại [1].
Một hiểu lầm khác là dùng càng nhiều dây thìa canh thì đường huyết càng nhanh chóng ổn định và giảm cân hiệu quả [5, 8]. Các thử nghiệm cho thấy việc giảm lipid hay tác động lên cơ thể phụ thuộc vào liều lượng cụ thể (chẳng hạn như nghiên cứu trên người dùng 1 g mỗi ngày trong 30 ngày) và không phải lúc nào thảo dược này cũng cải thiện toàn bộ các chỉ số mỡ máu như mong muốn [7]. Tự ý tăng liều có thể gây quá tải cho hệ tiêu hóa hoặc làm tăng rủi ro hạ đường huyết đột ngột [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế và lưu ý an toàn
Dây thìa canh chỉ nên được xem xét như một phương án bổ trợ sau khi đã thăm khám và có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa phụ trách điều trị [1].
Khi được phép sử dụng, người tiêu dùng nên ưu tiên các chế phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã được kiểm định chất lượng, tránh dùng các loại rễ cây, lá khô trôi nổi không rõ hàm lượng hoạt chất. Trong suốt quá trình dùng thảo mộc này, người bệnh cần chủ động tự kiểm tra chỉ số đường huyết mao mạch thường xuyên để phát hiện sớm các dấu hiệu hạ đường huyết bất thường. Khi nhận thấy các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi, tim đập nhanh hoặc mệt lả, cần ngưng dùng ngay và liên hệ cơ sở y tế.
Tóm lại, dây thìa canh là loại thảo dược sở hữu nhiều tiềm năng trong việc hỗ trợ chuyển hóa glucose và chất béo [5, 6, 8]. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích hỗ trợ và rủi ro sức khỏe phụ thuộc rất lớn vào cơ địa từng cá nhân. Những người thuộc nhóm nguy cơ cao tuyệt đối không nên tự ý điều trị mà cần tuân thủ phác đồ chuẩn mực của bác sĩ để đảm bảo an toàn tính mạng.
