Nhiều người Việt thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để làm mát gan, giải độc rượu bia hoặc hỗ trợ điều trị các bệnh lý gan mật. Trong số các loài thuộc họ Cà (Solanaceae), cà gai leo đã trở nên quen thuộc, trong khi dây toàn (còn có các tên gọi khoa học và tên gọi dân gian thuộc chi Cà như Solanum lyratum) cũng được nhắc tới trong y học cổ truyền. Sự tương đồng về nguồn gốc thực vật khiến không ít người băn khoăn liệu hai dược liệu này có công dụng bảo vệ gan giống nhau hay không.

Để trả lời câu hỏi này, các dữ liệu khoa học cho thấy cả hai loài đều thuộc họ Cà và được dân gian dùng để hỗ trợ sức khỏe, nhưng hướng nghiên cứu thực nghiệm hiện nay có sự khác biệt rõ rệt. Với dây toàn (Solanum lyratum), bằng chứng bảo vệ gan trực tiếp còn rất hạn chế và phần lớn dữ liệu tập trung vào điều hòa miễn dịch [1]. Ngược lại, nhóm thảo dược họ Cà quen thuộc hỗ trợ gan, đặc biệt là các loài chiết xuất cùng họ, sở hữu nhiều dữ liệu thực nghiệm về giảm men gan và chống oxy hóa gan hơn [3, 4, 7].

Nguồn gốc và vị trí trong y học dân gian của hai dược liệu

Dây toàn và các cây họ Cà từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc dân gian châu Á. Dây toàn (Solanum lyratum Thunberg) được người dân Trung Quốc sử dụng như một phương thuốc dân gian để hỗ trợ các vấn đề ở gan, phổi và thực quản [1].

Trong khi đó, tại Việt Nam và các nước châu Á, các cây họ Cà dạng dây leo hoặc bụi gai như cà gai leo hay cà trái gai (Solanum xanthocarpum) được sử dụng rộng rãi nhằm thanh nhiệt, bảo vệ nhu mô gan khỏi tác hại của rượu và chất độc. Tuy cùng thuộc chi họ Cà (Solanum), mỗi loài lại sở hữu các nhóm hoạt chất đặc thù và được khoa học quan tâm theo các hướng cơ chế sinh học khác nhau.

Cơ chế tác động: Chống oxy hóa so với điều hòa miễn dịch

Tổn thương gan do hóa chất, thuốc hoặc rượu bia thường bắt đầu từ tình trạng stress oxy hóa và viêm tế bào gan. Khi gan bị nhiễm độc, quá trình peroxy hóa lipid (LPO) gia tăng, làm tổn hại màng tế bào gan, kéo theo sự rò rỉ của các men gan như AST, ALT vào máu [3, 4]. Các chất bảo vệ gan điển hình hoạt động bằng cách kích thích các enzyme nội sinh như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), và phục hồi glutathione (GSH) để trung hòa gốc tự do [3, 4, 7].

Đối với dây toàn (Solanum lyratum), cơ chế bảo vệ sức khỏe lại được ghi nhận qua hệ thống miễn dịch [1]. Thay vì tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa độc chất ở gan, chiết xuất dây toàn can thiệp vào các tế bào thực bào và hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK cell) [1]. Sự khác nhau về cơ chế này cho thấy hai dược liệu có thể mang lại những tác động hoàn toàn khác nhau đối với cơ thể.

Dây toàn: Nghiên cứu nói gì về hiệu quả thực tế?

Mặc dù có lịch sử dân gian sử dụng cho bệnh gan, các bằng chứng khoa học hiện đại về tác dụng trực tiếp hạ men gan hay ngăn xơ gan của dây toàn (Solanum lyratum) còn rất khiêm tốn. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá tác động của dịch chiết thô dây toàn (Solanum lyratum - SLE) trên mô hình động vật gồm chuột bình thường và chuột mang tế bào bạch cầu WEHI-3 [1].

Nghiên cứu in vivo này cho thấy dịch chiết dây toàn làm giảm các dấu ấn bề mặt CD3 và Mac-3 ở cả chuột bình thường lẫn chuột bệnh [1]. Đồng thời, chiết xuất thúc đẩy dấu ấn CD19 và CD11b ở chuột thường, thúc đẩy CD11b ở chuột bệnh, cho thấy tiền chất tế bào T bị ức chế trong khi tế bào B và đại thực bào được tăng cường [1]. Dịch chiết dây toàn cũng gia tăng hoạt tính thực bào của đại thực bào trong tế bào đơn nhân máu ngoại vi và tế bào màng bụng, đồng thời thúc đẩy tế bào NK tiêu diệt tế bào mục tiêu YAC-1 [1]. Nghiên cứu kết luận dây toàn là tác nhân điều hòa miễn dịch tiềm năng, chứ chưa đưa ra số liệu chứng minh khả năng giải độc hay bảo vệ tế bào gan trực tiếp [1].

Cà gai leo và nhóm cây họ Cà: Bằng chứng bảo vệ mô gan thực nghiệm

Trái ngược với dây toàn, các dược liệu cùng họ Cà được nghiên cứu rất kỹ lưỡng về khả năng bảo vệ tế bào gan trước nhiều loại độc chất. Điển hình, một nghiên cứu công bố năm 2011 trên chuột bị gây tổn thương gan cấp bằng CCl4 (1 mL/kg tiêm màng bụng) sử dụng dịch chiết ethanol 50% quả Solanum xanthocarpum liều 100, 200 và 400 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 14 ngày [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp ngăn ngừa sự gia tăng men gan AST, ALT, phosphatase kiềm (SALP) và bilirubin toàn phần phụ thuộc vào liều, đồng thời giảm peroxy hóa lipid và phục hồi enzyme chống oxy hóa GSH, SOD, catalase về mức bình thường [2]. Kết quả mô bệnh học khẳng định dược liệu làm giảm hoại tử tế bào gan và giảm thâm nhiễm tế bào viêm [2].

Tiếp đó, nghiên cứu năm 2012 thử nghiệm trên chuột bị nhiễm độc gan do phối hợp 3 loại thuốc kháng lao gồm isoniazid (7,5 mg/kg), rifampicin (10 mg/kg) và pyrazinamide (35 mg/kg) uống trong 35 ngày [3]. Việc sử dụng dịch chiết ethanol 50% quả thảo dược họ Cà này ở liều 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày trong 35 ngày đã ngăn chặn đáng kể sự tăng men gan AST, ALT, ALP, bilirubin toàn phần, lactate dehydrogenase (LDH), cholesterol, đồng thời duy trì nồng độ albumin và protein toàn phần [3]. Tình trạng hoại tử tế bào gan và thâm nhiễm viêm cũng được giảm rõ rệt trên tiêu bản mô học [3].

Nghiên cứu năm 2014 đánh giá phân đoạn hoạt tính từ lá Solanum xanthocarpum (SXAF) trên chuột bị gây tổn thương gan bằng CCl4 sau 14 ngày dùng liều 100 và 200 mg/kg [4]. Kết quả ghi nhận chuột được điều trị giảm nồng độ LDH huyết thanh 1,7 lần, ALP giảm 1,6 lần và AST giảm 1,8 lần [4]. Ở liều 200 mg/kg, hoạt tính các enzyme chống oxy hóa trong mô gan tăng mạnh: SOD đạt 1,78 ± 0,13, catalase đạt 34,63 ± 1,98, GST đạt 231,64 ± 14,28 và GSH đạt 8,23 ± 0,48, kèm theo tổn thương mô gan giảm trên kính hiển vi [4]. Hoạt tính dọn gốc tự do in vitro của phân đoạn này cho giá trị IC50 là 11,72 microgam đối với DPPH và 17,99 microgam đối với ABTS [4].

Nghiên cứu năm 2015 tiếp tục kiểm tra sự kết hợp giữa dịch chiết quả họ Cà (Solanum xanthocarpum) liều 200, 400 mg/kg và Juniperus communis trong 14 ngày trên chuột bị ngộ độc paracetamol (250 mg/kg) phối hợp azithromycin (200 mg/kg) trong 7 ngày [5]. Kết quả cho thấy việc dùng thảo dược liều mạn tính giúp đảo ngược tổn thương men gan và các chỉ số oxy hóa, không còn thấy biến đổi mô bệnh học đại thể, đặc biệt sự phối hợp liều thấp giữa hai loại giúp tăng cường hiệu quả bảo vệ nhờ tác động chống oxy hóa hiệp đồng [5]. Ngoài ra, các loài họ Cà khác như Solanum nigrum hay Solanum alatum cũng chứng minh khả năng giảm hoại tử và bảo vệ men gan trước CCl4 và paracetamol [1, 5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu họ Cà bổ gan

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loài thực vật họ Cà mang tên "cà" hoặc "dây" đều có tác dụng giải độc gan ngang nhau. Thực tế, thành phần hóa học giữa các loài trong cùng một họ có sự phân hóa rất lớn. Việc tự ý gom chung dây toàn và cà gai leo để nấu nước uống giải độc có thể không đem lại hiệu quả bảo vệ tế bào gan như kỳ vọng.

Một sai lầm khác là quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể uống thay nước lọc hằng ngày. Chiết xuất thực vật luôn chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học; ví dụ, dịch chiết lá Solanum fastigiatum đã được xác định có độc tính cấp với liều gây chết trung bình LD50 trên chuột là hơn 4 g/kg cân nặng [6]. Lạm dụng dược liệu không rõ nguồn gốc hoặc tự phối hợp có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho chính lá gan đang suy yếu.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc các bệnh lý gan mạn tính như xơ gan mất bù, viêm gan virus tiến triển hoặc người đang dùng thuốc kê đơn điều trị bệnh nền không nên tự ý dùng dây toàn hoặc các loại cà gai để thay thế phác đồ y khoa. Vì dây toàn có hoạt tính can thiệp lên tế bào lympho B, đại thực bào và tế bào T [1], người có bệnh lý tự miễn hoặc rối loạn miễn dịch cần đặc biệt cẩn trọng.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả của các dược liệu này trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; toàn bộ dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột thí nghiệm và tế bào [3, 4, 6]. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý sử dụng. Bất kỳ ai xuất hiện triệu chứng vàng da, mệt mỏi bất thường, men gan tăng vọt cần đến bệnh viện khám chuyên khoa thay vì tự chữa tại nhà.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Nếu muốn sử dụng thảo dược họ Cà để hỗ trợ chức năng gan, người tiêu dùng nên ưu tiên các loại đã có nghiên cứu kiểm chứng rõ ràng về tác dụng trên men gan, được tiêu chuẩn hóa chiết xuất và có hướng dẫn liều dùng cụ thể từ chuyên gia y tế. Khi dùng dây toàn, cần hiểu rằng dược liệu này chưa đủ bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người về công năng bảo vệ gan [1].

Dược liệu chỉ nên dùng ở lượng vừa phải theo khuyến cáo của bác sĩ y học cổ truyền, không nên đun sắc uống quá đặc hoặc uống liên tục nhiều tháng liền mà không kiểm tra chức năng gan thận. Cách bảo vệ gan tốt nhất vẫn là chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế rượu bia, cẩn trọng khi dùng các loại thuốc có nguy cơ gây độc cho gan như paracetamol liều cao [2, 5, 8], và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.

Dây toàn và cà gai leo dù cùng họ nhưng mang dữ liệu khoa học hoàn toàn khác biệt. Trong khi các loài cà gai đã được thực nghiệm chứng minh bảo vệ nhu mô gan hiệu quả trước nhiều độc chất, dây toàn hiện chỉ mới ghi nhận hoạt tính điều hòa miễn dịch trên động vật. Người tiêu dùng cần tìm hiểu kỹ thông tin và tham vấn bác sĩ để có sự lựa chọn an toàn, đúng đắn cho sức khỏe lá gan.