Cứ mỗi chu kỳ kinh nguyệt, không ít phụ nữ phải đối mặt với những cơn đau quặn thắt vùng bụng dưới khiến sinh hoạt đảo lộn. Nhiều người thường chọn cách nằm bất động trên giường hoặc lạm dụng thuốc giảm đau để vượt qua cơn khó chịu. Câu hỏi đặt ra là liệu việc duy trì thói quen vận động aerobic nhẹ nhàng như đi bộ đều đặn có thực sự giúp giảm bớt tình trạng đau bụng kinh nguyên phát hay không.
Câu trả lời là có cơ sở khoa học hỗ trợ. Hoạt động thể chất đều đặn mang lại tác động tích cực thông qua việc hỗ trợ điều hòa nồng độ hormone, giảm các chất trung gian gây viêm và cải thiện tưới máu tại vùng chậu.
Cơn đau kinh nguyệt nguyên phát xuất phát từ đâu
Đau bụng kinh nguyên phát là tình trạng đau vùng hạ vị có tính chất co thắt, xuất hiện ở những phụ nữ có cơ quan sinh dục hoàn toàn bình thường mà không có tổn thương thực thể nhìn thấy được [1, 3, 5]. Hội chứng này ảnh hưởng tới khoảng 40% đến hơn 50% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, khởi phát vào giai đoạn bắt đầu có kinh nguyệt [3, 5, 8]. Cơn đau điển hình kéo dài từ 48 đến 72 giờ trong kỳ kinh và thường dữ dội nhất trong ngày thứ nhất hoặc ngày thứ hai [1].
Nguồn gốc cốt lõi của cơn đau là sự tổng hợp và giải phóng quá mức các prostaglandin, đặc biệt là PGF2-alpha, từ các tế bào nội mạc tử cung [1, 4, 6]. Vào cuối chu kỳ kinh, sự suy giảm nồng độ progesterone sau khi thể vàng thoái hóa kích hoạt quá trình sản xuất ồ ạt prostaglandin [2, 8]. Prostaglandin gây co thắt các động mạch nhỏ nuôi tử cung, dẫn đến tình trạng thiếu máu cục bộ nội mạc [1, 6].
Khi cơ tử cung co thắt kéo dài, áp lực trong buồng tử cung khi nghỉ tăng vọt, gây thiếu oxy mô và kích thích các sợi thần kinh cảm giác đau [6, 7, 8]. Không chỉ gây đau tại chỗ, lượng prostaglandin dư thừa tràn vào hệ tuần hoàn chung còn kích thích co thắt cơ trơn đường tiêu hóa, gây ra hàng loạt triệu chứng toàn thân như buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy, đau đầu và mệt mỏi [1, 4, 6, 7].
Cơ chế tác động của vận động aerobic lên prostaglandin
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã làm rõ cơ chế giảm đau của tập luyện aerobic thông qua các chất trung gian nội tiết và miễn dịch [2]. Các nhà khoa học chỉ ra rằng sản xuất prostaglandin chịu sự kiểm soát ngược chiều của hormone giới tính progesterone, tức là khi nồng độ progesterone tăng sẽ ức chế và làm giảm sản xuất prostaglandin [2]. Bên cạnh đó, các cytokine tiền viêm như interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) cũng tham gia trực tiếp vào cơ chế sinh bệnh học của đau bụng kinh [2].
Trong nghiên cứu thử nghiệm có nhóm chứng không ngẫu nhiên năm 2019, các đối tượng tham gia được đánh giá tác động của bài tập aerobic so với nhóm không tập luyện [2]. Kết quả ghi nhận nhóm tập aerobic có sự gia tăng nồng độ progesterone, đồng thời giảm đáng kể chất chuyển hóa prostaglandin (13,14-dihydro-15-keto-prostaglandin F2 alpha), giảm cytokine tiền viêm TNF-alpha và giảm rõ rệt cường độ đau so với nhóm không tập [2]. Điều này chứng minh vận động kích hoạt cơ chế điều hòa hormone và ức chế các tác nhân gây viêm, từ đó làm giảm cơn co thắt tử cung [2].
Cải thiện lưu lượng máu và giải tỏa thiếu máu cục bộ tử cung
Ở người bị đau kinh nguyệt, PGF2-alpha làm co thắt mạch máu và ép các mạch cơ tử cung, làm giảm lượng máu tưới và khiến tử cung rơi vào tình trạng thiếu oxy nghiêm trọng [6, 7]. Sự thiếu hụt lưu lượng máu này chính là yếu tố kích phát những cơn đau thắt bụng dưới [3].
Vận động thể chất nhịp nhàng như đi bộ kích thích tuần hoàn ngoại vi và cải thiện tưới máu tại các cơ quan vùng chậu [4]. Khi lưu lượng máu đến mô cơ tử cung được phục hồi, tình trạng thiếu oxy mô giảm dần [6, 7]. Áp lực nghỉ bên trong buồng tử cung hạ xuống giúp các sợi cơ được thư giãn, từ đó làm dịu cảm giác đau quặn [5]. Ngoài ra, việc vận động đều đặn còn thúc đẩy chuyển hóa và đào thải bớt các chất trung gian gây viêm tích tụ tại mô nội mạc [2, 6].
Bằng chứng khoa học và giới hạn hiện tại
Các giải pháp can thiệp chuẩn đối với đau bụng kinh nguyên phát hiện nay tập trung vào nhóm ức chế tổng hợp prostaglandin, điển hình là thuốc chống viêm không steroid (NSAID) giúp kiểm soát triệu chứng ở khoảng 80% người bệnh [1, 3, 5, 7]. Liệu pháp thuốc tránh thai đường uống cũng được chỉ định nhằm ức chế sự phát triển của nội mạc tử cung, từ đó giảm lưu lượng máu kinh và giảm tiết prostaglandin [5, 8].
Tuy nhiên, có khoảng 20-25% trường hợp không đạt được hiệu quả giảm đau bằng các liệu pháp tiêu chuẩn này [6]. Việc nghiên cứu các phương pháp bổ trợ như vận động aerobic mang lại giá trị thực tế cao [1, 2]. Mặc dù vậy, bằng chứng từ nghiên cứu năm 2019 vẫn tồn tại giới hạn do thiết kế thử nghiệm sơ bộ, chưa phân ngẫu nhiên và tập trung nhiều vào các bài tập aerobic cường độ cao [2]. Các dữ liệu cụ thể về liều lượng bước đi tối ưu hàng ngày vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn để chuẩn hóa [2].
Những hiểu lầm thường gặp về đau bụng kinh và vận động
Sai lầm phổ biến nhất là quan điểm cho rằng khi tới kỳ kinh nguyệt thì phải tuyệt đối nằm yên, kiêng cữ mọi hoạt động thể chất. Trên thực tế, việc nằm bất động trong thời gian dài có thể làm chậm trệ tuần hoàn vùng chậu, khiến tình trạng ứ trệ và co thắt trở nên khó chịu hơn [3]. Vận động nhẹ nhàng giúp kích thích lưu thông máu và hỗ trợ giải phóng áp lực buồng tử cung [6, 7].
Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi cơn đau bụng kinh đều là đau nguyên phát. Đau bụng kinh thứ phát bắt nguồn từ các bệnh lý thực thể ở vùng chậu như lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung, nang buồng trứng, dính tiểu khung, chít hẹp cổ tử cung hoặc dị tật bẩm sinh [1]. Những bệnh lý này không thể giải quyết đơn thuần bằng việc thay đổi lối sống hay tập luyện thể dục mà bắt buộc phải điều trị căn nguyên y khoa [1].
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi áp dụng
Phụ nữ có cơn đau bụng kinh dữ dội kéo dài quá 72 giờ hoặc không thuyên giảm sau khi dùng các biện pháp thông thường cần đi khám chuyên khoa phụ sản [1]. Nếu cơn đau mới xuất hiện ở người trưởng thành hoặc kèm theo các dấu hiệu bất thường như rong kinh, chảy máu sau quan hệ, sốt, khí hư bất thường thì không được tự ý điều trị tại nhà [1].
Những người bị rối loạn chức năng hoặc thoái hóa cột sống thắt lưng - cùng cũng cần cẩn trọng [6]. Nghiên cứu năm 2009 cho thấy tổn thương vùng thắt lưng cùng có thể kích hoạt hệ thống nhận cảm đau và gây ra các rối loạn phản xạ tại cơ quan vùng chậu (phản xạ thể tạng), khiến cơn đau kinh nguyệt trở nên trầm trọng hơn [6]. Nhóm đối tượng này cần được can thiệp nắn chỉnh cột sống chuyên khoa phù hợp trước khi áp dụng các bài tập thể lực [6].
Hướng dẫn duy trì thói quen đi bộ và chăm sóc cơ thể
Để hỗ trợ kiểm soát đau kinh nguyệt, việc đi bộ cần được duy trì đều đặn như một thói quen suốt cả tháng chứ không chỉ đợi đến ngày hành kinh mới bắt đầu thực hiện. Duy trì đi bộ aerobic từ 30 đến 45 phút mỗi ngày với tốc độ vừa phải giúp tăng cường tuần hoàn và ổn định nồng độ hormone [2, 4]. Trong những ngày hành kinh đầu tiên, nên giảm cường độ xuống thành đi dạo nhẹ nhàng, lắng nghe phản ứng của cơ thể và tránh các bài tập gắng sức quá mức [1].
Bên cạnh vận động, chế độ dinh dưỡng đóng vai trò tương trợ đắc lực. Việc bổ sung canxi và magie qua chế độ ăn có tác dụng bảo vệ và điều hòa phản ứng của tế bào cơ trước các kích thích thần kinh [3]. Dầu ô liu nguyên chất chứa polyphenol oleocanthal có khả năng ức chế biên độ co thắt tử cung do PGF2-alpha gây ra, từ đó giảm căng thẳng oxy hóa [3]. Các loại thảo dược như thì là hoặc quế với hoạt chất cinnamaldehyde và eugenol cũng mang lại đặc tính chống co thắt cơ trơn và hỗ trợ lưu thông máu [4, 6].
Đi bộ đều đặn là biện pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn giúp cải thiện lưu lượng máu và giảm nhẹ áp lực co thắt tử cung trong kỳ kinh nguyệt [2, 6, 7]. Tuy nhiên, vận động chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, không thể thay thế phác đồ điều trị y tế [3, 5]. Chị em cần chủ động thăm khám phụ khoa định kỳ để loại trừ các bệnh lý thực thể tiềm ẩn [1].
