Bơ là loại quả giàu dinh dưỡng, xuất hiện thường xuyên trong thực đơn ăn dặm, làm đẹp hay giảm cân của nhiều gia đình. Tuy nhiên, không ít người sau khi ăn bơ lại gặp tình trạng ngứa rát họng, nổi mẩn ngứa, thậm chí khó thở mà không hiểu nguyên nhân bắt nguồn từ đâu.

Thực tế, hiện tượng bất thường này thường liên quan mật thiết đến "hội chứng latex - trái cây", một dạng phản ứng chéo miễn dịch giữa cơ thể người với mủ cao su tự nhiên và các loại quả quen thuộc [1], [2]. Nếu từng bị ngứa da khi tiếp xúc với găng tay y tế hay bóng bay bằng cao su thiên nhiên, bạn hoàn toàn có thể gặp nguy hiểm khi ăn quả bơ [2], [3].

Nhận diện hiện tượng dị ứng bơ qua phản ứng chéo kháng thể

Dị ứng bơ ở người mẫn cảm với mủ cao su không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Đây là phản ứng dị ứng qua trung gian kháng thể IgE, xảy ra khi hệ miễn dịch nhận diện nhầm các protein thực vật vô hại là tác nhân ngoại lai gây hại [1], [2].

Cơ thể con người phản ứng thông qua cơ chế phản ứng chéo: các kháng thể IgE nhận diện các đoạn cấu trúc kháng nguyên (epitope) tương đồng trên các protein có quan hệ tiến hóa gần nhau hoặc các cấu trúc được bảo tồn qua quá trình tiến hóa [2]. Do đó, khi một người đã bị mẫn cảm với mủ cao su thiên nhiên, hệ miễn dịch vẫn có thể kích hoạt phản ứng dị ứng tương tự khi tiếp xúc với protein trong quả bơ [2].

Hội chứng latex - trái cây được mô tả lần đầu vào những năm đầu thập niên 1990, ghi nhận mối liên quan giữa dị ứng mủ cao su và chuối năm 1991, sau đó là bơ năm 1992 [3]. Năm 1994, thuật ngữ "hội chứng latex - trái cây" chính thức được đề xuất sau quan sát lâm sàng trên nhóm 25 bệnh nhân dị ứng cao su, trong đó 50% có phản ứng quá mẫn với ít nhất một loại trái cây và một nửa số đợt phản ứng là sốc phản vệ [3].

Bản chất khoa học: Vai trò của chitinase nhóm I và hevein

Để giải thích hiện tượng này, các nhà nghiên cứu miễn dịch học đã đi sâu phân tích cấu trúc phân tử của protein quả bơ và mủ cao su thiên nhiên. Thủ phạm chính gây ra phản ứng chéo này đã được xác định là nhóm protein phòng vệ của thực vật: enzyme chitinase nhóm I [1], [2].

Cụ thể, enzyme chitinase nhóm I trong quả bơ có chứa một cấu trúc đầu tận cùng N gọi là miền giống hevein (hevein-like domain) [4], [2]. Miền cấu trúc này có tính tương đồng rất cao và phản ứng chéo trực tiếp với hevein (được mã hóa là Hev b 6.02) – một trong những dị nguyên gắn kết IgE chính được phân lập từ mủ cao su thiên nhiên [2].

Bên cạnh hevein (Hev b 6.02), các dị nguyên mủ cao su khác như Hev b 2, Hev b 7, Hev b 8 và Hev b 12 cũng được báo cáo liên quan đến phản ứng chéo với thực phẩm [3]. Hev b 7 là protein giống patatin phản ứng chéo với khoai tây, beta-1,3-glucanase phản ứng chéo với ớt chuông, và pan-allergen profilin tạo phản ứng IgE với phấn hoa và mủ cao su [2], [5]. Tuy nhiên, chitinase nhóm I mang miền giống hevein vẫn là dị nguyên cốt lõi dẫn đến phản ứng chéo giữa bơ và mủ cao su [4], [2].

Các công trình nghiên cứu chứng minh mối liên kết bơ - cao su

Nhiều bằng chứng thực nghiệm đã làm sáng tỏ cơ chế phân tử của hội chứng này thông qua các thử nghiệm kháng thể chuyên sâu:

Một công trình công bố năm 1998 đã tiến hành phân lập và tinh sạch dị nguyên 30 kd từ thịt quả bơ và hạt dẻ [6]. Nhóm nghiên cứu phát hiện các dị nguyên kích thước khoảng 32 kd trong dịch chiết thô của bơ và hạt dẻ được nhận diện bởi kháng thể IgE đặc hiệu [6]. Khi tinh sạch, dải 32 kd này được xác định chính là chitinase nhóm I mang miền hevein ở đầu N, có khả năng ức chế hoàn toàn liên kết của IgE với dịch chiết thô [6]. Ngược lại, enzyme chitinase nhóm II kích thước 25 kd thiếu miền giống hevein hoàn toàn không có khả năng gắn kết với kháng thể IgE [6].

Nghiên cứu công bố năm 1999 trên 18 bệnh nhân dị ứng bơ, hạt dẻ hoặc cả hai trong nhóm người dị ứng mủ cao su cho thấy chitinase nhóm I từ bơ gây phản ứng dương tính qua thử nghiệm lẩy da (skin prick test - SPT) ở 12/18 bệnh nhân (tỷ lệ 67%) [4]. Trong khi đó, chitinase nhóm II thiếu miền hevein không gây bất kỳ phản ứng lẩy da nào trên cùng nhóm bệnh nhân [4]. Thử nghiệm ức chế CAP đạt mức ức chế trên 85%, và việc ủ trước với dịch chiết cao su tự nhiên đã ức chế hoàn toàn liên kết của kháng thể IgE với chitinase nhóm I tinh sạch của bơ lẫn hạt dẻ [4].

Cũng trong năm 1999, một nghiên cứu đánh giá dịch chiết từ 20 loại thực vật thực vật và cao su đã xác định Prs a 1 – dị nguyên chính và là chitinase nhóm I của bơ [7]. Thử nghiệm ức chế miễn dịch immunoblot cho thấy Prs a 1 từ bơ và dịch chiết cao su ức chế mạnh hoặc ức chế hoàn toàn sự liên kết IgE của các thành phần protein 30 đến 45 kd [7]. Đáng chú ý, các chitinase 30-45 kd này không phản ứng với huyết thanh của những người chỉ dị ứng cao su đơn thuần mà không dị ứng trái cây [7].

Các số liệu tổng hợp cho thấy khoảng 30% đến 50% cá nhân dị ứng với mủ cao su thiên nhiên biểu hiện quá mẫn với thực phẩm có nguồn gốc thực vật, đặc biệt là trái cây ăn tươi [2]. Tỷ lệ mắc hội chứng latex - trái cây trong các quần thể bệnh nhân dị ứng mủ cao su được ghi nhận dao động từ 20% đến 60% tùy nghiên cứu, phổ biến trong khoảng 21% đến 58% [3], [8].

Triệu chứng lâm sàng: Từ ngứa miệng đến đe dọa tính mạng

Biểu hiện lâm sàng của dị ứng bơ trong khuôn khổ hội chứng latex - trái cây rất đa dạng về mức độ, diễn biến nhanh sau khi tiếp xúc hoặc ăn thực phẩm [3], [8].

Ở mức độ nhẹ đến trung bình, người bệnh thường phát triển hội chứng dị ứng miệng (oral allergy syndrome) [8]. Các triệu chứng ban đầu gồm ngứa rát, châm chích vùng môi, lưỡi, vòm họng và sưng nề nhẹ niêm mạc miệng ngay khi nhai nuốt thịt quả bơ [8]. Các biểu hiện ngoài da như nổi mày đay cấp tính, phát ban, ngứa ngáy toàn thân hoặc phù mạch cũng rất phổ biến [3].

Ở mức độ nặng, dị ứng bơ có thể kích hoạt phản ứng phản vệ nguy kịch [3], [8]. Người bệnh có thể xuất hiện co thắt phế quản, khó thở dữ dội, tụt huyết áp và trụy tim mạch [3]. Trong môi trường y khoa, trụy tim mạch là dạng biểu hiện phổ biến nhất ở bệnh nhân được gây mê khi tiếp xúc với latex, thường xảy ra trong giai đoạn duy trì mê bên cạnh phát ban và co thắt phế quản [3]. Tương tự, một nghiên cứu lâm sàng từng ghi nhận một nửa số đợt dị ứng trái cây ở bệnh nhân mẫn cảm cao su biểu hiện dưới dạng sốc phản vệ [3].

Nhóm người có nguy cơ cao cần đặc biệt lưu tâm

Do đặc thù tiếp xúc và phản ứng chéo, một số đối tượng nhất định cần cẩn trọng tối đa với quả bơ và các vật dụng cao su:

  • Nhân viên y tế: Đây là nhóm đối tượng có tỷ lệ dị ứng mủ cao su do nghề nghiệp tăng cao do thường xuyên sử dụng găng tay phẫu thuật, găng tay khám bệnh làm từ mủ cao su thiên nhiên [5].
  • Người từng có tiền sử dị ứng mủ cao su: Khoảng 20% đến 60% nhóm người này có phản ứng IgE với trái cây [8]. Gần 40% bệnh nhân dị ứng mủ cao su mắc hội chứng latex - trái cây với các loại quả phổ biến như chuối, bơ, hạt dẻ và kiwi [3].
  • Bệnh nhân phẫu thuật nhiều lần: Việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với các thiết bị, găng tay cao su trong các can thiệp y tế làm tăng nguy cơ mẫn cảm hóa với dị nguyên latex [3].
  • Người đã được chẩn đoán dị ứng với các loại quả khác trong hội chứng: Những người từng ngứa miệng, phù nề khi ăn chuối, hạt dẻ, kiwi, đu đủ, đào, chanh leo có nguy cơ phản ứng chéo tương tự với bơ [7], [2], [3].

Hiểu lầm phổ biến và chẩn đoán chính xác

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi dị ứng cao su trước thì mới có thể bị dị ứng bơ. Tuy nhiên, các nhà khoa học chỉ ra rằng vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn liệu tình trạng mẫn cảm với mủ cao su xảy ra trước hay dị ứng thực phẩm xuất hiện trước trong tiến trình bệnh lý [2]. Do đó, người chưa từng phát hiện dị ứng găng tay cao su vẫn có thể khởi phát dị ứng với bơ trước.

Một sai lầm khác là cho rằng nấu chín bơ sẽ loại bỏ hoàn toàn nguy cơ dị ứng. Mặc dù hội chứng thường liên quan đến trái cây tươi [2], các cấu trúc protein phòng vệ như chitinase nhóm I có độ bền nhiệt và tính kháng tiêu hóa nhất định. Thử nghiệm lẩy da trực tiếp với trái cây tươi (prick-by-prick test) hiện cho thấy độ tương đồng lên tới 80% với chẩn đoán lâm sàng và là phương pháp chẩn đoán xác nhận tốt nhất hiện nay khi nghi ngờ mắc hội chứng này [8]. Thử nghiệm huyết thanh cũng giúp phát hiện kháng thể IgE đặc hiệu với thành phần dị nguyên [4], [6].

Hướng dẫn xử trí và phòng ngừa an toàn trong đời sống

Đối với người đã được xác định mắc hội chứng latex - trái cây, giải pháp bắt buộc hàng đầu là loại bỏ hoàn toàn các loại trái cây gây phản ứng khỏi chế độ ăn uống [8]. Khi mua thực phẩm chế biến sẵn, sốt chấm, sinh tố hay bánh ngọt, cần kiểm tra kỹ thành phần để tránh các sản phẩm chứa bơ, chuối hoặc hạt dẻ [1], [2].

Bên cạnh chế độ ăn, việc kiểm soát môi trường sống là yếu tố sống còn:

  • Thay thế hoàn toàn găng tay cao su thiên nhiên trong gia đình bằng găng tay làm từ chất liệu tổng hợp (như nitrile hoặc vinyl).
  • Thông báo rõ ràng cho nhân viên y tế, nha sĩ hoặc phẫu thuật viên về tình trạng dị ứng mủ cao su và dị ứng bơ trước bất kỳ thủ thuật y khoa nào để được sử dụng vật tư không chứa latex [3].
  • Nếu từng có tiền sử phản ứng nặng hoặc sốc phản vệ, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng để được tư vấn mang theo bút tiêm adrenaline tự động dự phòng.

Hội chứng latex - trái cây là tình trạng phản ứng chéo kháng thể có cơ sở phân tử rõ ràng giữa protein cao su thiên nhiên và enzyme chitinase nhóm I trong quả bơ. Nhận thức đúng về các dấu hiệu cảnh báo, chủ động tầm soát chẩn đoán và tuân thủ chế độ kiêng khem phù hợp sẽ giúp người có cơ địa dị ứng bảo vệ sức khỏe an toàn mà không phải lo lắng quá mức.