Sau phẫu thuật hoặc xạ trị ung thư tuyến tiền liệt, một số nam giới gặp khó khăn khi cương, giảm ham muốn hoặc thay đổi cực khoái. Câu hỏi thường gặp là ăn gì để phục hồi sinh lý. Dinh dưỡng có thể hỗ trợ sức khỏe chung, chuyển hóa, xương và khả năng hồi phục, nhưng hiện không có thực phẩm nào được chứng minh có thể tự phục hồi dây thần kinh hoặc mạch máu bị ảnh hưởng do điều trị. Rối loạn cương sau điều trị cần được trao đổi với nhóm ung thư và tiết niệu để tìm lựa chọn phù hợp; không nên trì hoãn chăm sóc để thử thuốc bổ hoặc chế độ ăn quảng cáo [1][2][3].

Vì sao điều trị tuyến tiền liệt có thể làm thay đổi chức năng tình dục?

Một số điều trị ung thư có thể ảnh hưởng khả năng có con ngoài chức năng cương. Nếu muốn giữ lựa chọn sinh sản, hãy xem hướng dẫn bảo tồn tinh trùng trước điều trị ung thư và trao đổi sớm với nhóm ung bướu.

Phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt triệt căn có thể ảnh hưởng đến bó thần kinh – mạch máu nằm cạnh tuyến tiền liệt, vốn tham gia vào phản ứng cương. Kỹ thuật bảo tồn thần kinh có thể được cân nhắc khi phù hợp về ung thư học, nhưng vẫn không đảm bảo chức năng cương sẽ trở về như trước ở mọi người [1]. Khả năng hồi phục phụ thuộc vào chức năng trước điều trị, tuổi, bệnh tim mạch hoặc chuyển hóa, mức độ bảo tồn thần kinh, loại phẫu thuật và thời gian sau mổ.

Xạ trị ngoài hoặc xạ áp sát cũng có thể ảnh hưởng đến chức năng cương. Thay đổi có thể xuất hiện muộn thay vì ngay sau điều trị. Điều trị nội tiết làm giảm androgen có thể hạ ham muốn, gây rối loạn cương, bốc hỏa, mệt, giảm khối cơ, thay đổi chuyển hóa và giảm mật độ xương [2][3]. Người nhận nhiều hình thức điều trị có thể trải qua nhiều tác động cùng lúc.

Sau cắt tuyến tiền liệt và túi tinh, lượng tinh dịch có thể mất đi, dẫn đến cực khoái khô. Điều này khác với mất ham muốn hoặc không đạt cực khoái. Khả năng sinh sản tự nhiên cũng có thể bị ảnh hưởng; nếu muốn có con trong tương lai, nên hỏi về bảo tồn tinh trùng trước khi điều trị chứ không đợi đến sau mổ [4].

Những thay đổi này không phải bằng chứng người bệnh đã làm sai điều gì trong ăn uống hoặc tập luyện. Chúng có thể là hệ quả sinh học của điều trị, và việc điều trị ung thư vẫn là ưu tiên do nhóm chuyên khoa cùng người bệnh quyết định.

Thực phẩm có thể phục hồi dây thần kinh cương không?

Chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy một món ăn, nước ép, vitamin, thảo dược hay chế độ ăn cụ thể phục hồi dây thần kinh bị ảnh hưởng sau phẫu thuật tuyến tiền liệt. Một mô hình ăn uống cân đối có thể hữu ích cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa nói chung, nhưng không đồng nghĩa với điều trị tổn thương thần kinh hoặc mạch máu tại vùng chậu.

Đây là điểm quan trọng khi đọc quảng cáo “tăng sinh lý sau mổ”. Một nghiên cứu về chế độ ăn ở nam giới có rối loạn cương do chuyển hóa không tự động áp dụng cho người vừa trải qua phẫu thuật ung thư. Nguyên nhân, bệnh nền, thuốc đang dùng và kết cục nghiên cứu khác nhau. Kết quả về testosterone, cân nặng hay chỉ số đường huyết cũng không thay thế cho kết cục cương dương.

Ăn đa dạng thực phẩm như rau, đậu, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp có thể giúp duy trì khẩu phần cân đối. Nếu đang điều trị nội tiết, nhu cầu chăm sóc xương, khối cơ, cân nặng, lipid máu và đường huyết cần được xem xét cùng nhóm điều trị. Mục tiêu dinh dưỡng nên phù hợp với tình trạng sức khỏe, khẩu vị, chức năng thận, triệu chứng tiêu hóa và các thuốc đang dùng; bài này không đưa thực đơn hoặc mục tiêu calo chung.

Có nên uống thảo dược hoặc chất chống oxy hóa để tăng cương?

Không nên tự bắt đầu thực phẩm bổ sung hoặc thảo dược trong quá trình điều trị ung thư hay theo dõi sau điều trị mà chưa báo cho bác sĩ, dược sĩ ung thư hoặc chuyên gia dinh dưỡng. NCI lưu ý thực phẩm bổ sung và thảo dược có thể làm thay đổi cách một số thuốc ung thư được hấp thu, chuyển hóa hoặc thải trừ; bằng chứng an toàn thay đổi theo từng sản phẩm và phác đồ [5]. “Tự nhiên” không có nghĩa là không tương tác.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý với người đang dùng thuốc điều trị nội tiết, thuốc chống đông, thuốc tim mạch hoặc đang xạ trị/hoá trị. Các sản phẩm phối hợp nhiều thành phần còn khó đánh giá hàm lượng thực tế và tương tác. Không tự ngừng điều trị ung thư, thuốc kê đơn hoặc liệu pháp nội tiết để dùng sản phẩm quảng cáo.

Thực phẩm thông thường và viên bổ sung liều cao cũng không nên bị xem là tương đương. Ăn thực phẩm đa dạng trong khẩu phần không đồng nghĩa với việc dùng chiết xuất cô đặc. Nếu muốn dùng một sản phẩm, hãy mang nhãn thành phần hoặc ảnh sản phẩm đến buổi khám để nhóm điều trị xem xét.

Hướng điều trị chức năng cương sau mổ hoặc xạ trị là gì?

Hướng dẫn tiết niệu hiện hành khuyến nghị chủ động trao đổi về rối loạn cương sau phẫu thuật và cung cấp lựa chọn điều trị phù hợp [1]. Tùy loại điều trị ung thư, thời gian sau mổ, bệnh tim mạch, thuốc đang dùng và mong muốn của người bệnh, bác sĩ có thể thảo luận thuốc, thiết bị hỗ trợ cương, tiêm tại chỗ hoặc lựa chọn khác. Đây là quyết định y tế cá nhân; không tự dùng thuốc cương vì một số thuốc có tương tác nguy hiểm, đặc biệt với nitrate.

Thuật ngữ “phục hồi chức năng dương vật” đôi khi được dùng cho các phương pháp hỗ trợ sau phẫu thuật. Tuy nhiên, EAU lưu ý bằng chứng hiện có chưa cho thấy bản thân chương trình phục hồi làm tăng xác suất tự cương không cần hỗ trợ ở mọi người sau phẫu thuật bảo tồn thần kinh [1]. Một phương pháp có thể giúp đạt cương khi sử dụng nhưng không đồng nghĩa với việc dây thần kinh đã tự hồi phục. Hỏi trước về mục tiêu cụ thể của phương pháp giúp tránh hiểu nhầm lời hứa “phục hồi hoàn toàn”.

Hỗ trợ tâm lý – tình dục và tư vấn cặp đôi cũng có thể hữu ích nếu người bệnh thấy lo lắng, giảm tự tin, căng thẳng trong quan hệ hoặc khó thích nghi với cực khoái khô và thay đổi cơ thể. NCI ghi nhận đau, mệt, lo âu, trầm cảm và tác dụng phụ thuốc có thể ảnh hưởng đời sống tình dục trong và sau điều trị ung thư [4]. Tìm hỗ trợ không có nghĩa triệu chứng chỉ là “do tâm lý”.

Cần chuẩn bị gì khi trao đổi với bác sĩ?

Có thể ghi lại thời điểm điều trị, hình thức điều trị, thời điểm bắt đầu thay đổi, khả năng cương trước điều trị, mức ham muốn, khả năng đạt cực khoái, thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng, bệnh tim mạch/tiểu đường, đau hoặc rò rỉ nước tiểu khi cực khoái. Thông tin này giúp nhóm điều trị phân biệt tác dụng của phẫu thuật, xạ trị, liệu pháp nội tiết, thuốc khác và các bệnh nền.

Nếu còn mong muốn có con, hãy nói rõ điều đó trước khi điều trị. Nếu đang nhận liệu pháp nội tiết hoặc thuốc điều trị ung thư, hãy hỏi dược sĩ/bác sĩ trước khi bổ sung thảo dược, vitamin liều cao hay sản phẩm tăng cường sinh lý. Không tự ngừng thuốc đang giúp kiểm soát ung thư.

Đau mới xuất hiện, tiểu ra máu, sốt, bí tiểu, chảy dịch hoặc triệu chứng sau thủ thuật cần được báo cho nhóm điều trị theo hướng dẫn xuất viện. Đau ngực hoặc khó thở mới xuất hiện cần được xử trí khẩn cấp. Rối loạn cương thường không phải cấp cứu đơn lẻ, nhưng triệu chứng mới hoặc kéo dài xứng đáng được trao đổi thay vì im lặng chịu đựng.

Kết luận

Dinh dưỡng cân đối hỗ trợ sức khỏe chung sau điều trị ung thư tuyến tiền liệt, nhưng chưa có thực phẩm hay chất bổ sung nào được chứng minh phục hồi dây thần kinh cương bị ảnh hưởng do phẫu thuật hoặc xạ trị. Phẫu thuật, xạ trị và liệu pháp nội tiết có thể tác động khác nhau đến cương, ham muốn, cực khoái, xuất tinh và khả năng sinh sản. Trao đổi sớm với nhóm ung thư – tiết niệu giúp chọn cách hỗ trợ dựa trên điều trị đã nhận, sức khỏe nền và mục tiêu cá nhân. Không tự dùng thảo dược hoặc ngừng thuốc kê đơn.

Đọc thêm bài magiê có cải thiện rối loạn cương không? để hiểu vì sao một mối liên hệ giữa vi chất và rối loạn cương không đồng nghĩa với một phương pháp điều trị đã được chứng minh.

Câu hỏi thường gặp

Ăn gì để phục hồi cương dương sau mổ tuyến tiền liệt?

Chưa có thực phẩm cụ thể được chứng minh phục hồi dây thần kinh cương sau phẫu thuật. Dinh dưỡng cân đối có thể hỗ trợ sức khỏe chung; rối loạn cương sau mổ nên được trao đổi với nhóm tiết niệu để đánh giá lựa chọn điều trị.

Uống thực phẩm bổ sung có thể thay thế phục hồi chức năng dương vật không?

Không. Chưa có cơ sở để thay thế điều trị bằng sản phẩm bổ sung. Thảo dược và viên bổ sung còn có thể tương tác với thuốc ung thư hoặc thuốc khác; hãy hỏi nhóm điều trị trước khi dùng.

Sau cắt tuyến tiền liệt, cực khoái khô có bình thường không?

Sau cắt tuyến tiền liệt và túi tinh, không còn tinh dịch xuất ra khi cực khoái là điều có thể xảy ra. Điều này khác với rối loạn cương hoặc mất ham muốn; hỏi bác sĩ nếu có đau, lo lắng hoặc triệu chứng bất thường khác.

Liệu pháp nội tiết có thể làm giảm ham muốn không?

Có thể. Điều trị giảm androgen có thể ảnh hưởng ham muốn, chức năng cương, khối cơ, chuyển hóa và xương. Không tự ngừng liệu pháp; hãy trao đổi về tác dụng phụ và lựa chọn hỗ trợ.

Khi nào nên hỏi về bảo tồn khả năng sinh sản?

Hãy trao đổi trước khi phẫu thuật, xạ trị hoặc bắt đầu liệu pháp có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Sau cắt tuyến tiền liệt triệt căn, xuất tinh tự nhiên thường không còn như trước.