Đau nhức xương khớp là phiền toái dai dẳng ở nhiều người, đặc biệt khi thời tiết chuyển mùa hay tuổi tác tăng cao [1]. Để tìm kiếm sự dễ chịu, nhiều người thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian, trong đó có cây dó mười nhị (còn được biết đến với tên khoa học Linostoma decandrum). Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự xua tan cơn đau khớp như lời đồn thổi, hay đây chỉ là suy đoán thiếu căn cứ khoa học?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh dó mười nhị trị được viêm đau khớp trên cơ thể người. Các ghi nhận thực nghiệm mới chỉ phát hiện đặc tính sinh học khác của cây đối với côn trùng, trong khi dữ liệu giảm đau khớp vẫn còn là khoảng trống lớn [2].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về dó mười nhị
Trong dân gian, các loại cây mọc hoang dã thường được người dân thu hái để ngâm rượu xoa bóp hoặc sắc nước uống mỗi khi đau lưng, mỏi gối. Dó mười nhị cũng nằm trong số những cây cỏ được một số vùng miền truyền miệng về công dụng giảm sưng đau xương khớp.
Nhiều người bệnh khớp mạn tính, do e ngại tác dụng phụ khi dùng thuốc tây kéo dài, đã vội vàng tìm mua loại cây này để tự điều trị tại nhà [1]. Sự ngộ nhận giữa việc một loài thảo mộc "được dùng lâu đời" với "đã được khoa học kiểm chứng" khiến không ít người đặt kỳ vọng sai lầm vào tác dụng chữa bệnh thực sự của nó.
Cơn đau khớp hình thành như thế nào?
Cơn đau khớp thường bắt nguồn từ phản ứng viêm tại mô sụn và màng hoạt dịch [3, 8]. Khi sụn khớp bị tổn thương hoặc bị hệ miễn dịch tấn công, hàng loạt chất trung gian gây viêm như prostaglandin, cytokine và các enzyme xúc tác sẽ bùng phát [3, 8].
Chính các hoạt chất gây viêm này kích thích mạnh mẽ lên các đầu mút dây thần kinh thụ cảm, truyền tín hiệu đau lên tủy sống và não bộ [1, 4]. Để dập tắt cơn đau, các biện pháp điều trị y khoa thường phải nhắm trúng đích vào việc ức chế các enzyme tạo viêm hoặc chặn thụ thể thần kinh dẫn truyền cảm giác đau [1, 3].
Khoa học thực sự biết gì về dó mười nhị?
Cho đến nay, các công bố khoa học quốc tế về cây dó mười nhị (Linostoma decandrum) chủ yếu tập trung vào các hoạt tính sinh học ngoài y học người. Điển hình là một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2015 tại Ấn Độ đánh giá tiềm năng diệt ấu trùng muỗi truyền bệnh của các loài cây bản địa [2].
Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã thu thập 5 loài cây địa phương vốn được cộng đồng bản địa dùng làm chất độc đánh bắt cá, trong đó có cây dó mười nhị (Linostoma decandrum), cây thuốc cá (Derris elliptica) và cây ba đậu (Croton tiglium) [2]. Dịch chiết ete dầu hỏa thô từ rễ của dó mười nhị đã được thử nghiệm trên ấu trùng các loài muỗi truyền bệnh nguy hiểm gồm Anopheles stephensi, Stegomyia aegypti và Culex quinquefasciatus [2]. Kết quả thực nghiệm cho thấy dịch chiết rễ cây dó mười nhị thể hiện hoạt tính diệt ấu trùng muỗi đáng kể, với thời gian bán hủy của hoạt tính này kéo dài từ 2 đến 4 ngày [2].
Nghiên cứu trên chỉ dừng lại ở phạm vi kiểm soát côn trùng truyền bệnh sốt rét, sốt xuất huyết và giun chỉ bạch huyết [2]. Trích đoạn nghiên cứu hoàn toàn không ghi nhận, thử nghiệm hay đánh giá bất kỳ tác động nào của dó mười nhị lên tình trạng sưng, viêm hay thoái hóa khớp ở người hoặc động vật thí nghiệm [2].
Lỗ hổng lớn: Thiếu hụt thử nghiệm lâm sàng trên người
Để một loại dược liệu hay thảo mộc được công nhận có tác dụng trị đau khớp, nó bắt buộc phải trải qua quy trình nghiên cứu khắt khe. Quy trình này đi từ thử nghiệm trong ống nghiệm, mô hình động vật viêm khớp (như mô hình viêm khớp do collagen trên chuột) cho đến các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng trên bệnh nhân khớp [4, 8].
Hiện nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào đánh giá hiệu quả hay độ an toàn của cây dó mười nhị trên người bệnh khớp. Các bằng chứng y học hiện đại chỉ mới tập trung nghiên cứu cơ chế kháng viêm, giảm đau ở những hoạt chất hoặc loài cây khác, chẳng hạn như cây cỏ hôi, cây cúc tần hay tảo nâu [5, 7, 8]. Việc suy diễn từ một loài cây chỉ mới được ghi nhận độc tính diệt bọ gậy thành "thần dược" chữa đau nhức xương khớp là thiếu cơ sở khoa học nghiêm túc [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cỏ trị khớp
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo mộc tự nhiên là lành tính, không bổ dọc cũng bổ ngang". Thực tế, cây dó mười nhị vốn được người dân bản địa dùng làm chất độc diệt cá, chứng tỏ cây chứa các hoạt chất sinh học có độc tính đối với sinh vật sống [2].
Một hiểu lầm khác là tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để uống các bài thuốc rễ cây truyền miệng. Bệnh viêm đau khớp nếu không được kiểm soát đúng cách bằng phác đồ chuẩn y khoa có thể tiến triển nặng, dẫn đến phá hủy sụn, dính khớp và mất khả năng vận động vĩnh viễn [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người mắc các bệnh lý thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp, viêm cột sống dính khớp tuyệt đối không nên tự ý dùng rễ cây dó mười nhị [2, 3]. Việc tiếp nạp dịch chiết chưa qua tinh chế từ một loài cây chứa độc tố đánh bắt cá tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, suy giảm chức năng gan, thận [2].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền càng cần tránh xa các loại thảo dược chưa được nghiên cứu rõ ràng. Nếu đang dùng thuốc giảm đau hoặc kháng viêm, các chất lạ trong cây cỏ chưa được kiểm chứng có thể gây tương tác bất lợi nguy hiểm đến tính mạng [1].
Áp dụng thực tế: Chăm sóc khớp an toàn
Khi xuất hiện triệu chứng đau nhức, sưng tấy hoặc cứng khớp vào buổi sáng, người bệnh nên chủ động đến các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác [1]. Bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ kiểm soát đau phù hợp, có thể bắt đầu từ thuốc giảm đau đơn thuần kết hợp hướng dẫn giáo dục lối sống [1].
Người bệnh tuyệt đối không tự ý tìm kiếm, đào rễ cây dó mười nhị để đun nước uống hoặc ngâm rượu [2]. Hãy duy trì thói quen vận động nhẹ nhàng, kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải áp lực cơ học lên khung xương, ăn uống cân bằng và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ kinh nghiệm thảo mộc truyền miệng nào.
Dó mười nhị trị đau khớp hiện chỉ là lời đồn thiếu vắng bằng chứng khoa học [2]. Bệnh nhân cần nhìn nhận tỉnh táo, không đánh đổi sức khỏe bản thân cho những kinh nghiệm chưa được kiểm chứng lâm sàng để bảo vệ toàn diện hệ xương khớp của mình.
