Dó mười nhị kháng viêm: Khoa học chứng minh được gì?

Trào lưu tìm kiếm thảo dược trị viêm tự nhiên

Tình trạng đau nhức xương khớp, sưng viêm mạn tính khiến nhiều người có xu hướng tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc các loài cây dại truyền miệng. Trong số đó, cây dó mười nhị (tên khoa học là Linostoma decandrum) gần đây được đồn thổi có khả năng kháng viêm mạnh mẽ.

Nhiều người tin rằng thảo dược từ thiên nhiên luôn lành tính và có thể thay thế thuốc tân dược. Việc dùng các loài cây chưa rõ đặc tính dược lý thực tế tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc đối với cơ thể.

Dó mười nhị có thực sự kháng viêm như lời đồn?

Dó mười nhị chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người nhằm chứng minh hiệu quả điều trị viêm. Các công bố liên quan đến nhóm hoạt chất tự nhiên như flavonoid hay lignan của loài này hiện mới dừng lại ở mức khảo sát sơ bộ trong phòng thí nghiệm trên mô hình tế bào in vitro.

Người bệnh không nên tự ý tìm kiếm hoặc dùng lá, thân hay rễ cây dó mười nhị để đắp, sắc uống chữa các chứng bệnh viêm nhiễm. Việc dùng thảo mộc chưa qua kiểm chứng độc tính có thể gây hại cho gan, thận.

Khoa học thực sự nghiên cứu được gì về cây dó mười nhị?

Một khảo sát được công bố vào năm 2015 đã tìm hiểu về đặc tính sinh học của rễ cây dó mười nhị Linostoma decandrum cùng một số loài thực vật bản địa tại vùng Đông Bắc Ấn Độ ^[1]. Nghiên cứu này không đánh giá tác dụng kháng viêm, mà xuất phát từ tập quán của người dân bản địa sử dụng cây để làm chất gây độc cho cá ^[1].

Cụ thể, các nhà khoa học đã dùng dịch chiết ête dầu hỏa từ rễ cây dó mười nhị để thử nghiệm diệt ấu trùng muỗi gây bệnh sốt rét (Anopheles stephensi), sốt xuất huyết (Stegomyia aegypti) và giun chỉ (Culex quinquefasciatus) ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất thô từ rễ cây dó mười nhị có hoạt tính diệt ấu trùng muỗi rõ rệt, với thời gian bán hủy của hoạt tính này kéo dài từ 2 đến 4 ngày ^[1]. Nghiên cứu này chứng minh rễ cây dó mười nhị chứa các hoạt chất có độc tính sinh học cao đối với ấu trùng côn trùng và thủy sinh vật, chứ không phải một bài thuốc kháng viêm an toàn ^[1].

Bằng chứng về các hợp chất kháng viêm tự nhiên khác

Việc nghiên cứu các hợp chất tự nhiên có hoạt tính ức chế viêm là hướng đi quen thuộc trong ngành dược. Chẳng hạn, năm 2014, một nghiên cứu trên cây Desmodium caudatum đã phân lập được các hợp chất flavonoid như flavanonol và flavonoid glycoside ^[2]. Khi thử nghiệm trên tế bào đuôi gai tủy xương kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS), hai hợp chất flavanonol (đánh số 1 và 2) đã ức chế sự sinh sản của các chất trung gian gây viêm là IL-6, IL-12 p40 và TNF-alpha với giá trị IC50 dao động từ 6,0 đến 29,4 microMolar ^[2].

Tương tự, các nghiên cứu khác cũng tìm kiếm tiềm năng giảm viêm từ những hoạt chất chiết xuất hoặc tổng hợp mới. Năm 2021, nghiên cứu về các dẫn xuất N-Aryl iminochromene đã thử nghiệm ức chế enzyme COX-1 và COX-2 trong ống nghiệm ^[3]. Sau đó, năm hợp chất tiềm năng (1, 10, 14, 15, 20) được thử nghiệm trên mô hình chuột bị gây phù chân bằng formalin, trong đó hợp chất số 10 cho thấy hiệu quả chống viêm nổi bật ^[3].

Một nghiên cứu khác năm 2014 đối với axit esculentic (EA) chiết xuất từ cây Phytolacca esculenta cũng ghi nhận khả năng làm giảm sưng phù trên mô hình động vật và giảm sản sinh cytokine gây viêm (TNF-alpha, IL-6, PGE2) thông qua ức chế biểu hiện protein COX-2 tương tự nhóm thuốc NSAID ^[4]. Tuy nhiên, toàn bộ những phát hiện trên đều thuộc về các hợp chất cụ thể trên các loài cây khác, tuyệt đối không phản ánh công dụng của cây dó mười nhị.

Giới hạn của các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm

Khoảng cách từ ống nghiệm (in vitro) đến thực tế điều trị trên cơ thể sống là rất lớn. Một chất có thể ức chế các chỉ số viêm trên đĩa cấy tế bào nhưng khi đi vào cơ thể người lại bị chuyển hóa, mất hoạt tính hoặc gây độc trước khi chạm tới cơ quan bị viêm.

Hiện tại, chưa hề có nghiên cứu nào xác định liều an toàn, khả năng hấp thu cũng như nguy cơ tổn thương gan thận của dó mười nhị trên động vật hay người. Độc tính diệt cá hay diệt ấu trùng muỗi của rễ cây này càng đặt ra cảnh báo nghiêm ngặt về nguy cơ ngộ độc khi người dân tự ý sử dụng ^[1].

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì không có độc chất. Thực tế, nhiều loài cây tiết ra các chất bảo vệ để chống lại động vật ăn cỏ hoặc côn trùng, và những chất này có thể phá hủy chức năng nội tạng người.

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng các hoạt chất như flavonoid hay lignan chiết tách tinh khiết với việc uống nước sắc từ cây thô. Khi tự đun sắc rễ hoặc lá dó mười nhị, người dùng không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất, đồng thời nạp vào cơ thể nhiều tạp chất độc hại chưa được tinh chế.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không được tiếp xúc hay dùng các loại thảo mộc chưa rõ kiểm định y khoa như dó mười nhị.

Những người có bệnh lý nền về gan, thận, bệnh tim mạch hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc. Việc tự ý sử dụng có thể dẫn đến tương tác thuốc nghiêm trọng hoặc đẩy nhanh quá trình suy giảm chức năng gan, thận.

Lời khuyên chăm sóc sức khỏe khoa học

Khi gặp các vấn đề về viêm khớp hay sưng viêm mô mềm, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ an toàn.

Không nên đặt niềm tin vào các loại cây thuốc lạ khi chưa có công bố an toàn chính thống. Một lối sống vận động hợp lý kết hợp với chế độ ăn uống khoa học theo hướng dẫn của bác sĩ luôn là giải pháp bền vững để kiểm soát tình trạng viêm trong cơ thể.