Nhiều gia đình Việt có thói quen đốt các loại gỗ thơm như hoàng đàn, trầm hương để xông nhà, khử mùi ẩm mốc hoặc tìm kiếm cảm giác tĩnh tâm sau ngày làm việc căng thẳng. Mùi hương mộc mạc đặc trưng thường tạo cảm giác không gian sống trở nên thanh sạch và dễ chịu hơn. Tuy nhiên, hành động đốt gỗ thơm trong không gian kín lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe mà ít người ngờ tới.
Thực tế, việc đốt gỗ thơm hoàng đàn hay bất kỳ loại hương mộc nào trong phòng kín mang lại cảm giác thư thái về mặt tâm lý nhưng lại trực tiếp đưa vào không khí một lượng lớn bụi mịn và hóa chất độc hại, gây kích ứng nghiêm trọng cho niêm mạc phế quản và hệ hô hấp.
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chuyên biệt tách riêng độc tính của duy nhất một loài gỗ hoàng đàn vẫn còn rất hạn chế trên lâm sàng; tuy nhiên, các dữ liệu thực nghiệm đã xác lập rõ ràng về các sản phẩm khói sinh ra từ quá trình đốt cháy âm ỉ của bột gỗ thơm, hương bài, mạt gỗ tự nhiên và nhựa thơm nói chung. Về bản chất hóa học, việc đốt gỗ hoàng đàn là quá trình nhiệt phân không hoàn toàn của hợp chất hữu cơ cellulose, lignin và tinh dầu thơm tự nhiên trong điều kiện thiếu oxy.
Cơ chế khói gỗ thơm tác động tiêu cực đến niêm mạc đường thở
Khi đốt gỗ thơm hoặc que hương thảo mộc, khói tỏa ra mang theo các hạt bụi siêu mịn và hàng loạt khí thải độc hại. Bụi hạt sinh ra từ quá trình đốt cháy âm ỉ thường kết tụ lại với các phân đoạn carbon chưa cháy hết và cặn hữu cơ phức tạp để tạo thành các hạt có kích thước lơ lửng nguy hiểm [1]. Hệ hô hấp là cơ quan đầu tiên tiếp xúc và trực tiếp hứng chịu toàn bộ các chất ô nhiễm này [1].
Các hạt bụi mịn có kích thước khí động học dưới 2,5 micromet (PM2.5) có khả năng vượt qua hàng rào lông chuyển tự nhiên của mũi và họng [2]. Chúng tiến thẳng vào các tiểu phế quản tận và lắng đọng sâu trong các túi phế nang của phổi [3]. Tại đây, các thành phần hữu cơ độc hại kích hoạt phản ứng căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm cục bộ dữ dội [3].
Một nghiên cứu trên tế bào biểu mô phế nang người (tế bào A549) ghi nhận bụi mịn PM2.5 từ khói hương kích hoạt các chỉ dấu tổn thương DNA như 8-hydroxy-desoxyguanosine (8-OHdG) [3]. Đồng thời, quá trình này thúc đẩy giải phóng hàng loạt cytokine gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) [3]. Sự gia tăng của các chất trung gian hóa học này gây tổn hại tính toàn vẹn của màng tế bào biểu mô phế quản và phế nang [3].
Khi niêm mạc phế quản bị kích ứng kéo dài, lớp màng nhầy sẽ tăng tiết dịch bất thường, biểu mô lông chuyển bị tê liệt hoặc suy giảm chức năng thanh thải. Hậu quả là người hít phải khói thường gặp các triệu chứng ho khan, tức ngực, khó thở hoặc khò khè, đặc biệt khi tiếp xúc trong phòng đóng kín cửa.
Bụi mịn và hóa chất độc hại đo được trong khói đốt gỗ thơm
Nhiều người lầm tưởng khói từ gỗ tự nhiên chỉ thuần khiết là hơi tinh dầu bốc lên. Bằng chứng phân tích phòng thí nghiệm cho thấy thành phần của khói gỗ và hương thơm phức tạp hơn rất nhiều. Một que hương thông thường chứa khoảng 21% bột thảo mộc và bột gỗ, 35% chất tạo mùi hương, 11% chất kết dính và 33% tăm tre [4]. Khi bị đốt cháy âm ỉ, quá trình nhiệt phân giải phóng một lượng bụi mịn và hợp chất hữu cơ bay hơi khổng lồ [2].
Nghiên cứu chỉ ra rằng lượng bụi mịn trung bình sinh ra từ quá trình đốt hương lên tới 45 mg/g, cao gấp nhiều lần so với mức 10 mg/g đo được từ một điếu thuốc lá [2]. Khói từ vật liệu hương tạo ra các sol khí tồn lưu lâu hơn trong không khí và có tỷ lệ khối lượng hạt bụi mịn trên carbon monoxide cao hơn hẳn khói thuốc [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2025 sử dụng phương pháp chiết xuất siêu âm kết hợp sắc ký khí khối phổ (GC-MS) đã phát hiện tới 67 hợp chất hữu cơ trong cả pha khí và pha hạt của khói đốt hương [5]. Danh mục các chất này bao gồm 29 hợp chất este, 7 hợp chất thuộc dãy benzen, 14 hợp chất phenol và 17 hydrocacbon thơm đa vòng (PAH) [5]. Nồng độ các chất ô nhiễm hữu cơ như benzen, hydrocacbon thơm hay phenol phát tán từ khói đốt cao hơn rất nhiều so với môi trường không khí ngoài trời [5].
Bên cạnh các hợp chất hữu cơ, kim loại vết cũng là mối đe dọa đáng kể. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá nồng độ kim loại vết trong khói đốt và phát hiện nồng độ kim loại trung bình trong khói hương tẩm hương liệu cháy âm ỉ đạt 1,98 microgam/gam, cao hơn đáng kể so với mức 0,59 microgam/gam của mẫu chưa đốt không tẩm hương liệu [6]. Sự kết hợp đồng thời giữa hydrocacbon thơm đa vòng và các kim loại vết tạo ra tác động hiệp đồng, làm tăng vọt mức độ tổn thương oxy hóa trong cơ thể người hít phải [4].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận rủi ro sức khỏe từ khói đốt trong nhà
Để đánh giá mức độ ảnh hưởng của khói đốt gỗ và hương liệu đối với con người, nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới đã tiến hành khảo sát dịch tễ học và thử nghiệm buồng kín. Dữ liệu thực nghiệm tại Hồng Kông năm 2021 sử dụng buồng môi trường đã đo lường hệ số phát thải bụi mịn PM2.5 của khói hương là 97,1 ± 87,3 mg/g [3]. Nghiên cứu này ghi nhận hệ số phát thải của tổng hydrocacbon thơm đa vòng (PAH) và carbonyl từ khói hương thậm chí còn cao hơn khói thuốc lá [3]. Kết quả thử nghiệm trên tế bào cho thấy khói hương thể hiện độc tính tế bào đối với biểu mô phế nang cao hơn [3].
Tại Đài Loan, một nghiên cứu năm 2014 theo dõi sự phơi nhiễm bụi mịn cá nhân ở các bà nội trợ cho thấy việc thắp hương trong nhà làm gia tăng rõ rệt nồng độ bụi PM2.5 nội thất [7]. Ô nhiễm bụi mịn từ khói đốt làm suy giảm chỉ số biến thiên nhịp tim (HRV), cho thấy tác động tiêu cực đến hệ thần kinh tự chủ tương tự khí thải công nghiệp và giao thông [7]. Nghiên cứu trong ống nghiệm đi kèm cũng ghi nhận các hạt bụi từ khói hương kích thích tế bào nội mô động mạch vành của người sản sinh cytokine và làm giảm giải phóng oxit nitric [7].
Về bệnh lý đường hô hấp mạn tính, một nghiên cứu bệnh chứng tại Qatar trên 100 trẻ em mắc hen suyễn và 100 trẻ khỏe mạnh cho thấy tỷ lệ tiếp xúc với khói đốt trầm hương (oud) ở nhóm trẻ hen suyễn là 65%, cao hơn mức 51% ở nhóm chứng [8]. Tỷ lệ tiếp xúc với nhựa gỗ đàn hương (bakhour) ở nhóm hen là 80% so với 66% ở nhóm chứng [8]. Nghiên cứu tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) trên các hộ gia đình cũng ghi nhận hành vi đốt chất thơm từ hai lần mỗi tuần trở lên có liên quan đến triệu chứng đau đầu [8]. Tại khu vực Đông Nam Á và Ấn Độ, thử nghiệm đo đạc 23 loại hương cho thấy mức phát thải PM2.5 dao động rất rộng từ 7 đến 202 mg/giờ [8].
Đáng chú ý nhất là nguy cơ ung thư biểu mô phế quản khi hít khói kéo dài. Một nghiên cứu dịch tễ tổng hợp năm 2022 cho thấy việc đốt hương trong nhà làm tăng nguy cơ ung thư biểu mô tuyến của phổi [4]. Nghiên cứu thuần tập tại Singapore báo cáo nguy cơ tương đối mắc ung thư biểu mô tế bào vảy trên toàn bộ đường hô hấp ở những người tiếp xúc với khói hương lâu năm là 1,8 với khoảng tin cậy 95% từ 1,2 đến 2,6 [4].
Lợi ích thư giãn tâm lý và giới hạn thực tế của các bằng chứng
Cần thừa nhận một cách khách quan rằng mùi thơm tự nhiên từ các loại gỗ quý như hoàng đàn, trầm hương đem lại giá trị thư giãn tinh thần rất lớn. Mùi hương dịu nhẹ kích thích khứu giác, giúp tạo lập không gian thanh tịnh, hỗ trợ giải tỏa căng thẳng sau những giờ làm việc mệt mỏi. Từ xa xưa, nghi thức xông hương gỗ đã gắn liền với văn hóa tâm linh và đời sống của nhiều dân tộc phương Đông.
Tuy nhiên, ranh giới giữa thư giãn tinh thần và tổn hại thể chất nằm ở nồng độ khói và môi trường hít thở. Cảm giác dễ chịu từ mùi hương không thể triệt tiêu được tác hại vật lý của các hạt bụi mịn và hóa chất độc hại phát tán đồng thời [1]. Cơ thể con người dành khoảng 90% thời gian sinh hoạt mỗi ngày ở trong không gian kín [5]. Khi các chất độc không thể thoát ra ngoài, phổi phải liên tục lọc các tạp chất nguy hại này [5].
Các bằng chứng khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào khói hương thắp, bột gỗ thơm công nghiệp hoặc các loại gỗ truyền thống như trầm hương (oud), đàn hương [8]. Hiện chưa có nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi riêng biệt trên loài gỗ hoàng đàn bản địa. Dù vậy, do nguyên lý cháy âm ỉ sinh khói của mọi loại thân gỗ đều tạo ra bụi PM2.5 và khí CO, benzen, phenol, việc suy luận nguy cơ tương đồng cho gỗ hoàng đàn là hoàn toàn có cơ sở khoa học vững chắc [5].
Những hiểu lầm tai hại khi đốt gỗ hoàng đàn xông phòng
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng gỗ hoàng đàn là dược liệu tự nhiên nên khói tỏa ra hoàn toàn vô hại, thậm chí giúp "diệt khuẩn đường thở". Trên thực tế, bất kỳ chất hữu cơ tự nhiên nào khi cháy không hoàn toàn đều sinh ra khí CO, khí CO2 và các hydrocacbon thơm nguy hiểm [4]. Bản chất tự nhiên của nguyên liệu không làm biến mất tính độc của các sản phẩm phụ sinh ra do phản ứng cháy [1].
Nhiều người còn có thói quen đóng kín toàn bộ cửa sổ, bật điều hòa rồi đốt vụn gỗ hoàng đàn để "giữ trọn mùi thơm". Hành động này vô tình biến căn phòng thành một buồng tích tụ ô nhiễm nghiêm trọng. Thể tích phòng nhỏ và thiếu sự lưu thông không khí làm tăng vọt mật độ hạt PM2.5 trên mỗi mét khối không khí [6]. Khi đó, người ở trong phòng sẽ hít phải nồng độ chất độc cao gấp nhiều lần tiêu chuẩn an toàn [6].
Một sai lầm khác là nghĩ rằng chỉ những người trực tiếp ngồi cạnh đĩa xông mới chịu ảnh hưởng. Khảo sát thực nghiệm cho thấy các hạt sol khí từ khói gỗ lơ lửng rất lâu trong không khí và phát tán đều khắp các ngóc ngách của căn nhà [2]. Khoảng cách từ người hít đến nguồn đốt và số lượng người hiện diện trong phòng đều tác động trực tiếp đến mức độ tổn thương hô hấp [6].
Những ai cần tuyệt đối thận trọng với khói đốt gỗ thơm?
Khói gỗ thơm không an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt là các nhóm đối tượng có cơ địa nhạy cảm hoặc sẵn bệnh nền hô hấp. Người mắc bệnh hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc viêm phế quản mạn tính tuyệt đối không nên tiếp xúc với khói xông gỗ. Dữ liệu cho thấy các gia đình có người mắc bệnh hen thường phải chủ động cắt giảm việc đốt hương do khói làm khởi phát các cơn co thắt phế quản cấp tính [8].
Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh là nhóm có hệ hô hấp non nớt, diện tích bề mặt đường thở hẹp và tốc độ hít thở trên mỗi kilogram thể trọng cao hơn người lớn. Tỷ lệ trẻ em bị hen suyễn có tiền sử phơi nhiễm với khói hương liệu trong nhà cao hơn rõ rệt so với trẻ khỏe mạnh [8]. Khói bụi lắng đọng trong đường thở của trẻ có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng hô hấp dai dẳng [1].
Phụ nữ mang thai và người cao tuổi có bệnh lý tim mạch cũng cần tránh xa khói gỗ xông nhà. Các hạt bụi siêu mịn đi sâu vào tuần hoàn có thể gây rối loạn chức năng thần kinh tự chủ và ảnh hưởng tiêu cực đến hệ tim mạch [7]. Đối với những người thường xuyên bị đau đầu hoặc nhạy cảm với mùi thơm nồng, khói xông đốt từ hai lần mỗi tuần có thể làm trầm trọng thêm tần suất xuất hiện các cơn đau [8].
Giải pháp xông nhà an toàn và cách áp dụng thực tế
Nếu yêu thích hương thơm của gỗ hoàng đàn và muốn tận hưởng cảm giác thư giãn, bạn cần thay đổi phương thức sử dụng để giảm thiểu tối đa lượng khói hít vào. Nguyên tắc quan trọng nhất là không bao giờ đốt gỗ tạo khói trong phòng ngủ đóng kín hoặc phòng đang bật máy lạnh. Khi xông nhà, cần mở rộng các cửa sổ và cửa ra vào để tạo luồng đối lưu không khí, giúp khói nhanh chóng tản ra ngoài [1].
Lựa chọn diện tích phòng phù hợp với lượng gỗ xông là yếu tố then chốt giúp kiểm soát nồng độ chất ô nhiễm trong ngưỡng an toàn [6]. Bạn chỉ nên dùng một mẩu gỗ nhỏ hoặc một lượng dăm gỗ rất ít, đặt lư xông cách xa vị trí ngồi tối thiểu 2 đến 3 mét [6]. Không nên hít trực tiếp luồng khói bốc lên từ lư xông và không để trẻ nhỏ lại gần khu vực xông gỗ.
Thay vì đốt cháy trực tiếp sinh khói bụi nguy hại, giải pháp an toàn hơn là sử dụng máy khuếch tán tinh dầu hoàng đàn nguyên chất hoặc dùng các thiết bị xông nhiệt không khói. Phương pháp gia nhiệt nhẹ nhàng giúp các phân tử tinh dầu bay hơi tự nhiên mà không trải qua quá trình cháy phân hủy cellulose sinh ra bụi PM2.5, carbon monoxide hay hydrocacbon thơm đa vòng [5]. Sau khi xông phòng khoảng 15-20 phút, nên tắt thiết bị và duy trì độ thông thoáng cho căn nhà.
Đốt gỗ hoàng đàn xông nhà có thể là một thú vui tao nhã giúp xoa dịu tinh thần sau những giờ làm việc mệt mỏi, nhưng lợi ích này luôn đi kèm rủi ro thực tế cho đường thở. Việc đốt cháy âm ỉ sinh ra lượng bụi mịn và hóa chất độc hại vượt xa không khí tự nhiên, đe dọa trực tiếp niêm mạc phế quản. Hãy lắng nghe cơ thể, ưu tiên sự an toàn của hệ hô hấp bằng cách mở cửa thông gió hoặc chuyển sang các giải pháp khuếch tán không khói để vừa tận hưởng hương thơm, vừa bảo vệ lá phổi của cả gia đình.
