Cây cứt lợn (tên khoa học: Ageratum conyzoides) là cây thuốc quen thuộc chữa viêm xoang, nghẹt mũi trong dân gian. Người bệnh thường dùng qua ba đường: uống nước sắc, giã nhỏ tươi hoặc xông hơi nóng. Việc dùng sai cách có thể gây tổn thương niêm mạc hoặc ngộ độc cơ quan nội tạng.
Xét về mặt an toàn và hiệu quả tiếp xúc, việc xông hơi hoặc dùng các chế phẩm tác động tại chỗ đạt độ an toàn vượt trội so với đường uống. Dùng đường uống tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan thận nghiêm trọng. Nhỏ nước ép tươi tự chế lại dễ gây bỏng rát, hoại tử niêm mạc mũi.
Cơ chế tác động tại chỗ và toàn thân
Dùng đường nhỏ hoặc xông hơi đưa hoạt chất tiếp xúc thẳng niêm mạc đường hô hấp. Cây cứt lợn có đặc tính hỗ trợ lành vết thương và kháng khuẩn cục bộ [1]. Dạng tác động tại chỗ giúp hoạt chất tương tác nhanh tại đích, không phải đi qua hệ tuần hoàn [1].
Đường uống đưa toàn bộ thành phần qua dạ dày, hấp thu vào máu rồi chuyển hóa qua gan, thận [2, 5]. Nghiên cứu chỉ ra cây chứa các alkaloid nhóm pyrrolizidine mang độc tính cao trên gan [2]. Uống dài ngày khiến gan và thận chịu tải lượng độc chất lớn [2, 5].
Dạng dùng ngoài như gel thân nước tạo cảm giác mát dịu, dễ hòa tan tiếp xúc với dịch tiết vùng tổn thương [1]. Hơi xông mang tinh dầu phân tán đều hốc mũi mà không tạo nồng độ đậm đặc gây xót như nước ép trực tiếp. Mùi hăng nồng của thảo dược cũng khiến dạng tác động tại chỗ dễ dung nạp hơn việc nuốt qua đường tiêu hóa [1].
Nguy cơ tổn thương gan thận khi uống kéo dài
Nhiều người nấu nước cây cứt lợn uống hằng ngày để thải độc xoang. Bằng chứng độc học cảnh báo việc làm này rất nguy hiểm [2].
Nghiên cứu độc tính bán trường diễn năm 2014 đánh giá tác động của dịch chiết cồn - nước lá cây cứt lợn trên động vật [2]. Thử nghiệm dùng 3 lô chuột (mỗi lô 8 con, gồm 4 đực và 4 cái) uống dịch chiết liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 90 ngày [2].
Kết quả cho thấy liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg làm tăng trọng lượng tương đối của gan, lách và thận so với nhóm đối chứng [2]. Các chỉ số men gan như phosphatase kiềm (ALP), alanine transaminase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và glucose máu đều tăng đáng kể [2]. Chuột bị thiếu máu đẳng sắc đẳng bào kèm tăng lượng tiểu cầu [2]. Độc tính tế bào của dịch chiết tương đương với độc tính của tổng alkaloid phân lập từ cây, bắt nguồn từ nhóm pyrrolizidine alkaloid [2].
Một tổng quan dược học năm 2020 cũng nhấn mạnh việc tránh dùng toàn thân. Nghiên cứu khẳng định dạng dùng tại chỗ được ưu tiên chọn lựa vì độc tính trên gan, thận và tế bào máu của cây đã được xác nhận qua cả thử nghiệm in vivo lẫn in vitro khi phơi nhiễm kéo dài [1]. Uống nước sắc lâu ngày làm tích tụ độc chất, phá hủy tế bào gan âm thầm [2].
Rủi ro khi tự ý giã nước nhỏ trực tiếp
Nghiên cứu năm 2012 thử nghiệm bôi ngoài dịch chiết cồn cây cứt lợn lên vết thương chuột với liều 200 microlit (tương đương 40 mg/kg thể trọng) mỗi ngày một lần [3]. Kết quả sau 4, 8 và 12 ngày cho thấy dịch chiết làm tăng sinh tế bào, tăng tổng hợp collagen và tăng 40% sức bền kéo căng của mô sẹo [3]. Dù vậy, kết quả này được thực hiện bằng dịch chiết chuẩn hóa với liều lượng kiểm soát chặt chẽ trên vết thương hở ngoài da, không tương đồng với niêm mạc mũi mỏng manh [3].
Người bệnh thường tự hái cây tươi, giã vắt lấy nước cốt nhỏ vào mũi. Nước cốt chứa nồng độ tinh dầu đậm đặc kèm tạp chất cơ học gây kích ứng phù nề cấp tính. Việc tự chế không đảm bảo vô trùng đưa thêm nấm mốc, vi khuẩn vào sâu các xoang. Mũi người bệnh có thể bị viêm loét nặng hơn, thậm chí mất khứu giác tạm thời.
Xông hơi mũi: Lợi ích và giới hạn
Xông hơi là phương pháp tiếp xúc tại chỗ tương đối an toàn hơn cả trong các cách dùng dân gian. Hơi nước ấm mang theo các hạt tinh dầu bay hơi len lỏi vào các ngách mũi mà không làm lắng đọng nồng độ cao alkaloid độc hại.
Nhiệt độ ấm hỗ trợ làm loãng chất nhầy đặc quánh, giải phóng đường thở và làm dịu niêm mạc. Tổng quan năm 2020 ghi nhận dạng tiếp xúc tại chỗ giúp cây phát huy tác dụng nhanh tại ổ viêm mà không đi vào hệ tuần hoàn [1].
Giới hạn lớn nhất của xông hơi là nhiệt độ. Hơi nước quá nóng trên 50 độ C sẽ làm bỏng niêm mạc biểu mô có lông chuyển của đường hô hấp. Ngoài ra, xông hơi chỉ hỗ trợ làm sạch dịch ứ đọng tạm thời, không giải quyết triệt để các dị hình giải phẫu như vẹo vách ngăn hay polyp mũi.
Tác dụng chống viêm qua đường uống chưa được xác nhận
Nhiều người tin uống nước cây cứt lợn giúp giảm viêm sưng toàn thân. Bằng chứng thực nghiệm năm 1991 phủ nhận hoàn toàn quan niệm này [4].
Nghiên cứu sàng lọc dược lý kiểm tra dịch chiết nước của cây cứt lợn qua đường uống trên chuột cống và chuột nhắt với liều từ 0,1 đến 5 g/kg [4]. Ở liều này, dịch chiết chỉ gây ức chế vận động tự nhiên, khiến con vật nằm yên [4]. Liều 2 g/kg đường uống không làm thay đổi thời gian ngủ gây bởi sodium pentobarbital (50 mg/kg) trên chuột nhắt [4].
Dịch chiết nước đường uống không làm giảm phù chân do carrageenan hoặc dextran [4]. Thuốc cũng không làm giảm phù mạn tính gây ra bởi tá chất Freund hoàn toàn hoặc formaldehyde trên chuột cống [4]. Các phản ứng đau trong thử nghiệm nhúng đuôi và co thắt do acid acetic 0,8% ở chuột nhắt không có sự thay đổi [4].
Khi thử trên hồi tràng cô lập của chuột lang, dịch chiết (0,01 đến 10 mg/ml) còn gây co thắt cơ trơn tương tự tác dụng của histamine bán phần [4]. Nghiên cứu kết luận việc uống dịch chiết nước cây cứt lợn không giảm phù viêm, không giảm đau và không xác nhận các công dụng chữa viêm trong kinh nghiệm dân gian [4].
Một nghiên cứu năm 2016 ghi nhận ở liều 100 mg/kg dùng đường uống trong 7 ngày, dịch chiết cồn lá cây có tác dụng bảo vệ các chỉ số hồng cầu, bạch cầu trước độc tính của sodium arsenite (2,5 mg/kg) trên chuột Wistar [5]. Tuy nhiên, liều bảo vệ này chỉ áp dụng trong điều kiện nhiễm độc kim loại nặng ngắn hạn, không chứng minh cây an toàn khi uống dài ngày để chữa bệnh mũi xoang [3, 5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu
Hiểu lầm lớn nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không độc". Nghiên cứu năm 2014 đã khẳng định tổng alkaloid, đặc biệt là pyrrolizidine alkaloid trong cây cứt lợn, trực tiếp gây tổn thương cấu trúc mô gan, thận và biến đổi huyết học [2]. Uống nước sắc thảo dược đặc truyền miệng suốt nhiều tuần là nguyên nhân dẫn đến suy gan không hồi phục.
Hiểu lầm thứ hai là nước ép càng cay nồng càng nhanh thông mũi. Cảm giác cay rát dữ dội khi nhỏ nước cốt tươi là dấu hiệu niêm mạc đang bị bỏng hóa chất do tinh dầu quá đậm đặc. Phản ứng này gây phù nề xung huyết nặng nề hơn, làm bít tắc các lỗ thông xoang.
Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn các công dụng khác của cây. Cây cứt lợn từng được chứng minh có khả năng diệt chấy rận (Pediculus humanus capitis) trong nghiên cứu năm 2013 [6], làm lành vết thương thực nghiệm [3], chống tiêu chảy [1]. Việc áp dụng bừa bãi các hoạt tính này để uống chữa bệnh viêm mũi là hoàn toàn sai nguyên lý dược học.
Những ai tuyệt đối phải thận trọng?
Bệnh nhân viêm gan, men gan cao, xơ gan hoặc suy giảm chức năng thận tuyệt đối không được uống bất kỳ dạng chế phẩm nào từ cây cứt lợn [2]. Độc tính pyrrolizidine alkaloid sẽ đẩy nhanh tiến trình suy nội tạng [2].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không được sử dụng. Các chất chuyển hóa độc hại có thể qua hàng rào rau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ.
Trẻ nhỏ dưới 6 tuổi không dùng phương pháp giã nhỏ trực tiếp hay xông hơi nóng tại nhà. Hơi nóng dễ gây bỏng da mặt, đường thở; nước ép thảo dược có thể gây sốc niêm mạc và co thắt thanh quản.
Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn cần cẩn trọng. Tinh dầu nồng có thể kích hoạt cơn co thắt phế quản cấp, gây khó thở nguy kịch.
Hướng dẫn áp dụng đúng cách và an toàn
Nếu muốn dùng cây cứt lợn hỗ trợ đường thở tại nhà, chỉ nên áp dụng phương pháp xông hơi tiếp xúc gián tiếp, tuyệt đối từ bỏ đường uống [2, 5].
Cách thực hiện xông mũi:
- Chuẩn bị 15-30 gram cây tươi, rửa sạch nhiều lần dưới vòi nước chảy để loại bỏ hoàn toàn đất cát, ký sinh trùng.
- Ngâm qua nước muối loãng 10 phút, vớt ra để ráo nước.
- Cho dược liệu vào nồi, đổ khoảng 500 ml nước, đun sôi trong 5-7 phút để tinh dầu khuếch tán vào nước.
- Tắt bếp, để hơi nước nguội bớt xuống khoảng 40-45 độ C. Trùm khăn mỏng hoặc dùng phễu giấy hứng hơi ấm bốc lên hốc mũi.
- Hít thở chậm rãi bằng mũi trong 10-15 phút. Mỗi tuần chỉ nên xông 2-3 lần khi ngạt mũi nhiều.
Nếu muốn dùng dạng dung dịch nhỏ mũi, chỉ sử dụng các sản phẩm xịt mũi chứa dịch chiết cây cứt lợn đã được cơ quan y tế cấp phép sản xuất. Các sản phẩm này đã trải qua quá trình chiết tách, loại bỏ alkaloid gây độc gan thận và kiểm soát độ vô khuẩn, nồng độ pH đạt chuẩn.
Khi xuất hiện các triệu chứng viêm mũi xoang kèm sốt cao, đau nhức hốc mắt, chảy dịch mũi vàng xanh có mùi hôi, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa tai mũi họng thăm khám. Thảo dược chỉ mang tính hỗ trợ cơ học bên ngoài, không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
