Cây hoa ngũ sắc, thường gọi cây cứt lợn (tên khoa học Ageratum conyzoides), là vị thuốc dân gian quen thuộc trị viêm xoang, viêm mũi dị ứng và vết thương ngoài da. Nhiều người xem thảo dược tự nhiên vô hại nên sắc uống hoặc nhỏ mũi tùy tiện.
Thực tế, cây cứt lợn chứa độc tố nguy hiểm nếu dùng sai cách. 4 nhóm đối tượng gồm phụ nữ mang thai, người có bệnh lý gan, người suy giảm chức năng thận và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý sử dụng qua đường uống.
Độc tố pyrrolizidine alkaloid trong cây cứt lợn
Cây cứt lợn chứa hợp chất pyrrolizidine alkaloid (PA) tự nhiên [1, 3]. PA là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng gây độc mạnh đối với tế bào gan và gây đột biến tế bào [1, 3].
Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, PA chuyển hóa tại gan tạo thành các chất trung gian gây stress oxy hóa, hủy hoại mô gan và mô thận [2, 3]. Việc sắc nấu thủ công không thể loại bỏ độc chất PA [1].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ nhiễm độc
Nghiên cứu năm 2014 đánh giá độc tính bán trường diễn trên chuột Wistar được cho uống dịch chiết cồn-nước lá cây cứt lợn liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg mỗi ngày trong 90 ngày liên tục [2]. Kết quả ghi nhận trọng lượng tương đối của gan, thận và lách gia tăng rõ rệt so với đối chứng [2].
Đồng thời, men gan (ALP, ALT, AST) và đường huyết của động vật thí nghiệm tăng vọt [2]. Xét nghiệm huyết học chỉ ra tình trạng thiếu máu đẳng sắc, kích thước hồng cầu bình thường kèm gia tăng tiểu cầu bất thường [2]. Các tổn thương này được kết luận bắt nguồn từ nhóm độc chất pyrrolizidine alkaloid [2].
Một tổng quan năm 2021 dẫn lại nghiên cứu của Diallo và cộng sự: khi chuột uống dịch chiết lá cây liều 1000 mg/kg/ngày trong 28 ngày, gan sưng to đáng kể [3]. Ở liều 500 mg/kg, nồng độ urê trong máu giảm bất thường [3]. Thử nghiệm tiêm màng bụng dịch chiết cồn methanol ở chuột nhắt cho thấy liều vượt 1600 mg/kg gây tử vong hàng loạt [3].
Ngược lại, nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống mang thai dùng chiết xuất cây cứt lợn đã qua xử lý bóc tách hoàn toàn alkaloid (alkaloid-free) ở liều 500, 1000 và 2000 mg/kg/ngày không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu độc tính nào trên chuột mẹ lẫn thai nhi [1]. Mức NOAEL đạt 2000 mg/kg/ngày [1]. Nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm dịch chiết chuẩn hóa qua 90 ngày uống cũng không ghi nhận đột biến gen hay biến đổi mô học, đạt ngưỡng an toàn 2000 mg/kg/ngày [4]. Đối lập này chứng minh: loại bỏ hoàn toàn alkaloid thì thảo dược an toàn, dùng tươi nguyên cây sắc uống mang rủi ro lớn từ độc chất PA [1, 3].
4 nhóm đối tượng cần tránh dùng cây cứt lợn
- Phụ nữ mang thai và đang cho con bú
Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra dịch chiết cồn-nước cây cứt lợn dùng trong giai đoạn cuối thai kỳ gây độc tính trên thai nhi, liên quan đến hiện tượng stress oxy hóa do độc tố PA gây ra [3]. Độc chất tự nhiên có thể qua nhau thai hoặc bài tiết vào sữa mẹ, đe dọa sự phát triển của thai nhi.
- Người có bệnh lý nền về gan
Người viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan tuyệt đối không uống thảo dược này. Bằng chứng khoa học xác định PA tích lũy làm sưng gan và phá hủy tế bào gan, đẩy men gan ALT, AST, ALP tăng vọt [2].
- Người suy giảm chức năng thận
Sử dụng dịch chiết cây kéo dài gây biến đổi trọng lượng thận và biến động nồng độ urê huyết [2, 3]. Cơ chế bài tiết của thận đang suy yếu không dung nạp được độc tố từ thảo dược chưa chuẩn hóa hoạt chất.
- Trẻ nhỏ và người có cơ địa nhạy cảm
Trẻ em có hệ thống enzyme gan và chức năng lọc của thận chưa hoàn thiện. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh liều lượng an toàn của vị thuốc này trên trẻ em. Tự ý sắc cho trẻ uống hoặc nhỏ mũi nồng độ đặc dễ gây kích ứng, ngộ độc.
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Cây cứt lợn có đặc tính kháng viêm, giảm phù nề niêm mạc mũi theo kinh nghiệm dân gian và thử nghiệm ban đầu [3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu xác lập độc tính hiện nay chủ yếu thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột Wistar, chuột nhắt) bằng đường uống [1, 2, 3, 4]. Dữ liệu lâm sàng kiểm soát độc tính trên người còn thiếu.
Hiểu lầm phổ biến nhất là: "Cây cỏ mọc hoang quanh nhà thì uống mát, giải độc, không có tác dụng phụ". Thực tế, nhiều độc thực vật như pyrrolizidine alkaloid âm thầm hủy hoại gan thận qua thời gian mà người dùng không nhận ra triệu chứng ban đầu [2].
Hiểu lầm thứ hai là: "Dùng cây tươi giã nát nhỏ mũi tốt hơn thuốc tây". Nước ép cây tươi chứa hàm lượng tạp chất cao, dịch ép quá đặc gây loét niêm mạc xoang, bỏng rát mũi và mang theo vi khuẩn, nấm mốc từ môi trường tự nhiên.
Hướng dẫn dùng an toàn trong đời sống
Người trưởng thành khỏe mạnh không thuộc nhóm chống chỉ định chỉ nên dùng cây cứt lợn theo các nguyên tắc an toàn:
Ưu tiên đường dùng ngoài hoặc xông mũi. Rửa sạch cây tươi, ngâm nước muối loãng khử khuẩn trước khi nấu nước xông hơi mũi xoang. Hơi nước ấm mang tinh dầu khuếch tán giúp thông mũi, giảm nguy cơ hấp thu độc tố toàn thân qua đường tiêu hóa.
Không tự ý nấu nước uống hàng ngày thay trà. Không dùng kéo dài quá 7-10 ngày. Khi muốn dùng chế phẩm chứa cây cứt lợn bằng đường uống, bắt buộc chọn sản phẩm chuẩn hóa đã qua quy trình công nghệ loại bỏ độc chất pyrrolizidine alkaloid [1]. Người đang điều trị bệnh mạn tính hoặc có triệu chứng bất thường phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
