Nhiều người có thói quen kết hợp thảo mộc tự nhiên với thuốc tây để tăng hiệu quả điều trị bệnh mãn tính. Tuy nhiên, việc tự ý phối hợp các loại dược liệu giàu polyphenol đậm đặc như ngọc nữ Pierre (Clerodendrum pierrei) cùng thuốc kê đơn tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.
Uống thảo dược cùng lúc với thuốc tân dược có thể làm thay đổi tốc độ chuyển hóa thuốc tại gan. Các hoạt chất thực vật có khả năng ức chế hoặc kích thích hệ thống enzym giải độc của cơ thể, dẫn đến nguy cơ quá liều hoặc mất tác dụng của thuốc điều trị.
Thói quen uống thảo mộc kèm thuốc tây và những mối lo tiềm ẩn
Xu hướng sử dụng các chế phẩm từ cây cỏ, thảo dược tự nhiên ngày càng gia tăng trong cộng đồng [1]. Không ít người bệnh mang tâm lý xem cây cỏ là lành tính, vô hại nên tùy tiện sắc uống chung với đơn thuốc của bệnh viện.
Đặc biệt, các bệnh nhân điều trị bệnh mạn tính như tim mạch, ung thư hay rối loạn tâm thần thường tìm đến thảo dược để bồi bổ hoặc giảm triệu chứng [2], [1], [3]. Việc sử dụng thảo dược và thuốc phối hợp đang trở thành mô hình phổ biến đối với các bệnh như bệnh tim mạch vành hay phổi mạn tính [3].
Thực tế lâm sàng cho thấy, việc kết hợp không có kiểm soát giữa thảo mộc và thuốc tổng hợp có thể tạo ra các tương tác bất lợi [4]. Sự phối hợp này làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, từ đó làm tăng tính bất định trong hiệu quả điều trị và gia tăng khả năng xuất hiện các biến cố có hại [3].
Men gan Cytochrome P450: Trạm trung chuyển thuốc của cơ thể
Để hiểu rõ rủi ro, cần biết về hệ thống enzym Cytochrome P450 (thường gọi tắt là CYP) nằm chủ yếu ở tế bào gan. Đây là hệ thống enzym chịu trách nhiệm chuyển hóa hầu hết các loại thuốc tân dược cũng như các hợp chất ngoại lai khi đi vào cơ thể [5].
Một enzym nổi bật là CYP3A4, đóng vai trò chính trong quá trình thanh thải nhiều loại thuốc quan trọng trên lâm sàng [2]. Ngoài CYP3A4, các đồng dạng enzym khác như CYP2D6, CYP1A2, CYP2C8, CYP2C19 hay CYP2E1 cũng tham gia vào mạng lưới chuyển hóa phức tạp này [6], [7].
Khi một hoạt chất thảo mộc làm bất hoạt hoặc ức chế các enzym này, thuốc tây không được chuyển hóa kịp thời và tích tụ lại trong máu [3]. Ngược lại, nếu hoạt chất kích thích enzym hoạt động mạnh hơn, thuốc sẽ bị đào thải quá nhanh khiến nồng độ điều trị giảm sút, dẫn đến thất bại trong điều trị bệnh lý nền [2], [3].
Khoa học giải mã cơ chế ức chế enzym của các polyphenol thực vật
Các loài thảo dược, bao gồm nhóm cây ngọc nữ như ngọc nữ Pierre, chứa nhiều hợp chất tự nhiên thuộc nhóm polyphenol, flavonoid hay terpenoid. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh rằng các hợp chất polyphenol đơn lẻ có thể tác động trực tiếp và ức chế các phân họ men CYP khác nhau [5], [8].
Cụ thể, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2014 sử dụng vi thể gan người (human liver microsomes) để đánh giá hai hợp chất polyphenol phổ biến là acid caffeic và quercetin [8]. Kết quả ghi nhận acid caffeic và quercetin là các chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP1A2 với hằng số ức chế Ki lần lượt là 1,16 micromol/L và 0,93 micromol/L [8]. Đồng thời, chúng cũng ức chế cạnh tranh mạnh CYP2C9 với Ki lần lượt là 0,95 micromol/L và 1,67 micromol/L [8].
Bên cạnh đó, nghiên cứu này chỉ ra quercetin ức chế cạnh tranh mạnh men gan CYP2C19 (Ki = 1,74 micromol/L) và CYP3A4 (Ki = 4,12 micromol/L), cũng như ức chế vừa phải CYP2D6 với Ki = 18,72 micromol/L [8]. Acid caffeic cũng ức chế cạnh tranh mạnh CYP2D6 với Ki = 1,10 micromol/L, nhưng ức chế yếu CYP2C19 và CYP3A4 với nồng độ ức chế bán tối đa IC50 đều lớn hơn 100 micromol/L [8]. Khi nồng độ polyphenol trong dịch chiết quá đậm đặc, nguy cơ chẹn các men chuyển hóa này hoàn toàn có thể xảy ra.
Ngoài ra, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 trên vi thể gan người bằng phương pháp cocktail để kiểm tra hoạt chất celastrol (chiết xuất từ thảo dược Tripterygium wilfordii Hook F.) đối với 5 enzym CYP quan trọng [7]. Kết quả cho thấy hợp chất này ức chế cả 5 loại đồng dạng CYP với giá trị IC50 lần lượt là 2,65 micromol/L đối với CYP3A4, 5,99 micromol/L đối với CYP2C19, 6,27 micromol/L đối với CYP2D6, 7,66 micromol/L đối với CYP1A2 và 9,38 micromol/L đối với CYP2E1 [7].
Celastrol ức chế không cạnh tranh với CYP1A2 và CYP2E1, ức chế cạnh tranh CYP2C19 và CYP2D6 với Ki lần lượt là 1,41; 2,29; 5,27 và 4,21 micromol/L [7]. Với enzym chuyển hóa chính CYP3A4, hợp chất này thể hiện kiểu ức chế hỗn hợp với giá trị Ki là 2,02 micromol/L và Kis là 5,49 micromol/L [7]. Các số liệu phòng thí nghiệm này cho thấy các hoạt chất tự nhiên từ thảo mộc có tiềm năng can thiệp trực tiếp vào chức năng chuyển hóa thuốc của gan [7].
Dữ liệu lâm sàng và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Mặc dù thử nghiệm trên tế bào và mô hình gan cho thấy hoạt lực ức chế rõ ràng, các bằng chứng trên người sống vẫn cần được nhìn nhận thận trọng. Dữ liệu tin cậy và hữu ích về mặt lâm sàng trong lĩnh vực tương tác thuốc và thảo dược hiện nay nhìn chung còn phân mảnh và thiếu hụt [1].
Một báo cáo tổng quan năm 2021 đã rà soát tương tác qua men CYP của 189 loại thảo mộc, thực phẩm cùng 72 chất bổ sung từ các cơ sở dữ liệu khoa học [6]. Báo cáo này đã phân tích 140 thử nghiệm lâm sàng từ 3.125 thử nghiệm, cùng 236 nghiên cứu in vitro, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh từ 3.374 tài liệu ban đầu [6]. Kết quả chỉ ghi nhận 18 thử nghiệm lâm sàng báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược, thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư, đồng thời xác định 21 loại thảo dược, thực phẩm tương tác với men CYP3A4 [6].
Một tổng quan hệ thống năm 2010 về các bằng chứng lâm sàng tại người của các thảo mộc phương Tây cũng lưu ý rằng kiến thức về tương tác thuốc - thảo dược vẫn còn hạn chế [4]. Các dữ liệu tiền lâm sàng từ ống nghiệm thường khó khái quát hóa chính xác lên cơ thể người [4]. Một số thảo dược nổi tiếng gây tương tác mạnh như cỏ Saint John (St. John's wort) đã được xác nhận kích thích CYP3A3/4, nhưng nhìn chung trong điều trị ung thư, nhiều mối nguy tương tác thảo mộc và thuốc vẫn mới dừng ở mức quan ngại trên lý thuyết [2].
Đáng chú ý, riêng với cây ngọc nữ Pierre, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng riêng biệt nào đánh giá trực tiếp tương tác của loài thảo mộc này với các thuốc tân dược trên cơ thể người. Các cảnh báo hiện nay dựa trên đặc tính chung của các nhóm polyphenol đậm đặc và các hoạt chất thảo dược tương tự trên hệ thống men gan.
Hiểu lầm phổ biến: Cứ thảo dược tự nhiên là an toàn
Nhiều người tin rằng thảo mộc là thực vật tự nhiên nên có thể uống tùy thích, không kiêng cữ. Đây là quan niệm sai lầm có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe.
Các loại thực phẩm quen thuộc như bưởi chùm (grapefruit) hay các chất kích thích như khói thuốc, rượu bia đều đã được xác nhận làm thay đổi sự chuyển hóa thuốc qua hệ CYP450 [2]. Thậm chí dịch chiết tỏi hay dịch chiết cam thảo cũng đã được chứng minh là các chất ức chế các enzym khác nhau thuộc họ CYP [5].
Do đó, việc cô đặc hoạt chất thảo mộc thành cao, trà đậm đặc hoặc viên hoàn có thể đưa vào cơ thể lượng polyphenol rất lớn. Nồng độ cao này dễ dàng tạo ra sự cạnh tranh vị trí gắn kết với thuốc tân dược tại gan, khiến độc tính của thuốc tây gia tăng đột ngột [8], [3].
Ai nên thận trọng khi dùng thảo mộc chung với thuốc?
Nhóm người bệnh đang sử dụng các loại thuốc điều trị có khoảng trị liệu hẹp cần đặc biệt cẩn trọng [4]. Khoảng trị liệu hẹp nghĩa là chỉ một biến động nhỏ về nồng độ thuốc trong máu cũng có thể gây ngộ độc hoặc mất tác dụng điều trị.
Bệnh nhân tim mạch đang dùng thuốc kiểm soát bệnh mạn tính không nên tự ý phối hợp thảo dược [3]. Các hoạt chất thực vật có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương, gây bất ổn định huyết áp hoặc rối loạn nhịp [3].
Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa trị liệu cần được tư vấn kỹ lưỡng [2]. Các nhà nghiên cứu khuyến cáo nên hướng dẫn người bệnh dùng các biện pháp khác để giải quyết vấn đề sức khỏe thay vì dùng các thảo mộc có nguy cơ tương tác trong thời gian truyền hóa chất [2].
Người đang điều trị các bệnh lý tâm thần bằng thuốc hướng thần cũng là đối tượng rủi ro cao [1]. Nhiều thành phần thảo dược tác động vào các đích của thuốc hướng thần và ức chế enzym gan, cản trở hiệu quả điều trị và khả năng phán đoán lâm sàng của bác sĩ [1].
Cách dùng an toàn và khuyến nghị trong đời sống
Nếu bạn đang uống bất kỳ loại thuốc tây kê đơn nào, tuyệt đối không tự ý bổ sung các bài thuốc dân gian từ thảo mộc hay các chế phẩm chiết xuất ngọc nữ Pierre đậm đặc. Trước khi dùng thêm bất kỳ loại trà thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào, hãy mang theo sản phẩm để trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng.
Khi chưa có dữ liệu nghiên cứu rõ ràng về liều dùng an toàn của ngọc nữ Pierre trên người, không sử dụng nước sắc quá đặc hoặc uống liên tục dài ngày. Luôn theo dõi các phản ứng bất thường của cơ thể như mệt mỏi, buồn nôn, vàng da hoặc thay đổi hiệu lực của thuốc tây đang dùng để kịp thời đi khám. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và uống đủ nước lọc vẫn là nền tảng an toàn nhất cho chức năng gan.
