Xông tinh dầu thư giãn sau ngày dài làm việc là thói quen của nhiều người. Tinh dầu ngọc lan tây (Cananga odorata) rất được ưa chuộng nhờ mùi hương ngọt ngào, tạo cảm giác êm dịu thần kinh [1]. Tuy nhiên, với người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây, liệu thói quen này có hoàn toàn vô hại?
Câu trả lời ngắn gọn: Cần hết sức thận trọng. Các nghiên cứu cho thấy tinh dầu ngọc lan tây có hoạt tính sinh học làm giảm huyết áp [2]. Khi kết hợp đồng thời với thuốc điều trị tăng huyết áp, tác dụng hạ áp kép có thể dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp tư thế, khiến người bệnh choáng váng, hoa mắt hoặc té ngã nguy hiểm.
Cơ chế tác động của hương thơm ngọc lan tây lên huyết áp
Từ lâu đời, hoa ngọc lan tây đã được dùng trong y học cổ truyền và liệu pháp hương thơm nhằm hỗ trợ giải tỏa lo âu, trầm cảm và hạ huyết áp [1]. Khi hít ngửi hoặc thẩm thấu qua da, các hợp chất bay hơi tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh tự chủ [3], [2].
Các phân tích hóa thực vật chỉ ra thành phần chính trong tinh dầu ngọc lan tây gồm linalool, geranyl acetate, caryophyllene, p-cresyl ether, methyl benzoate, benzyl acetate và benzyl benzoate [4], [5]. Sự phối hợp của các hợp chất monoterpene và este này tạo nên tác động an thần, ức chế phản ứng căng thẳng của cơ thể [3], [5], [6].
Hương thơm này kích thích làm dịu hoạt động của hệ thần kinh giao cảm, làm giảm các chỉ số căng thẳng và tác động lên hệ mạch máu ngoại vi [3], [2]. Khi cơ thể thư giãn sâu và mạch máu giãn nhẹ, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương đều có xu hướng giảm dần [3], [2].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận về hiệu quả hạ áp
Nghiên cứu lâm sàng năm 2018 tiến hành trên 64 bệnh nhân nhập viện làm thủ thuật chụp mạch vành tại Bệnh viện Đại học E [3]. Nhóm can thiệp gồm 34 bệnh nhân được hít hỗn hợp tinh dầu gồm oải hương, ngọc lan tây và hoa cam theo tỷ lệ 4:2:1, chia làm 2 lần trước và sau thủ thuật; nhóm đối chứng gồm 30 người không dùng [3]. Kết quả sau 4 giờ can thiệp lần hai ghi nhận sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm: chỉ số stress giảm (z=2,14, p=0,016), huyết áp tâm thu giảm mạnh (z=4,14, p<0,005) và huyết áp tâm trương giảm đáng kể (z=3,28, p=0,001) [3].
Một thử nghiệm khác năm 2013 đánh giá tác động của hương ngọc lan tây nguyên chất trên nam giới khỏe mạnh [4]. Người tham gia ở nhóm can thiệp được ngửi hương ngọc lan tây phát tán từ đèn xông nước ấm (90 độ C) với liều lượng 3 giọt (tương đương 0,15 cc) trong phòng kín rộng 16,53 m2, nhiệt độ 25-26 độ C, độ ẩm 50-60% suốt 20 phút [4]. Tổng thời gian thử nghiệm kéo dài 60 phút [4]. Thử nghiệm ghi nhận phản ứng thay đổi về mặt sinh lý học của hệ tuần hoàn ngay sau thời gian tiếp xúc hương thơm [4].
Năm 2016, tổng quan của các nhà nghiên cứu cũng dẫn lại báo cáo từ Hongratanaworakit và Buchbauer về sự hấp thu ngọc lan tây qua da [2]. Kết quả cho thấy tinh dầu ngọc lan tây làm giảm huyết áp rõ rệt, làm tăng nhiệt độ da và giúp các đối tượng thử nghiệm cảm thấy bình tĩnh, thư giãn hơn so với nhóm đối chứng [2].
Mối nguy cộng hưởng khi dùng chung với thuốc hạ áp
Thuốc điều trị tăng huyết áp hoạt động theo đơn kê của bác sĩ nhằm duy trì chỉ số huyết áp của người bệnh ở ngưỡng mục tiêu ổn định. Khi người bệnh tự ý xông phòng hoặc massage bằng tinh dầu ngọc lan tây, hoạt tính sinh học từ mùi hương này tạo ra một lực đẩy hạ áp cộng hưởng [3], [2].
Sự sụt giảm huyết áp quá mức khiến tưới máu não tạm thời không đủ, đặc biệt khi thay đổi tư thế đột ngột từ nằm hoặc ngồi sang đứng dậy. Tình trạng này gọi là tụt huyết áp tư thế, gây ra các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, tối sầm mặt mày, thậm chí ngất xỉu và chấn thương do té ngã.
Hơn nữa, trong đánh giá tổng quan về việc dùng tinh dầu cho bệnh nhân phẫu thuật, ngọc lan tây cùng với oải hương, bạc hà và tràm trà là những loại tinh dầu thường gặp nhất gây ra các biến cố bất lợi [7]. Báo cáo ghi nhận 71 trường hợp gặp phản ứng phụ do liệu pháp hương thơm, mức độ từ nhẹ đến nặng [7]. Do đó, tinh dầu không thể xem là một chất vô hại [7].
Hiểu lầm thường gặp về tinh dầu thiên nhiên
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "tinh dầu chiết xuất 100% tự nhiên thì luôn an toàn, không có tác dụng phụ". Giới chuyên môn khẳng định cần xóa bỏ niềm tin sai lầm coi tinh dầu như một loại thần dược chữa bách bệnh [7]. Thực chất, tinh dầu chứa các hoạt chất có hoạt tính dược lý mạnh mẽ và cần được sử dụng với sự cẩn trọng tương đương các dược chất điều trị thông thường [7].
Một hiểu lầm khác là xông tinh dầu càng đậm đặc, phòng càng kín thì hiệu quả trị liệu càng cao. Trong thử nghiệm năm 2013, các nhà khoa học chỉ dùng lượng rất nhỏ là 3 giọt (0,15 cc) trong không gian tiêu chuẩn [4]. Việc đốt hoặc xông tinh dầu quá nồng trong phòng kín mít, không thông gió có thể gây kích ứng đường thở, đau đầu hoặc tụt huyết áp đột ngột.
Nhiều người cũng tin rằng ngọc lan tây có thể thay thế hoàn toàn thuốc huyết áp hàng ngày. Mặc dù y học dân gian từng dùng cây này để hỗ trợ bệnh tim mạch [1], tinh dầu ngọc lan tây chỉ đóng vai trò bổ trợ và chưa có bằng chứng nào cho thấy nó có thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu [3], [8], [7].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các nghiên cứu đã chứng minh tinh dầu ngọc lan tây có khả năng hạ chỉ số huyết áp, phần lớn các dữ liệu hiện có vẫn tồn tại những ranh giới nhất định [3], [4], [2].
Nghiên cứu năm 2018 chỉ đánh giá hiệu quả phối hợp ngọc lan tây cùng oải hương và hoa cam trong bối cảnh ngắn hạn ở bệnh nhân chụp mạch vành sau can thiệp, chứ không phải nghiên cứu dài hạn trên bệnh nhân tăng huyết áp vô căn mạn tính [3]. Trong khi đó, thử nghiệm năm 2013 lại thực hiện trên nhóm nam giới khỏe mạnh [4].
Các dữ liệu nghiên cứu về tác dụng an thần, chống viêm của ngọc lan tây hiện vẫn dựa nhiều vào mô hình động vật như chuột nhắt trắng hoặc thử nghiệm ống nghiệm in vitro [5], [6]. Vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn, dài hạn để xác định mức độ tương tác chính xác giữa từng nhóm thuốc hạ áp cụ thể và tinh dầu ngọc lan tây [8], [7].
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi tiếp xúc
Người đang dùng thuốc hạ áp theo đơn: Đây là nhóm nguy cơ cao nhất đối với hiện tượng tụt huyết áp tư thế và hạ huyết áp quá mức do tác dụng hiệp đồng [3], [2]. Bệnh nhân cần thảo luận với bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi áp dụng bất kỳ liệu pháp hương thơm nào trong sinh hoạt.
Người có cơ địa viêm da tiếp xúc hoặc dị ứng: Báo cáo y văn chỉ ra viêm da là tác dụng phụ phổ biến nhất của liệu pháp mùi hương, trong đó ngọc lan tây nằm trong nhóm các loại tinh dầu hay gây kích ứng da nhất [7]. Cần thử phản ứng dị ứng trên vùng da nhỏ trước khi bôi ngoài da, tuyệt đối không thoa tinh dầu nguyên chất trực tiếp lên cơ thể [7].
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc làm thủ thuật y khoa: Cần thông báo cho ê-kíp điều trị về thói quen sử dụng tinh dầu để tránh nguy cơ dao động huyết áp trong và sau can thiệp y khoa [3], [7].
Hướng dẫn áp dụng an toàn tại nhà
Nếu vẫn muốn sử dụng tinh dầu ngọc lan tây để tạo hương thơm cho không gian sống, người bệnh huyết áp cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn nghiêm ngặt:
Liều lượng và thời gian: Chỉ dùng một lượng rất nhỏ, tham khảo mức 3 giọt (0,15 cc) cho vào nước ấm để khuếch tán trong khoảng thời gian ngắn tầm 20 phút [4]. Không xông liên tục nhiều giờ liền hoặc đốt tinh dầu qua đêm trong phòng ngủ [4].
Đảm bảo thông thoáng: Không nên đóng chặt cửa phòng quá lâu sau khi xông. Cần hé cửa sổ hoặc giữ không gian thông gió tốt để nồng độ mùi hương không quá đậm đặc [4].
Thời điểm dùng: Không nên xông tinh dầu ngay sát thời điểm vừa uống thuốc hạ áp. Nếu cảm thấy cơ thể mệt mỏi, chếnh choáng hoặc đang đói, nên tạm ngưng việc sử dụng liệu pháp mùi hương.
Theo dõi cơ thể: Khi đứng dậy sau khi ngồi xông tinh dầu thư giãn, người bệnh cần chuyển tư thế từ từ, vịn vào điểm tựa chắc chắn. Cần chuẩn bị sẵn máy đo huyết áp tại nhà để kiểm tra ngay nếu xuất hiện triệu chứng hoa mắt, chóng mặt.
Tinh dầu ngọc lan tây đem lại nhiều lợi ích thư giãn tinh thần và hỗ trợ giấc ngủ [8], [2]. Dẫu vậy, thảo dược tự nhiên cũng mang hoạt tính sinh học đáng kể [7]. Người đang điều trị tăng huyết áp cần lắng nghe cơ thể, sử dụng chừng mực và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.
