Nhiều người mắc bệnh trĩ thường có tâm lý e ngại đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa. Thay vào đó, không ít người tìm đến những phương pháp truyền miệng trong dân gian với hy vọng trị dứt điểm căn bệnh khó nói này. Một trong những mẹo phổ biến nhất là giã nát lá vông nem để đắp trực tiếp vào hậu môn nhằm làm teo búi trĩ.
Tuy nhiên, quan niệm đắp lá vông nem giúp búi trĩ co rút và biến mất hoàn toàn là hoàn toàn sai lầm. Y học hiện đại khẳng định không có cơ sở khoa học nào chứng minh lá vông nem có thể loại bỏ búi trĩ. Thậm chí, việc tự ý đắp thảo dược tươi lên vùng niêm mạc hậu môn tổn thương còn tiềm ẩn rủi ro nhiễm trùng nghiêm trọng.
Thực hư khả năng làm teo trĩ của lá vông nem
Cây vông nem, có tên khoa học là Erythrina variegata, là loại cây thân gỗ thường gặp tại nhiều vùng nhiệt đới [1], [2]. Trong đời sống dân gian, lá vông nem thường được dùng để nấu canh an thần hoặc dùng ngoài da theo kinh nghiệm truyền miệng [2]. Lời đồn về khả năng làm teo trĩ xuất phát từ việc một số người cảm thấy bớt đau rát tạm thời sau khi đắp lá.
Thực tế, búi trĩ hình thành do sự giãn nở quá mức của các đám rối tĩnh mạch và sự thoái hóa cấu trúc mô nâng đỡ tại vùng hậu môn - trực tràng. Khi các tĩnh mạch đã phình giãn tạo thành búi trĩ sa ra ngoài, không một loại thảo dược đắp ngoài nào có thể làm các mạch máu này tiêu biến hay kéo ngược cấu trúc giải phẫu trở lại vị trí ban đầu.
Cảm giác thuyên giảm thoáng qua mà người bệnh cảm nhận được chỉ là hiệu ứng dịu da cục bộ. Hiện tượng này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc bệnh lý trĩ đã được điều trị tận gốc. Búi trĩ thực chất vẫn tồn tại nguyên vẹn dưới lớp niêm mạc.
Thành phần và dược tính thực tế của vông nem
Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng cây vông nem chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng như alkaloid, flavonoid và triterpenoid [1], [2]. Những hợp chất này giúp cây có một số đặc tính sinh học nhất định trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1], [2].
Một tổng quan công bố năm 2010 ghi nhận các alkaloid chiết xuất từ lá cây vông nem (Erythrina variegata) có hoạt tính chống viêm và giảm đau trong các mô hình thử nghiệm [2]. Ngoài ra, các hợp chất isoflavonoid phân lập từ loài cây này cũng thể hiện đặc tính kháng khuẩn [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất từ cây vông nem thể hiện một số tác động dược lý khác như làm giãn cơ trơn, phong bế thần kinh cơ và ức chế hệ thần kinh trung ương [2]. Chính tác dụng giảm đau, chống viêm nhẹ và làm thư giãn cơ trơn này có thể giải thích vì sao khi đắp lá, cảm giác căng tức hậu môn tạm thời lắng xuống [2]. Tuy nhiên, các tác dụng này chỉ mang tính hỗ trợ triệu chứng chứ không thể phục hồi cấu trúc tĩnh mạch bị tổn thương.
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Các bằng chứng khoa học hiện nay về chiết xuất từ loài vông nem Erythrina variegata chủ yếu dừng lại ở mức độ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc trên mô hình động vật. Đáng chú ý, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người mắc trĩ để chứng minh tính hiệu quả của lá cây này.
Cụ thể, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2016 đã đánh giá hoạt tính chống viêm của chiết xuất ethanol từ vỏ thân cây vông nem trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 [3]. Nghiên cứu sử dụng thuốc thử Griess và kỹ thuật ELISA để đo lường mức ức chế sinh nitric oxide (NO) và prostaglandin thông qua enzym COX-2 [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất vỏ cây thể hiện khả năng ức chế enzym COX-2 với nồng độ ức chế một nửa (IC50) đạt 9,27 ± 0,72 µg/ml và ức chế sản sinh NO do lipopolysaccharide kích thích với IC50 là 47,1 ± 0,21 µg/ml [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2016 này ghi nhận chiết xuất vỏ cây vông nem không mang lại hiệu quả ức chế giải phóng yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [3]. Nhóm tác giả kết luận chiết xuất vỏ cây có tác động ức chế PGE2 mạnh hơn trong phản ứng viêm cấp tính, nhưng hạn chế đối với các chỉ số viêm mạn tính [3]. Cần lưu ý rằng đây là dữ liệu trên vỏ thân cây trong ống nghiệm, không phải trên lá tươi và không tiến hành trên mô mạch trĩ ở người.
Về khả năng kháng khuẩn, một nghiên cứu năm 2011 đã phân lập các hợp chất isoflavonoid từ rễ cây vông nem, bao gồm eryvarin V, W và hợp chất chromen-4-one mới là eryvarin X [4]. Thử nghiệm cho thấy hợp chất eryvarin W thể hiện hoạt tính kháng lại các chủng vi khuẩn tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) [4]. Một nghiên cứu khác năm 2000 cũng từng tách chiết được hai isoflavonoid mới mang tên eryvarin A và eryvarin B từ phần gỗ của thân cây [5].
Ở hướng nghiên cứu khác, một thử nghiệm năm 2009 cho thấy dịch chiết cây vông nem có hoạt tính ức chế sự tăng sinh của tế bào ung thư trong ống nghiệm và ức chế khối u trên mô hình chuột mang ung thư phổi Lewis [6]. Các phân tích di truyền gần đây cũng đã giải mã hệ gen lục lạp hoàn chỉnh của cây vông nem với độ dài 152.351 cặp base, phục vụ nghiên cứu tiến hóa thực vật [1]. Dù có nhiều hoạt tính sinh học, tuyệt nhiên không có công trình nào khẳng định lá vông nem làm teo được búi trĩ ở người.
Nguy cơ bội nhiễm mô trĩ khi tự ý đắp lá
Việc thu hái lá vông nem tươi ngoài tự nhiên rồi giã nát đắp vào vùng hậu môn tiềm ẩn những mối nguy hại khôn lường cho sức khỏe. Khu vực búi trĩ vốn là nơi tập trung mạng lưới mao mạch dày đặc, niêm mạc rất mỏng manh và liên tục tiếp xúc với các chủng vi khuẩn đường ruột khi đi vệ sinh.
Khi dùng lá cây tươi chưa qua xử lý chuẩn hóa, các loại vi khuẩn, nấm mốc, bụi đất và tàn dư thuốc bảo vệ thực vật bám trên phiến lá sẽ tiếp xúc trực tiếp với vết nứt kẽ hoặc niêm mạc trĩ. Vùng búi trĩ đang sung huyết rất dễ bị vi khuẩn xâm nhập gây viêm loét diện rộng, hoại tử mô hoặc tạo thành ổ áp-xe quanh hậu môn.
Nhiều trường hợp nhập viện trong tình trạng búi trĩ bị tắc mạch kèm nhiễm trùng nặng, mưng mủ chỉ vì tự ý đắp các loại lá cây. Quá trình xử lý các biến chứng này thường phức tạp hơn rất nhiều so với can thiệp điều trị trĩ ban đầu.
Hiểu lầm thường gặp về điều trị trĩ bằng thảo mộc
Sai lầm lớn nhất của người bệnh là đồng nhất khái niệm "giảm triệu chứng tạm thời" với việc "chữa khỏi bệnh". Khi đắp thảo dược lạnh hoặc có tính làm dịu, cảm giác nóng rát có thể giảm bớt nhờ cơ chế vật lý và hoạt tính sinh học ức chế các chất gây viêm cấp [3], [2]. Người bệnh lầm tưởng búi trĩ đang teo đi nên tiếp tục duy trì đắp lá, khiến bệnh âm thầm tiến triển sang cấp độ nặng hơn.
Một hiểu lầm khác là cho rằng mọi loại cây cỏ đều lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế, dịch chiết thực vật tươi có thể gây viêm da tiếp xúc, kích ứng ngứa ngáy dữ dội tại vùng hậu môn vốn rất nhạy cảm. Thậm chí các chất kháng viêm tự nhiên chỉ phát huy tác dụng khi được chiết xuất tinh khiết và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [3], chứ không thể hấp thụ an toàn qua việc đắp lá thô sơ.
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
Người mắc bệnh trĩ ở mọi cấp độ, đặc biệt là trĩ độ 3 và độ 4 khi búi trĩ đã sa thường xuyên ra ngoài, tuyệt đối không được tự ý đắp lá vông nem. Vùng mô trĩ sa trễ rất dễ bị cọ xát, rách niêm mạc và hoại tử nếu bị nhiễm khuẩn từ lá cây.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ càng cần tránh xa các phương pháp đắp lá truyền miệng. Vùng sinh dục và hậu môn của các nhóm đối tượng này cực kỳ nhạy cảm, nguy cơ biến chứng nhiễm khuẩn lan tỏa có thể đe dọa sức khỏe tổng thể nghiêm trọng.
Những người có tiền sử dị ứng thực vật, người đang bị nứt kẽ hậu môn, trĩ có huyết khối hoặc chảy máu tươi khi đi đại tiện cũng phải lập tức dừng ngay mọi ý định đắp lá để tránh gây nhiễm trùng huyết.
Giải pháp an toàn khi gặp vấn đề về trĩ
Để cải thiện tình trạng trĩ một cách an toàn và khoa học, người bệnh cần ưu tiên điều chỉnh chế độ sinh hoạt và ăn uống hàng ngày. Tăng cường chất xơ từ rau xanh, trái cây và uống đủ nước giúp phân mềm, giảm áp lực lên tĩnh mạch hậu môn khi rặn.
Tạo thói quen đi đại tiện vào một giờ cố định trong ngày, không ngồi quá lâu trong nhà vệ sinh và tránh sử dụng điện thoại khi đi tiêu. Vận động thể chất thường xuyên bằng các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ cũng giúp cải thiện tuần hoàn máu vùng chậu.
Khi có dấu hiệu đau rát, chảy máu hoặc búi trĩ sa ra ngoài, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa để được thăm khám chính xác. Bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ can thiệp phù hợp dựa trên cấp độ bệnh, từ dùng thuốc nội khoa đến các thủ thuật ngoại khoa hiện đại. Tuyệt đối không thay thế chỉ định y khoa bằng các bài thuốc đắp dân gian chưa được kiểm chứng.
Người bệnh cần tỉnh táo trước các mẹo truyền miệng làm teo trĩ bằng lá vông nem. Dược tính kháng viêm nhẹ của thảo dược không thể chữa khỏi tổn thương cấu trúc tĩnh mạch trĩ, trong khi nguy cơ bội nhiễm và hoại tử mô luôn chực chờ. Thăm khám sớm tại các cơ sở y tế là con đường duy nhất giúp kiểm soát bệnh trĩ an toàn và hiệu quả.
