Lời đồn về củ hành tây và huyết áp

Nhiều người truyền tai nhau mẹo ăn hành tây sống hoặc uống nước ngâm hành tây để hạ huyết áp nhanh chóng. Thói quen này xuất phát từ việc nhiều tài liệu ca ngợi hợp chất quercetin dồi dào trong lớp vỏ và thịt hành tây. Tuy nhiên, ăn hành tây thực tế có thể thay thế thuốc điều trị hay không lại là câu hỏi mà nhiều bệnh nhân huyết áp cao thắc mắc.

Câu trả lời thẳng thắn từ bằng chứng khoa học là các hoạt chất chiết xuất từ hành tây, đặc biệt là quercetin, có ghi nhận tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp nhẹ trong các thử nghiệm lâm sàng [1]. Dù vậy, hiệu quả này ở mức khiêm tốn và hoàn toàn không thể thay thế phác đồ thuốc kê đơn của bác sĩ chuyên khoa [1]. Người bệnh không nên tự ý bỏ thuốc để chuyển sang ăn hành tây chữa bệnh vì có thể dẫn tới những biến cố tim mạch nguy hiểm [2].

Huyết áp cao là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây đột quỵ, bệnh mạch vành, suy tim và sa sút trí tuệ do mạch máu [2]. Nghiên cứu tổng quan năm 2021 nhắc lại rằng chỉ cần giảm được 10 mm Hg huyết áp tâm thu, nguy cơ tai biến tim mạch lớn đã giảm 20%, suy tim giảm 28% và đột quỵ giảm 27% [2]. Tuy các nhóm thuốc tây y như thuốc ức chế men chuyển, thuốc lợi tiểu hay thuốc chẹn kênh canxi có hiệu quả rõ ràng nhưng đôi khi kèm tác dụng phụ, khiến nhiều người tìm kiếm giải pháp hỗ trợ từ thực vật như hành tây [2].

Cơ chế tác động của quercetin được lý giải ra sao?

Hành tây, có tên khoa học là Allium cepa L., chứa hàm lượng quercetin aglycone và các dẫn xuất chống oxy hóa phong phú [1, 6]. Quercetin thuộc nhóm hợp chất flavonol, có nhiều trong hành lá, hành tây, táo, quả mọng và rượu vang đỏ [3, 7]. Hoạt chất này được chú ý nhờ tiềm năng bảo vệ hệ tuần hoàn và thư giãn mạch máu [3].

Theo các bài tổng quan khoa học, một số cơ chế giúp quercetin tác động lên tim mạch gồm ức chế hoạt tính của men chuyển angiotensin (ACE), giảm stress oxy hóa và cải thiện chức năng tế bào nội mô mạch máu [4]. Chiết xuất vỏ hành tây còn hỗ trợ tăng tiêu hao năng lượng, tăng adiponectin và giảm đề kháng insulin trên mô mỡ ở các nghiên cứu chuyển hóa [2].

Tuy nhiên, phần lớn các cơ chế phân tử này mới chỉ được chứng minh đầy đủ trên mô hình động vật thí nghiệm [4]. Khi bước vào thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể người, nhiều chỉ dấu sinh học như chất chống oxy hóa trong máu hoặc chức năng nội mô lại không biến đổi rõ rệt như kỳ vọng [3, 5].

┌────────────────────────────────────────────────────────┐ │ HÀNH TÂY / CHIẾT XUẤT VỎ CHỨA HOẠT CHẤT QUERCETIN │ └──────────────────────────┬─────────────────────────────┘ │ ┌─────────────┴─────────────┐ ▼ ▼ Ức chế men chuyển (ACE) & Cải thiện lipid máu & giảm áp lực thành mạch [4] hạ nhẹ chỉ số glucose [5] │ │ └─────────────┬─────────────┘ ▼ Hạ huyết áp nhẹ ở người tăng huyết áp [3, 8] (Mức giảm trung bình: -3 đến -4 mm Hg tâm thu [5, 8])

Các thử nghiệm lâm sàng trên người ghi nhận điều gì?

Để đánh giá thực tế tác dụng của hành tây đối với huyết áp, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược với chiết xuất quercetin từ vỏ hành tây hoặc quercetin tinh khiết.

Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã thử nghiệm trên 19 người tiền tăng huyết áp (huyết áp ban đầu 137/86 mm Hg) và 22 người tăng huyết áp độ 1 (huyết áp ban đầu 148/96 mm Hg) [6]. Thiết kế nghiên cứu chéo ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược này cho các đối tượng dùng 730 mg quercetin mỗi ngày trong 28 ngày [6]. Kết quả cho thấy nhóm tiền tăng huyết áp không ghi nhận thay đổi huyết áp [6]. Ngược lại, nhóm tăng huyết áp độ 1 giảm 7 mm Hg huyết áp tâm thu và giảm 5 mm Hg huyết áp tâm trương [6]. Đáng chú ý, các chỉ số stress oxy hóa đo trong huyết tương và nước tiểu của người tham gia không hề thay đổi [6].

Năm 2011, một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên kéo dài 10 tuần trên nam giới hút thuốc khỏe mạnh đã đối chiếu nhóm dùng giả dược (43 người) và nhóm dùng 100 mg quercetin từ chiết xuất vỏ hành tây mỗi ngày (49 người) [5]. Kết thúc 10 tuần, nhóm dùng chiết xuất vỏ hành tây giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương, đồng thời giảm nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol và đường huyết [5]. Dù vậy, các dấu ấn viêm như interleukin-6 và sVCAM-1 không có sự biến đổi [5].

Đến năm 2015, một thử nghiệm chéo mù đôi trên 70 bệnh nhân thừa cân, béo phì bị tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp độ 1 đã sử dụng 162 mg quercetin mỗi ngày từ bột chiết xuất vỏ hành tây trong 6 tuần, xen kẽ 6 tuần nghỉ [3]. Kết quả tính chung toàn bộ 70 người không cho thấy thay đổi huyết áp lưu động 24 giờ [3]. Tuy nhiên, khi phân tích riêng nhóm đã thực sự bị tăng huyết áp, quercetin giúp giảm huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ khoảng 3,6 mm Hg so với giả dược [3]. Các dấu ấn mạch máu như endothelin-1 hay hoạt tính men chuyển ACE ở người tham gia không đổi [3].

Năm 2016, một thử nghiệm can thiệp 4 tuần với 500 mg quercetin mỗi ngày trên 22 nam giới khỏe mạnh ghi nhận hoạt chất này giúp giảm nồng độ axit uric máu, nhưng không làm thay đổi huyết áp khi nghỉ ngơi hay mức đường huyết lúc đói [7]. Lượng 500 mg quercetin sinh khả dụng này được nghiên cứu tính toán tương đương với lượng quercetin có trong khoảng 100 g hành tây đỏ [7].

Tổng hợp bằng chứng rõ ràng nhất đến từ bài phân tích gộp năm 2016 bao gồm 7 thử nghiệm lâm sàng với 9 nhánh can thiệp trên tổng số 587 bệnh nhân [1]. Phân tích chỉ ra quercetin giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 3,04 mm Hg và giảm huyết áp tâm trương trung bình 2,63 mm Hg [1]. Mức giảm huyết áp thể hiện rõ rệt nhất ở các nghiên cứu dùng liều từ 500 mg/ngày trở lên, với mức giảm huyết áp tâm thu là 4,45 mm Hg và tâm trương là 2,98 mm Hg [1].

Nghiên cứu Đối tượng & Số lượng Liều dùng & Thời gian Kết quả huyết áp ghi nhận Giới hạn đi kèm Thử nghiệm 2007 [6] 19 người tiền THA, 22 người THA độ 1 730 mg quercetin/ngày trong 28 ngày Giảm 7/5 mm Hg ở nhóm THA độ 1; nhóm tiền THA không đổi Mẫu nhỏ, không làm giảm dấu ấn stress oxy hóa Thử nghiệm 2011 [5] 92 nam giới hút thuốc (49 can thiệp, 43 giả dược) 100 mg quercetin/ngày từ vỏ hành tây trong 10 tuần Giảm cả huyết áp tâm thu và tâm trương; giảm mỡ máu, đường huyết Chỉ thử nghiệm trên nam giới hút thuốc khỏe mạnh Thử nghiệm 2015 [3] 70 người thừa cân/béo phì có THA hoặc tiền THA 162 mg quercetin/ngày từ vỏ hành tây trong 6 tuần Giảm huyết áp tâm thu 24h khoảng 3,6 mm Hg ở nhóm THA Không hiệu quả trên toàn nhóm; cơ chế mạch máu chưa rõ Thử nghiệm 2016 [7] 22 nam giới khỏe mạnh 500 mg quercetin/ngày trong 4 tuần Không thay đổi chỉ số huyết áp nghỉ ngơi Chỉ ghi nhận giảm axit uric máu, không hạ áp ở người bình thường Phân tích gộp 2016 [1] 7 thử nghiệm lâm sàng (587 bệnh nhân) Đa dạng liều (<500 mg và ≥500 mg/ngày) Giảm trung bình 3,04 mm Hg tâm thu và 2,63 mm Hg tâm trương Tác dụng rõ hơn ở liều ≥500 mg/ngày; cỡ mẫu tổng thể còn vừa phải

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Qua các dữ liệu lâm sàng, lợi ích của quercetin từ hành tây đối với chỉ số huyết áp là có thật, nhưng mang tính chất hỗ trợ khiêm tốn [1]. Mức giảm từ 3 đến 7 mm Hg huyết áp tâm thu là tín hiệu tích cực cho hệ tim mạch nhưng không thể đưa một người có huyết áp quá cao về ngưỡng an toàn tuyệt đối [1, 3, 8].

Giới hạn lớn nhất của các bằng chứng hiện nay nằm ở nguồn can thiệp. Hầu hết các thử nghiệm đều sử dụng viên nang chiết xuất cô đặc từ vỏ hành tây hoặc hoạt chất quercetin tinh khiết, chứ không phải cho người tham gia ăn củ hành tây tươi nguyên bản [1, 2, 5]. Nghiên cứu năm 2017 trên 12 người trẻ chỉ ra rằng dịch chiết xuất từ bột vỏ hành tây có sinh khả dụng huyết tương cao hơn 4,8 lần và nồng độ đỉnh trong máu cao hơn 5,4 lần so với dạng bột quercetin dihydrate thông thường [8]. Điều này đồng nghĩa việc ăn hành tây qua các món nấu hàng ngày khó lòng cung cấp tức thì nồng độ hoạt chất tương đương các viên uống chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu lâm sàng đều ghi nhận quercetin không làm thay đổi huyết áp ở những người có huyết áp bình thường hoặc tiền tăng huyết áp nhẹ [3, 4, 5]. Tác dụng chỉ bộc lộ ở những người đã bước vào giai đoạn tăng huyết áp bệnh lý [3, 5]. Vì thế, kỳ vọng ăn hành tây để ngăn ngừa hoàn toàn nguy cơ tăng huyết áp ở người khỏe mạnh là chưa có đủ căn cứ khoa học vững chắc [3, 5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hành tây

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem hành tây như một "thần dược" có thể thay thế thuốc hạ áp theo đơn. Huyết áp cao là bệnh lý mãn tính phức tạp cần được kiểm soát liên tục [2]. Việc bệnh nhân tự ý ngưng uống thuốc điều trị để chuyển sang ăn hành tây sống hay uống nước ép hành tây có thể khiến huyết áp tăng vọt, dẫn đến nhồi máu cơ tim hoặc vỡ mạch máu não [2].

Một hiểu lầm khác là càng nấu chín kỹ hành tây thì càng thu được nhiều dưỡng chất. Quercetin tập trung nhiều nhất ở các lớp vỏ ngoài màu sẫm của hành tây [1, 6]. Nhiều người khi sơ chế thường bóc bỏ quá sâu các lớp vỏ ngoài hoặc đun nấu ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài, làm hao hụt lượng flavonoid thực vật quý giá này.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng ăn lượng lớn hành tây sẽ làm sạch hoàn toàn các gốc tự do hay phản ứng viêm trong cơ thể. Các thử nghiệm lâm sàng thực tế kéo dài từ 4 đến 12 tuần đều ghi nhận quercetin và chiết xuất vỏ hành tây không làm suy giảm các dấu ấn viêm như IL-6 hay các chỉ số oxy hóa trong máu [1, 2, 3, 5].

Ai nên thận trọng khi dùng hành tây?

Mặc dù hành tây là thực phẩm phổ biến và an toàn với đa số mọi người, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng:

  • Người có bệnh lý dạ dày, trào ngược: Hành tây sống chứa nhiều hợp chất lưu huỳnh dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày, gây ợ nóng, đầy hơi và khó tiêu. Nhóm này nên dùng hành tây đã nấu chín với lượng vừa phải.
  • Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây: Dù quercetin có thể hỗ trợ kiểm soát huyết áp, bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý giảm liều hoặc bỏ thuốc bác sĩ đã kê [1]. Nếu sử dụng thêm các thực phẩm bổ sung chiết xuất từ hành tây hàm lượng cao, cần thông báo với bác sĩ để theo dõi sát sao chỉ số huyết áp, tránh nguy cơ tương tác hoặc hạ áp quá mức.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng đầy đủ về tính an toàn của các chế phẩm bổ sung chiết xuất vỏ hành tây liều cao cho phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ; các dữ liệu hiện có chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành, người béo phì hoặc nam giới [1, 2, 4]. Nhóm này chỉ nên sử dụng hành tây như một gia vị thông thường trong bữa ăn gia đình.

Cách áp dụng hành tây vào bữa ăn hợp lý

Hành tây vẫn là một phần tuyệt vời của chế độ ăn lành mạnh tốt cho tim mạch. Để tận dụng các dưỡng chất có trong hành tây mà vẫn đảm bảo an toàn cho hệ tiêu hóa, người dùng có thể áp dụng các thói quen sau:

  • Kết hợp hành tây đỏ và hành tây trắng: Nghiên cứu chỉ ra khoảng 100 g hành tây đỏ có thể chứa lượng quercetin tương đương mức bổ sung có hoạt tính sinh học [7]. Bạn có thể thêm hành tây thái mỏng vào các món xà lách, nộm hoặc salad trộn dầu ô liu.
  • Chế biến vừa chín tới: Thay vì hầm nhừ, hãy xào nhanh hoặc nướng sơ hành tây cùng các loại rau củ khác để giữ lại tối đa các flavonoid nhạy cảm với nhiệt độ. Khi bóc vỏ hành, chỉ nên lột lớp vỏ mỏng ngoài cùng để tránh làm mất lớp thịt chứa hàm lượng quercetin cao nhất [8].
  • Duy trì lối sống cân bằng: Một củ hành tây không thể bù đắp cho thói quen ăn mặn, lười vận động hay hút thuốc lá. Để ổn định huyết áp, người bệnh cần ăn giảm muối, uống đủ nước, tăng cường rau xanh và rèn luyện thể lực thường xuyên.

Tóm lại, hành tây và hoạt chất quercetin mang lại những tác động tích cực trong việc hỗ trợ hạ huyết áp nhẹ ở người bệnh [3, 8]. Tuy nhiên, loại củ này chỉ đóng vai trò là một món ăn bổ trợ trong chế độ dinh dưỡng, không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa chính thống [1]. Người bệnh huyết áp cao cần duy trì thuốc theo đơn và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ ăn uống của mình.