Lời đồn “nam châm hút độc” và thói quen đặt hành tây trong phòng
Mỗi khi thời tiết giao mùa hoặc trong các đợt bùng phát dịch bệnh đường hô hấp, nhiều gia đình lại truyền tai nhau mẹo đặt một củ hành tây đã cắt đôi hoặc khía múi cau ở góc phòng ngủ, phòng khách. Không ít người tin rằng củ hành tây có khả năng tựa như một "chiếc máy hút", có thể kéo toàn bộ vi khuẩn, virus và các chất độc hại trong không khí về phía nó, giúp thanh lọc không gian sống và phòng tránh cảm cúm. Nhiều người còn dẫn chứng rằng sau vài ngày để trong phòng, củ hành tây thâm đen lại chính là bằng chứng cho thấy nó đã "hút no" các mầm bệnh nguy hiểm.
Tuy nhiên, xét dưới góc độ khoa học hiện đại và cơ học chất lưu, quan niệm củ hành tây có thể hút sạch vi khuẩn trong phòng hoàn toàn là một ngộ nhận không có cơ sở thực chứng. Không có bất kỳ cơ chế sinh học hay vật lý nào cho phép một củ thực vật đặt tĩnh trên bàn có thể chủ động lôi kéo các vi sinh vật đang trôi nổi trong thể tích hàng chục mét khối không khí.
Để hiểu rõ tại sao việc làm này không mang lại hiệu quả lọc sạch môi trường sống, chúng ta cần xem xét bản chất của các hạt khí dung chứa mầm bệnh, cấu tạo của màng lọc chuẩn mực và các đặc tính sinh học thực sự của củ hành tây đã được ghi nhận qua các thí nghiệm khoa học.
Cơ chế khí dung: Vì sao một củ hành không thể "hút" được mầm bệnh?
Trong đời sống, nhiều người hình dung vi khuẩn hay virus bay lơ lửng đơn độc trong không gian như những hạt bụi tĩnh và có thể bị thu hút bởi một mùi hương hay bề mặt ẩm ướt nào đó. Thực tế sinh học đường hô hấp hoàn toàn trái ngược. Các loại virus gây bệnh truyền nhiễm không tồn tại ở dạng hạt trần trụi [1]. Thay vào đó, chúng được tống xuất ra khỏi cơ thể người bệnh thông qua các giọt bắn có chứa nước, muối, protein và các thành phần khác của dịch tiết đường hô hấp [1]. Kích thước tổng thể của các giọt bắn nước bọt hoặc dịch nhầy này bắt đầu từ khoảng 0,5 micromet trở lên, lớn hơn kích thước bản thân virus rất nhiều, và chính kích thước tổng thể này quyết định cách thức các giọt bắn di chuyển cũng như bị thu giữ trong không khí [1].
Các hạt khí dung và giọt bắn mang mầm bệnh này chuyển động hỗn loạn theo các luồng gió, luồng đối lưu nhiệt và khuếch tán trong phòng [1]. Để bắt giữ được các phần tử trôi nổi có kích thước hiển vi, các hệ thống kỹ thuật phải dựa vào các hiện tượng vật lý như va chạm quán tính, chặn giữ và chuyển động nhiệt Brown [1]. Điển hình như các bộ lọc không khí hiệu suất cao (HEPA) có thể bẫy giữ từ 99,97% trở lên các hạt có đường kính 0,3 micromet nhờ vào việc cưỡng bức không khí đi qua ma trận sợi dày đặc với vận tốc và áp lực nhất định [1]. Ngay cả các máy lọc không khí độc lập dùng màng lọc HEPA trong văn phòng hay lớp học đôi khi vẫn bị hạn chế hiệu năng do sự hòa trộn không khí không hoàn hảo, tiếng ồn hoặc hiệu ứng gió lùa [1].
Một củ hành tây cắt lát hoàn toàn thụ động, không có quạt hút gió, không có động cơ tạo chênh lệch áp suất và không có cấu trúc sợi bẫy hạt [1]. Các phần tử khí dung chứa mầm bệnh lơ lửng cách củ hành vài mét chỉ di chuyển theo quán tính và dòng khí trong phòng chứ không thể bị một lực hút bí ẩn nào kéo về phía củ hành. Do đó, việc kỳ vọng một lát hành tây làm sạch được mầm bệnh trong không khí là điều phi lý về mặt cơ học khí động.
Cắt hành tây để ngoài không khí: Môi trường cho vi khuẩn phát triển, không phải máy lọc
Rất nhiều người quan sát thấy củ hành tây sau vài ngày để trong góc phòng thường bị khô héo, chuyển sang màu thâm đen hoặc mốc meo, rồi vội vàng kết luận rằng hành đã hút đầy chất độc và vi khuẩn. Sự thật đây đơn thuần là quá trình tự nhiên của thực phẩm bị hư hỏng khi tiếp xúc trực tiếp với môi trường ngoài.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 về độ an toàn và chất lượng của hành tây cắt nhỏ đã chỉ ra rằng bề mặt hành cắt lát là nơi vi sinh vật rất dễ phát triển nếu không có biện pháp khử khuẩn và bảo quản thích hợp [2]. Các nhà khoa học đã khảo sát sự sinh trưởng của vi khuẩn hiếu khí ưa ấm, nấm men, nấm mốc và vi khuẩn Salmonella Typhimurium trên các mẫu hành tây cắt hạt lựu [2]. Kết quả cho thấy trong suốt 14 ngày bảo quản ở điều kiện nhiệt độ 7 độ C, các loại vi sinh vật như nấm men, mốc và vi khuẩn vẫn tồn tại và sinh sôi tùy thuộc vào chất khử trùng và thành phần khí quyển đóng gói [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc kết hợp chất khử trùng natri hypoclorit và môi trường khí quyển tăng nồng độ CO2 kết hợp giảm O2 mới là giải pháp tốt nhất để nâng cao độ an toàn và chất lượng cho hành tây cắt lát [2].
Như vậy, hành tây sau khi cắt lát tiết ra đường, nước và các chất dinh dưỡng thực vật. Bề mặt ẩm ướt này khi để ngoài không khí ở nhiệt độ phòng bình thường chẳng khác nào một đĩa thạch dinh dưỡng. Vi khuẩn hiếu khí, bào tử nấm mốc tự nhiên sẵn có trong bụi nhà vô tình rơi rụng lên bề mặt củ hành sẽ lập tức sử dụng các dưỡng chất đó để sinh sôi, khiến củ hành bị phân hủy và biến màu. Củ hành không hề "hút sạch" vi khuẩn từ xa, mà ngược lại, chính nó đang trở thành giá thể chứa đầy vi sinh vật phát triển cục bộ do bị hư hỏng ngoài không khí.
Tác dụng kháng khuẩn của hành tây: Nghiên cứu thực tế chỉ ra điều gì?
Quan niệm dân gian không phải hoàn toàn vô căn cứ khi cho rằng hành tây có đặc tính chống lại mầm bệnh. Tuy nhiên, dân gian đã suy diễn sai lệch giữa đặc tính kháng khuẩn qua tiếp xúc trực tiếp với khả năng làm sạch không khí tầm xa.
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá tác dụng chống oxy hóa và kháng khuẩn của bột hành tây và bột tỏi khi đưa vào thịt thăn và ba chỉ lợn tươi trong quá trình bảo quản lạnh ở 8 độ C [3]. Trong thử nghiệm này, các miếng thịt được tiêm dung dịch chứa 5% các thành phần như bột hành tây, bột tỏi hoặc natri ascorbat đến mức đạt 110% trọng lượng ban đầu [3]. Kết quả cho thấy tổng số lượng khuẩn lạc vi khuẩn đếm được trên đĩa thạch ở cả phần thịt ba chỉ và thịt thăn có chứa bột hành tây đều thấp hơn đáng kể so với mẫu đối chứng [3]. Nghiên cứu kết luận rằng hành và tỏi bổ sung vào thịt mang lại hoạt tính chống oxy hóa tương đương natri ascorbat, đồng thời thể hiện tác dụng kháng khuẩn rõ rệt trong việc ức chế sự phát triển của tổng lượng vi khuẩn và nhóm vi khuẩn đường ruột Enterobacteriaceae [3].
Tuy nhiên, giới hạn then chốt của bằng chứng khoa học này nằm ở chỗ: tác dụng kháng khuẩn chỉ xuất hiện khi các hoạt chất trong bột hành tây được trộn lẫn, tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ cao (lên tới 5%) ngay trong chất nền thực phẩm lỏng hoặc mô thịt [3]. Hành tây chứa các hợp chất lưu huỳnh hữu cơ tạo nên mùi cay nồng đặc trưng. Khi bị cắt, các enzym phản ứng tạo ra chất bay hơi, nhưng nồng độ của các phân tử này khi khuếch tán vào thể tích rộng lớn của một căn phòng là cực kỳ loãng. Chúng hoàn toàn không đủ nồng độ để tiêu diệt vi khuẩn, virus đang lơ lửng, và càng không thể kéo mầm bệnh từ không khí bám vào củ hành.
Tránh nhầm lẫn giữa củ hành tây thông thường và vật liệu nano
Một nguyên nhân khác khiến nhiều người tin vào khả năng "diệt virus từ không khí" của hành tây xuất phát từ việc đọc lướt các tiêu đề khoa học và nhầm lẫn thuật ngữ chuyên môn.
Vào năm 2022, một nghiên cứu khoa học đã công bố về việc vật liệu nano carbon dạng củ hành (Carbon nano onion - CNO) có kích thước từ 20 đến 100 nanomet được tổng hợp từ cỏ khô qua quá trình carbon hóa [4]. Dưới tác động của ánh sáng nhìn thấy thông thường, cấu trúc CNO này thể hiện tính chất xúc tác biến đổi oxy trong không khí để tạo ra các gốc oxy hóa hoạt tính (ROS), bao gồm hydro peroxide (nước oxy già) [4]. Lượng hydro peroxide sinh ra liên tục này có khả năng phá vỡ lớp vỏ lipid của virus SARS-CoV-2, phá hủy vật chất di truyền RNA của nó, đồng thời ức chế virus cúm WSN (H1N1) [4]. Nghiên cứu này mở ra hướng khử trùng liên tục không khí tại các bệnh viện, khoang tàu hay hệ thống thông gió mà không cần sơ tán người [4].
Cần khẳng định rõ ràng: "Carbon nano onion" là một cấu trúc vật liệu nhân tạo dạng hạt nano nhiều lớp đồng tâm giống hình củ hành, hoàn toàn không phải là củ hành tây (Allium cepa) mà chúng ta dùng trong bữa ăn hằng ngày [4]. Củ hành tây trong gian bếp không thể tự tạo ra các gốc oxy hóa hoạt tính vào không gian phòng để phá vỡ vỏ virus hay tiêu diệt mầm bệnh như cấu trúc hạt nano chuyên dụng [4]. Việc đánh đồng hai khái niệm này là một sự hiểu lầm khoa học nghiêm trọng.
Nguy cơ sức khỏe khi tin vào mẹo dân gian chưa được kiểm chứng
Việc đặt củ hành tây cắt lát trong phòng tưởng chừng vô hại, nhưng trên thực tế lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe gián tiếp và trực tiếp mà người dân ít chú ý.
Trước hết là nguy cơ tạo ra cảm giác an toàn giả tạo. Khi tin rằng củ hành tây đã "hút sạch" mọi vi khuẩn và virus trong phòng, người dân dễ chủ quan, lơ là các biện pháp phòng ngừa dịch bệnh thực sự hiệu quả. Người bệnh đường hô hấp nếu không được cách ly hợp lý hoặc không đến cơ sở y tế mà chỉ trông chờ vào việc đặt hành tây quanh giường có thể khiến bệnh chuyển biến nặng, đồng thời làm tăng nguy cơ lây nhiễm chéo cho người thân trong gia đình.
Thứ hai, mùi cay hăng nồng nặc từ các hợp chất lưu huỳnh do hành tây giải phóng có thể gây kích ứng niêm mạc. Với những người có cơ địa nhạy cảm, trẻ nhỏ, người già hoặc người mắc các bệnh lý hô hấp mãn tính như hen phế quản, viêm xoang, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), việc hít thở không khí nồng nặc mùi hành tây cả đêm trong không gian kín có thể làm khởi phát cơn co thắt phế quản, gây khó thở, ho sặc sụa và cay xót mắt.
Thứ ba là nguy cơ mất an toàn vệ sinh thực phẩm. Một số người vì tiếc của hoặc do thiếu hiểu biết, sau vài ngày đặt hành tây trong phòng ngủ lại đem củ hành đó đi chế biến thức ăn. Như nghiên cứu đã chỉ ra, bề mặt hành tây cắt lát là nơi tích tụ và phát triển của nhiều loại vi khuẩn hiếu khí, nấm mốc và vi khuẩn gây bệnh nếu để ở điều kiện thường [2]. Tiêu thụ những củ hành đã biến chất này có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc thực phẩm hoặc rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng.
Làm sạch không khí trong nhà đúng cách dựa trên khoa học
Thay vì đặt niềm tin vào củ hành tây cắt lát, việc bảo vệ sức khỏe và kiểm soát các tác nhân gây bệnh trong không khí cần dựa trên các nguyên lý khoa học đã được kiểm chứng rõ ràng.
Biện pháp căn bản và hiệu quả hàng đầu là duy trì sự thông gió tự nhiên. Thường xuyên mở các cửa sổ đối diện nhau để tạo dòng khí lưu thông giúp pha loãng và đẩy các giọt bắn, hạt khí dung chứa mầm bệnh ra bên ngoài môi trường. Trong các không gian kín không thể mở cửa sổ, việc sử dụng các thiết bị lọc không khí độc lập trang bị màng lọc HEPA tiêu chuẩn là một giải pháp hữu ích [1]. Màng lọc HEPA có khả năng giữ lại ít nhất 99,97% các hạt có kích thước 0,3 micromet và loại bỏ hoàn toàn các giọt bắn dịch tiết đường hô hấp từ 0,5 micromet trở lên [1].
Bên cạnh đó, việc giữ vệ sinh bề mặt tiếp xúc (tay nắm cửa, mặt bàn, công tắc điện) bằng các dung dịch sát khuẩn phù hợp và duy trì thói quen rửa tay thường xuyên vẫn là chìa khóa then chốt ngăn chặn mầm bệnh lây lan. Khi có người trong nhà mắc bệnh truyền nhiễm hô hấp, cần đeo khẩu trang đúng cách và tham khảo ý kiến nhân viên y tế thay vì tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng chưa có cơ sở khoa học.
Tóm lại, củ hành tây là một loại thực phẩm tuyệt vời cho bữa ăn hằng ngày, giàu dinh dưỡng và có hoạt tính sinh học tốt khi tiếp xúc trực tiếp trong chất nền thực phẩm. Tuy nhiên, việc đặt củ hành tây trong phòng hoàn toàn không có khả năng hút vi khuẩn hay làm sạch không khí. Hãy nhìn nhận đúng giá trị dinh dưỡng của hành tây trong ẩm thực và lựa chọn các biện pháp thông gió, lọc khí khoa học để bảo vệ sức khỏe gia đình.