Nhiều người tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với hy vọng cải thiện trí nhớ và ngăn chặn sự sa sút trí tuệ tuổi già. Trong số đó, nấm hầu não (Hericium erinaceus hay Lion's mane) nổi lên như một giải pháp được đồn thổi có khả năng khôi phục tế bào não. Nhiều thông tin lan truyền thậm chí cho rằng loại nấm này có thể chữa khỏi hoặc "đảo ngược" hoàn toàn căn bệnh Alzheimer.
Khẳng định nấm hầu não có thể đảo ngược bệnh Alzheimer là sai sự thật. Hiện nay không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào chứng minh loại nấm này có thể phục hồi các tổn thương não bộ thoái hóa nặng hoặc đẩy lùi hoàn toàn căn bệnh này [1]. Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng nấm hầu não chứa các hoạt chất hỗ trợ bảo vệ thần kinh, kháng viêm và có thể giúp làm giảm bớt triệu chứng lo âu hoặc cải thiện tạm thời chức năng nhận thức ở mức độ nhẹ [1, 4, 6].
Bản chất phức tạp của bệnh Alzheimer
Bệnh Alzheimer là một rối loạn thoái hóa thần kinh tiến triển mạn tính, ảnh hưởng tiêu cực và sâu sắc đến trí nhớ, ngôn ngữ, tư duy giải quyết vấn đề, khả năng suy luận cũng như sinh hoạt hàng ngày [1, 2]. Căn bệnh này thường khởi phát ở những người sau 65 tuổi và tỷ lệ mắc có xu hướng tăng gấp đôi sau mỗi 5 năm khi tuổi tác tăng dần [2]. Thời gian sống sót trung vị của người bệnh kể từ lúc được chẩn đoán chỉ khoảng 4 đến 6 năm, tức là giảm một nửa so với những người cùng độ tuổi không mắc chứng sa sút trí tuệ [2].
Ở cấp độ tế bào học, bệnh Alzheimer đặc trưng bởi sự tích tụ bất thường của hai loại protein chính là beta-amyloid và tau [3]. Bình thường, protein tau có chức năng hỗ trợ và ổn định hệ thống vi ống trong tế bào thần kinh khỏe mạnh [3]. Tuy nhiên, trong quá trình bệnh lý, các cụm beta-amyloid tích tụ tạo thành các mảng bám ở khoảng gian bào làm mất liên kết khớp thần kinh, đồng thời các protein tau kết tụ tạo thành các đám rối sợi thần kinh gây chết tế bào não hàng loạt [3]. Quá trình thoái hóa này diễn ra từ từ, khó nhận biết sớm và hiện chưa có phương pháp nào giúp đảo ngược tổn thương cấu trúc một khi tế bào não đã chết [2].
Cơ chế tác động sinh học của nấm hầu não
Nấm hầu não là loại nấm dược liệu được sử dụng từ lâu trong y học cổ truyền tại châu Á và châu Âu với các công dụng hỗ trợ chống nhiễm trùng [1]. Trong những năm gần đây, loại nấm này thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới khoa học trong lĩnh vực bệnh lý thoái hóa thần kinh nhờ vào các hoạt chất sinh học quý giá [4, 6].
Các nghiên cứu cho thấy nấm hầu não sản sinh nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, nổi bật là các polysaccharide nội bào (IPS) và polysaccharide ngoại bào (EPS) có đặc tính kích thích miễn dịch và chống oxy hóa [4]. Trong các mô hình tế bào và động vật, chiết xuất từ nấm hầu não đã thể hiện khả năng kháng viêm, bảo vệ tế bào thần kinh (neuroprotection) và kích thích sự phát triển của các sợi gai thần kinh (neurite growth) [1]. Những cơ chế này có thể giúp giảm bớt ảnh hưởng bất lợi của các phản ứng viêm và hỗ trợ chức năng các tế bào thần kinh còn sống sót, nhưng không đồng nghĩa với việc tạo mới lại các vùng não đã bị teo hoặc tổn thương nặng nề [4, 6].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học thực tế nói gì?
Để đánh giá tính xác thực của các lời đồn thổi, cần nhìn nhận trực tiếp vào các dữ liệu thử nghiệm thực tế trên động vật và con người.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã thử nghiệm tác động của nấm hầu não trên mô hình chuột rTg4510 mang bệnh lý tau nhằm mô phỏng bệnh Alzheimer [3]. Các nhà khoa học đã cho chuột ăn chế độ bổ sung nấm hầu não liên tục trong 4,5 tháng [3]. Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng nấm có thời gian tiến vào trung tâm của thử nghiệm không gian mở ngắn hơn đáng kể (p < 0.05), dành nhiều thời gian hơn ở các nhánh mở của mê cung nâng cao (p < 0.001) và thực hiện nhiều động tác chúi đầu khám phá hơn (p < 0.05) [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2022 này cũng chỉ ra rõ ràng: mặc dù nấm hầu não mang lại hiệu quả giảm bớt âu lo, chuột hoàn toàn không có sự cải thiện nào về trí nhớ không gian hay các hoạt động chức năng sinh hoạt hàng ngày [3]. Do đó, các nhà nghiên cứu chỉ kết luận nấm có tiềm năng hỗ trợ điều trị triệu chứng lo âu đi kèm ở bệnh nhân Alzheimer, hoàn toàn không đảo ngược được tổn thương bệnh lý hay khôi phục trí nhớ [3].
Về thử nghiệm trên người, dữ liệu y khoa hiện tại còn rất khiêm tốn. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng giả dược với quy mô rất nhỏ trên các bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ ghi nhận nấm hầu não giúp cải thiện tạm thời chức năng nhận thức [1]. Tuy nhiên, kết quả cải thiện tạm thời này vẫn chưa được nhân bản hay lặp lại trong các nghiên cứu quy mô lớn độc lập khác [1]. Đặc biệt, chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào cho thấy nấm hầu não có thể đảo ngược căn bệnh khi đã tiến triển thành Alzheimer mức độ rõ rệt hay sa sút trí tuệ nghiêm trọng [1].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là việc đánh đồng khái niệm "hỗ trợ thần kinh" với việc "đảo ngược hoàn toàn bệnh thoái hóa não". Nhiều người tiêu dùng cho rằng khi một loại thảo dược giúp cải thiện sự tập trung hoặc giảm bớt lo âu thì nó có thể phục hồi những vùng não đã chết do bệnh Alzheimer gây ra [1, 4]. Đây là cách hiểu sai lệch nguy hiểm.
Giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học về nấm hầu não là phần lớn các kết quả khả quan mới dừng lại ở mô hình ống nghiệm tế bào và thí nghiệm trên loài gặm nhấm [1, 4]. Các tác động sinh học diễn ra trong đĩa nuôi cấy hay trên chuột không thể trực tiếp ngoại suy tương đương sang hệ thần kinh phức tạp của con người. Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất ít, cỡ mẫu nghiên cứu nhỏ và hiệu quả ghi nhận chỉ mang tính tạm thời [1]. Nấm hầu não không thể thay thế các thuốc điều trị đặc hiệu hay đảo ngược tiến trình tự nhiên của bệnh lý sa sút trí tuệ [2, 4].
Những đối tượng cần thận trọng
Mặc dù nấm hầu não dạng bột hoặc viên nang được đánh giá là tương đối an toàn và có chi phí hợp lý đối với người bình thường, người dùng vẫn không được chủ quan [1].
Đã có báo cáo y khoa ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị sốc phản vệ nghiêm trọng sau khi ăn nấm hầu não tươi [1]. Vì vậy, những người có cơ địa dị ứng, đặc biệt là tiền sử dị ứng với các loại nấm ăn hoặc nấm dược liệu, cần hết sức thận trọng và tránh tự ý sử dụng. Đối với những bệnh nhân đang mắc các bệnh mạn tính, bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển, hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo toa, việc dùng thêm nấm hầu não cần phải được tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để tránh các tương tác bất lợi [1].
Ứng dụng thực tế như một thực phẩm hỗ trợ
Thay vì kỳ vọng nấm hầu não là một "thần dược" chữa bệnh sa sút trí tuệ, chúng ta chỉ nên xem đây là một loại nấm ăn giàu dinh dưỡng và là nguồn thực phẩm bổ trợ tiềm năng cho sức khỏe nói chung [6, 7].
Một nghiên cứu năm 2023 đã thử nghiệm bổ sung bột nấm hầu não ở tỷ lệ 2,5% và 5% vào quá trình sản xuất mì ống [5]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy mì ống bổ sung nấm hầu não có hàm lượng vanillin cao hơn so với mì thông thường [5]. Sau khi trải qua quá trình tiêu hóa trong mô hình đường tiêu hóa, các mẫu mì có hàm lượng hợp chất phenolic cùng đặc tính chống oxy hóa và ức chế phản ứng viêm tiềm năng cao hơn rõ rệt [5]. Ngoài ra, chiết xuất từ mẫu mì bổ sung 5% nấm hầu não còn thể hiện khả năng ức chế enzyme lipoxygenase cao hơn mẫu đối chứng [5].
Điều này gợi ý rằng nấm hầu não có thể được chế biến thành bột để bổ sung vào thực phẩm hàng ngày như mì, súp hoặc dùng ở dạng bột, viên nang với liều lượng vừa phải để cung cấp hoạt chất chống oxy hóa [4, 7]. Tuy nhiên, liều lượng dùng cụ thể cần tuân theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc tư vấn của chuyên gia y tế, tuyệt đối không tự ý dùng liều cao để trị bệnh [1].
Bệnh Alzheimer là một rối loạn thoái hóa thần kinh phức tạp với sự tổn thương sâu sắc của hệ thần kinh, không thể đảo ngược chỉ bằng việc sử dụng nấm dược liệu [1, 2]. Nấm hầu não mang lại một số giá trị sinh học nhất định trong việc chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào thần kinh và giảm lo âu, nhưng không phải là phương thuốc chữa khỏi sa sút trí tuệ [1, 4, 6]. Người bệnh và gia đình cần duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ phác đồ y khoa chính thống và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào [2, 4].
