Nhiều gia đình thường mách nhau dùng rau má như một vị thuốc bồi bổ, tăng cường trí nhớ cho người lớn tuổi. Loại rau dân dã này từ lâu đã gắn liền với danh xưng bài thuốc thanh nhiệt, an thần trong y học cổ truyền. Tuy nhiên, liệu rau má có thực sự đảo ngược được quá trình lão hóa của não bộ hay đây chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ xác thực?
Câu trả lời ngắn gọn là quan điểm này chỉ đúng một phần và cần nhìn nhận rất thận trọng. Một số chiết xuất từ rau má cho thấy tiềm năng sinh học giúp hỗ trợ hoạt động của tế bào não và cải thiện tâm trạng ở người cao tuổi khỏe mạnh. Dù vậy, các bằng chứng lâm sàng quy mô lớn hiện nay vẫn chưa đủ vững chắc để khẳng định rau má có thể dùng như một liệu pháp phục hồi hay cải thiện rõ rệt trí nhớ.
Cơ chế tác động đến hệ thần kinh theo góc nhìn sinh học
Để hiểu vì sao rau má được chú ý trong nghiên cứu thần kinh, các nhà khoa học đã tập trung tìm hiểu các cơ chế tác động lên tế bào não. Khi con người già đi, sự suy giảm chức năng dẫn truyền thần kinh và tổn thương do các gốc tự do là nguyên nhân hàng đầu gây sa sút trí tuệ.
Trong hệ thần kinh, chất dẫn truyền acetylcholine đóng vai trò thiết yếu cho việc ghi nhớ và học tập. Enzyme acetylcholinesterase là chất chịu trách nhiệm phân hủy acetylcholine. Một số dạng chiết xuất từ rau má đã thể hiện khả năng tác động đến con đường này, hỗ trợ tăng cường mức acetylcholine và bảo vệ các kết nối giữa các tế bào thần kinh [1].
Ngoài ra, các thành phần trong cây còn tham gia vào quá trình kích hoạt các phản ứng chống oxy hóa và cải thiện chức năng của ty thể – bào quan cung cấp năng lượng cho tế bào não [2, 3]. Nhờ đó, chúng giúp các tế bào thần kinh chống đỡ tốt hơn trước áp lực oxy hóa và các mảng bám protein có hại [3, 6].
Bằng chứng nghiên cứu trên người lớn tuổi khỏe mạnh
Bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người cao tuổi vẫn còn rất hạn chế nhưng đã có một số kết quả ban đầu đáng lưu ý. Một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược thực hiện năm 2008 đã xem xét tác dụng của chiết xuất rau má trên 28 người tình nguyện cao tuổi khỏe mạnh [2].
Trong thử nghiệm này, các đối tượng tham gia được uống chiết xuất rau má mỗi ngày một lần với các mức liều 250 mg, 500 mg và 750 mg trong vòng 2 tháng [2]. Chức năng nhận thức được đo lường bằng hệ thống kiểm tra trên máy tính và đo điện thế liên quan đến sự kiện, đồng thời tâm trạng được theo dõi qua thang đo thị giác [2]. Kết quả cho thấy nhóm dùng liều cao (750 mg) ghi nhận sự gia tăng biên độ thành phần N100 của điện thế liên quan sự kiện và có sự cải thiện trí nhớ làm việc [2]. Ngoài ra, những người tham gia cũng tự đánh giá có sự cải thiện về mặt tâm trạng [2]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng cơ chế chi tiết đằng sau tác dụng này ở người vẫn cần thêm nhiều khảo sát sâu hơn [2].
Một đánh giá có hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2017 đã tổng hợp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng dùng rau má đơn lẻ và 6 thử nghiệm dùng chế phẩm có chứa rau má [3]. Phân tích gộp chỉ ra rằng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa rau má và giả dược trên các lĩnh vực chức năng nhận thức [3]. Tuy nhiên, rau má cho thấy tác dụng cải thiện tâm trạng, giúp tăng điểm tỉnh táo [SMD: 0,71; khoảng tin cậy 95%: 0,01 đến 1,41] và giảm điểm tức giận ở thời điểm 1 giờ sau khi dùng [SMD: -0,81; khoảng tin cậy 95%: -1,51 đến -0,09] [3]. Các thử nghiệm này không ghi nhận tác dụng phụ nguy hại nào [3].
Các dữ liệu từ nghiên cứu tiền lâm sàng và phòng thí nghiệm
Phần lớn các giả thuyết về khả năng bảo vệ neuron của rau má đến từ các thử nghiệm trên động vật và tế bào nuôi cấy. Năm 2018, một nghiên cứu trên chuột CB6F1 già (20 tháng tuổi) được cho uống chiết xuất nước của rau má với nồng độ 2 mg/ml trong nước uống suốt 2 tuần [4]. Kết quả ghi nhận chuột được điều trị cải thiện khả năng thực hiện các bài kiểm tra nhận thức và tăng mật độ khớp thần kinh (synapse) ở vùng hải mã, đồng thời gia tăng biểu hiện của gen phản ứng chống oxy hóa NRF2 và dấu ấn ty thể porin [4].
Một nghiên cứu khác vào năm 2017 trên cả chuột già và chuột non C57BL/6 dùng cùng nồng độ chiết xuất 2 mg/ml cũng cho thấy hiệu quả cải thiện bài kiểm tra mê cung nước Morris ở chuột già, đồng thời làm tăng biểu hiện gen ty thể và chống oxy hóa ở não và gan [5]. Biểu hiện của các dấu ấn khớp thần kinh cũng gia tăng tại vùng hải mã và vỏ não trước trán [5].
Đối với mô hình bệnh lý Alzheimer, nghiên cứu năm 2019 trên chuột cái 5xFAD (7 tháng tuổi) bị tích tụ amyloid-beta dùng chiết xuất nước rau má 2 mg/ml trong 2 tuần cho thấy sự phục hồi chức năng ty thể vùng hải mã và giảm gánh nặng mảng bám amyloid-beta tại vùng này [6]. Ở cấp độ tế bào, nghiên cứu năm 2018 trên tế bào thần kinh hải mã của chuột chuyển gen Tg2576 cho thấy chiết xuất rau má giúp ngăn chặn sự tiêu giảm đuôi gai và mất gai khớp thần kinh do amyloid-beta gây ra [7]. Các hợp chất triterpene và axit caffeoylquinic có trong chiết xuất đóng góp vào việc bảo vệ các cấu trúc phân nhánh này [7].
Về tác động ức chế enzyme và dẫn truyền thần kinh, một nghiên cứu năm 2023 trên 30 chuột cống đực Sprague Dawley (7-8 tuần tuổi) dùng dạng nhũ tương nano chiết xuất cồn của rau má trong 28 ngày qua đường uống [1]. Kết quả cho thấy dạng bào chế này làm giảm hoạt tính của acetylcholinesterase trong huyết tương, tăng nồng độ acetylcholine và chất chống oxy hóa glutathione, đồng thời giảm các chỉ số viêm và stress oxy hóa như oxit nitric, prostaglandin E2 và TNF-alpha [1]. Tác dụng tương tự chất chủ vận cholinergic cũng từng được ghi nhận trên chuột trong tổng quan năm 2013 [8].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và hiệu quả thực tế trên cơ thể người. Các kết quả ấn tượng về việc giảm mảng bám hay ức chế enzyme acetylcholinesterase chủ yếu mới chỉ dừng lại ở chuột cống, chuột nhắt hoặc tế bào nuôi cấy [2, 3, 6, 8]. Chúng ta không thể đánh đồng kết quả trên động vật với tác dụng điều trị hay đảo ngược suy giảm nhận thức ở người cao tuổi.
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi rau má như "thần dược" chữa khỏi chứng sa sút trí tuệ hay bệnh Alzheimer. Các tổng quan khoa học đã khẳng định chưa có bằng chứng mạnh mẽ cho thấy rau má cải thiện toàn diện từng khía cạnh của nhận thức trên người [3]. Các nghiên cứu lâm sàng hiện có chỉ thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ, chẳng hạn như chỉ có 28 người tình nguyện tham gia thử nghiệm năm 2008 [2].
Thêm vào đó, dạng dùng trong nghiên cứu khoa học thường là các loại chiết xuất chuẩn hóa, được kiểm soát hàm lượng hoạt chất chặt chẽ như triterpene hay axit caffeoylquinic [1, 6]. Nước ép rau má tươi hay các món canh thông thường tại nhà có hàm lượng hoạt chất rất biến thiên và chưa từng được kiểm chứng về mặt liều lượng hấp thu vào hệ thần kinh.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người cao tuổi có bệnh lý nền về gan hoặc đang có các vấn đề về đường tiêu hóa cần hết sức thận trọng khi sử dụng rau má thường xuyên. Y học cổ truyền từng ghi nhận việc dùng cây này như vị thuốc hỗ trợ tiêu hóa hoặc chống viêm, nhưng việc tự ý dùng lượng lớn kéo dài có thể gây kích ứng đường tiêu hóa ở người có cơ địa nhạy cảm [8].
Những người đang dùng thuốc điều trị thần kinh, thuốc an thần hoặc thuốc chống trầm cảm cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng thêm các chế phẩm rau má. Chiết xuất rau má từng được ghi nhận có đặc tính an thần và tác động đến hệ thống dẫn truyền thần kinh như dopamine hay serotonin trong các nghiên cứu trên động vật [8]. Việc kết hợp không kiểm soát có thể gây tương tác thuốc không mong muốn.
Các bệnh nhân đang được điều trị sa sút trí tuệ hoặc Alzheimer bằng các nhóm thuốc ức chế acetylcholinesterase cũng không nên tự ý dùng rau má để thay thế phác đồ y khoa chính thống. Rau má không thể thay thế lời khuyên hay thuốc kê toa của bác sĩ điều trị.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Trong đời sống thường ngày, người cao tuổi hoàn toàn có thể đưa rau má vào thực đơn dinh dưỡng như một loại rau xanh mát lành, giàu chất xơ và vi chất. Bạn có thể sử dụng rau má nấu canh với thịt nạc, cá, hoặc xay lấy nước uống với lượng vừa phải vào ban ngày để hỗ trợ tinh thần thư thái và giải tỏa căng thẳng.
Không nên lạm dụng uống nước rau má đặc thay thế hoàn toàn cho nước lọc trong suốt thời gian dài. Khi chọn mua rau má, cần đảm bảo nguồn gốc an toàn, rửa sạch kỹ lưỡng để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn hoặc tàn dư thuốc bảo vệ thực vật.
Nếu người cao tuổi muốn sử dụng các sản phẩm bổ não hoặc viên uống chiết xuất từ rau má, cần tìm các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Điều chỉnh chế độ ăn cần đi đôi với việc duy trì lối sống lành mạnh, tập thể dục thường xuyên và tích cực giao tiếp xã hội để duy trì sức khỏe não bộ.
Nhìn chung, quan niệm rau má có thể hỗ trợ trí nhớ ở người già chỉ dừng lại ở mức tiềm năng dựa trên các thí nghiệm ban đầu và vài thử nghiệm nhỏ. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, xem rau má như một phần của chế độ ăn uống cân bằng hơn là một phương thuốc điều trị suy giảm trí nhớ. Khi nhận thấy bản thân hoặc người thân có dấu hiệu suy giảm nhận thức bất thường, việc thăm khám y khoa kịp thời vẫn là giải pháp quan trọng nhất.
