Nhiều người tin rằng chỉ cần chăm chỉ uống đủ 2 lít nước mỗi ngày, làn da khô ráp, bong tróc sẽ tự động căng mọng và mịn màng trở lại. Đây là quan niệm rất phổ biến trong cộng đồng làm đẹp, khiến không ít người cố gắng ép bản thân nạp thật nhiều chất lỏng nhằm "cấp ẩm sâu" cho biểu bì.
Tuy nhiên, sự thật khoa học lại không đơn giản như vậy. Việc uống nhiều nước chỉ mang lại cải thiện nhẹ về độ ẩm bề mặt da ở những người trước đó vốn có thói quen uống quá ít nước hoặc rơi vào tình trạng thiếu nước mạn tính [1]. Đối với người đã có lượng dịch cơ thể bình thường, lượng nước uống thêm hầu như không thể giải quyết tận gốc chứng khô da nếu hàng rào bảo vệ tự nhiên bị tổn thương.
Nước được phân bố thế nào trong cấu trúc da?
Để hiểu vì sao nước uống khó tác động trực tiếp lên bề mặt ngoài cùng, cần nhìn vào giải phẫu của lớp sừng (stratum corneum) – lớp tế bào chết nằm ở ngoài cùng biểu bì da [2]. Lớp sừng gồm các tế bào sừng gắn kết chặt chẽ trong một ma trận lipid gian bào, hoạt động tương tự như một bức tường gạch vữa giúp ngăn ngừa mất nước qua biểu bì (TEWL) và chống thấm [2].
Sự hiện diện của nước đóng vai trò then chốt trong việc duy trì đặc tính cơ học và chức năng sinh học của lớp sừng [2]. Độ ẩm tại đây được giữ lại nhờ hàng rào lipid phiến gian bào kết hợp với các hợp chất ưa nước có nguồn gốc nitơ, thường gọi là yếu tố dưỡng ẩm tự nhiên (NMF) [2]. Về cơ chế phân bố, nước trong lớp sừng không phân chia đều theo chiều sâu mà phân bố không đồng nhất, tập trung chủ yếu bên trong các tế bào sừng thay vì ở khoảng trống gian bào [3]. Ở mức độ ẩm từ 57% đến 87% trọng lượng, phần trung tâm của lớp sừng có mức ngậm nước cao hơn các lớp bề mặt và lớp sâu bên dưới [3].
Vì sao uống nước không đồng nghĩa với hết khô da?
Nhiều người lầm tưởng nước sau khi uống vào sẽ truyền thẳng lên bề mặt da để làm mềm tế bào sừng. Thực tế, ba yếu tố cốt lõi chi phối mức độ ẩm của lớp sừng bao gồm: lượng nước vận chuyển từ lớp biểu bì sâu lên, sự bay hơi nước do bài tiết mồ hôi, và quan trọng nhất là năng lực giữ nước của chính lớp sừng [2]. Nước đi từ trong cơ thể ra ngoài liên tục, nhưng nếu hàng rào bảo vệ bị suy yếu, lượng nước này sẽ nhanh chóng thoát ra ngoài không khí [2].
Một nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh vai trò quyết định của lớp lipid gian bào: khi loại bỏ lipid khỏi lớp sừng người bằng dung dịch axeton/ete, hàm lượng nước liên kết giảm từ 33,3% xuống còn 19,7% do cấu trúc phiến đa lớp bị phá vỡ [4]. Đáng chú ý, việc rửa thêm bằng nước chỉ hòa tan các chất tan trong nước mà không làm thay đổi hàm lượng nước liên kết [4]. Chỉ khi tái bổ sung lipid vào lớp sừng đã bị chiết tách, cấu trúc phiến mới phục hồi và hàm lượng nước liên kết mới trở lại mức gần như bình thường [4]. Điều này cho thấy nếu thiếu hụt lipid, nước đưa vào dù nhiều đến đâu cũng không thể giữ lại trên da.
Khoa học nói gì về việc uống nước làm đẹp da?
Để kiểm chứng tác động thực tế của thói quen uống nước lên da, một tổng quan hệ thống công bố năm 2018 đã rà soát toàn diện cơ sở dữ liệu Pubmed và Web of Science [1]. Các tác giả sàng lọc từ 216 báo cáo khoa học, đọc toàn văn 23 bài báo và cuối cùng chỉ chọn được 6 nghiên cứu can thiệp và quan sát đạt tiêu chuẩn [1]. Các nghiên cứu này thực hiện trên người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 tuổi trở lên, với độ tuổi trung bình của các mẫu nghiên cứu dao động từ 24 đến 56 tuổi [1].
Kết quả tổng hợp cho thấy, bằng chứng khoa học hiện tại còn yếu về cả số lượng lẫn chất lượng phương pháp luận [1]. Bỏ qua các hạn chế phương pháp, dữ liệu ghi nhận việc bổ sung thêm nước uống hàng ngày chỉ giúp tăng nhẹ độ ẩm ở lớp sừng và các lớp da sâu hơn, hiệu ứng này đặc biệt rõ rệt ở những cá nhân trước đó có mức tiêu thụ nước thấp [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm các dấu hiệu lâm sàng về tình trạng khô ráp và độ thô ráp của da, kèm theo việc tăng nhẹ độ co giãn và đàn hồi [1]. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa việc uống nước với tốc độ mất nước qua biểu bì (TEWL), hàm lượng bã nhờn và độ pH bề mặt da vẫn chưa rõ ràng, cơ chế sinh học đằng sau mối liên hệ này cũng chưa được xác định [1].
Bằng chứng còn nhiều khoảng trống chưa thể kết luận
Mặc dù có ghi nhận cải thiện nhẹ ở một số chỉ số, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng số lượng thử nghiệm lâm sàng hiện nay còn quá khiêm tốn [1]. Tổng quan năm 2018 cũng chỉ ra rằng chưa rõ mối liên hệ giữa việc tăng lượng nước uống và độ ẩm da có tồn tại ở người cao tuổi hay không, do các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung ở lứa tuổi trẻ và trung niên [1].
Ngoài ra, việc nước uống có thực sự làm giảm các dấu hiệu bệnh lý của da khô hay không vẫn là câu hỏi cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn để làm sáng tỏ [1]. Tình trạng da khô chịu sự chi phối nặng nề bởi các yếu tố bên ngoài. Chẳng hạn, độ ẩm tương đối của môi trường xung quanh giảm xuống mức rất thấp có thể gây biến đổi rõ rệt các đặc tính vật lý bề mặt da [5]. Hơn nữa, việc tiếp xúc nhiều lần với các chất hoạt động bề mặt thông thường (như chất tẩy rửa) cũng gây kích ứng, làm tăng độ mất nước và trực tiếp dẫn đến khô da, bong tróc vảy [6]. Uống nước không thể triệt tiêu những thương tổn vật lý hay hóa học này.
Những ngộ nhận thường gặp về việc cấp ẩm cho da
Ngộ nhận lớn nhất là tin rằng uống nước có thể thay thế hoàn toàn kem dưỡng ẩm hoặc các sản phẩm bôi ngoài da. Như các thử nghiệm đã chỉ ra, khả năng giữ nước của lớp sừng phụ thuộc sống còn vào lớp lipid gian bào tạo màng bảo vệ [4]. Uống thừa nước chỉ khiến thận đào thải nhanh hơn qua đường tiểu tiện chứ không thể "bơm" thêm ẩm vào các tế bào sừng đã mất liên kết lipid.
Nhiều người cũng cho rằng nếu da đang khô mốc, chỉ cần uống cấp tốc 3-4 lít nước mỗi ngày sẽ cải thiện trong tích tắc. Thực tế, việc tăng độ ngậm nước quá mức ở các mô da chỉ làm biến đổi hình thái tế bào sừng chứ không giúp tăng cường chức năng bảo vệ [3]. Ở mức ngậm nước cực cao (300% trọng lượng), tế bào sừng bị trương phồng mạnh theo chiều thẳng đứng vuông góc với bề mặt da [3]. Làn da mềm mại khỏe mạnh cần sự cân bằng giữa lượng nước bên trong và khả năng khóa ẩm bảo vệ bên ngoài, chứ không phải sự ngậm nước ứ đọng.
Ai nên thận trọng khi cố uống nhiều nước?
Thói quen ép bản thân uống một lượng nước cố định theo phong trào mà không lắng nghe cơ thể có thể tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe. Người mắc các bệnh lý nền như suy tim, bệnh thận mạn tính hoặc các rối loạn bài tiết không nên tự ý tăng lượng chất lỏng dung nạp mỗi ngày, vì dễ dẫn đến quá tải tuần hoàn hoặc rối loạn điện giải nguy hiểm. Nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ chế độ uống nước nào.
Người cao tuổi cũng là đối tượng cần lưu ý. Mặc dù dữ liệu về hiệu quả của việc uống nước đối với lớp sừng ở người lớn tuổi vẫn chưa rõ ràng [1], việc ép uống quá nhiều nước trong thời gian ngắn có thể gây áp lực lên chức năng thận vốn đã suy giảm theo tuổi tác.
Cách chăm sóc và duy trì độ ẩm da đúng khoa học
Để duy trì làn da khỏe mạnh, việc dung nạp nước nên được duy trì ở mức hợp lý dựa trên nhu cầu sinh lý của cơ thể, không để rơi vào tình trạng thiếu nước mạn tính [1]. Với người vốn uống quá ít nước, việc bổ sung đủ lượng dịch hàng ngày là bước khởi đầu cần thiết giúp cải thiện độ đàn hồi và giảm thô ráp [1].
Song song với việc uống nước, chăm sóc tại chỗ đóng vai trò quyết định trong việc khóa ẩm. Các chất làm mềm chứa lipid tương thích sinh học giúp phục hồi các cấu trúc phiến gian bào bị tổn thương, từ đó khôi phục khả năng giữ nước liên kết của lớp sừng [4]. Cần hạn chế tối đa việc để da tiếp xúc kéo dài với các chất hoạt động bề mặt có tính tẩy rửa mạnh vì chúng dễ gây kích thích và khô ráp [6]. Bên cạnh đó, việc giữ ẩm đầy đủ cho lớp sừng còn đem lại lợi ích kép, bởi lớp sừng được ngậm nước tốt sẽ góp phần tăng cường hiệu quả bảo vệ quang học của da trước tia cực tím [7].
Tóm lại, quan niệm uống 2 lít nước giúp da hết khô chỉ đúng một phần nhỏ đối với những người đang bị thiếu nước kéo dài. Với một làn da bình thường, nước uống là nền tảng sinh học chung của toàn cơ thể, nhưng để giải quyết tình trạng da khô ráp, cốt lõi vẫn nằm ở việc bảo toàn hàng rào lipid và ngăn ngừa thất thoát hơi nước qua bề mặt da.
