Đúng hay sai: Uống nấm ngưu chương chi giúp ngừa say rượu bia?

Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nấm ngưu chương chi trước hoặc sau bàn nhậu có thể giúp “nghìn chén không say”, nhanh chóng giải rượu và ngăn ngừa độc hại do cồn. Nhu cầu tìm kiếm một loại thảo dược bảo vệ gan cấp tốc trước các buổi tiệc tùng khiến nấm ngưu chương chi trở thành cái tên được săn lùng với giá thành đắt đỏ.

Tuy nhiên, tuyên bố nấm ngưu chương chi giúp "chống say rượu bia" là cách hiểu sai lệch bản chất sinh học. Các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ghi nhận nấm hỗ trợ giảm thiểu tổn thương tế bào gan và điều hòa một số phản ứng chuyển hóa khi cơ thể dung nạp cồn, hoàn toàn không có khả năng tạo ra lớp màng thần kỳ ngăn say hay triệt tiêu tức thì tác động của ethanol lên não bộ.

Hiểu lầm giữa chống say và giảm độc lực cho gan

Say rượu xảy ra khi nồng độ cồn trong máu tăng nhanh, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và gây suy giảm chức năng nhận thức, ức chế vận động, mất thăng bằng. Cơ thể con người cần một khoảng thời gian nhất định để enzyme tại gan oxy hóa ethanol thành acetaldehyde rồi chuyển tiếp thành acetate vô hại.

Nhiều người lầm tưởng việc uống thảo dược trước khi nhậu sẽ tạo ra phản ứng giải rượu tức thời để uống thoải mái mà không say. Nấm ngưu chương chi (Antrodia camphorata) là loại nấm dược liệu quý có nguồn gốc từ Đài Loan, được sử dụng trong y học cổ truyền để hỗ trợ điều trị các bệnh về gan do rượu ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, các hoạt chất của nấm không đóng vai trò làm loãng cồn trong dạ dày hay ngăn cản cồn ngấm vào máu.

Cơ chế thực sự mà nấm mang lại chỉ giới hạn ở mức hỗ trợ các con đường sinh hóa tại gan, giúp tế bào gan giảm bớt sự tàn phá của các chất chuyển hóa độc hại sinh ra từ rượu bia ^[3]. Không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy uống nấm ngưu chương chi sẽ giúp người uống tỉnh táo lập tức hay loại trừ trạng thái say xỉn.

Cơ chế chuyển hóa cồn trong phòng thí nghiệm

Bản chất của các tổn thương do rượu bia bao gồm stress oxy hóa, phản ứng viêm và rối loạn hệ vi sinh đường ruột ^[3]. Khi rượu đi vào cơ thể, gan phải huy động hệ thống enzyme để giải quyết độc tính.

Một nghiên cứu năm 2017 tiến hành trên chuột bị gây tổn thương gan mạn tính do rượu thông qua chế độ ăn lỏng Lieber-DeCarli chứa 5% cồn (v/v) đã làm rõ cơ chế của hoạt chất antrosterol (EK100) chiết xuất từ dịch nuôi cấy nấm ^[4]. Chuột được chia thành 5 nhóm: nhóm đối chứng, nhóm dùng rượu đơn thuần, và các nhóm dùng rượu kèm liều antrosterol 1 mg/kg thể trọng, 5 mg/kg thể trọng, 10 mg/kg thể trọng ^[4]. Kết quả cho thấy antrosterol làm giảm nồng độ cồn trong huyết thanh chuột, đồng thời làm tăng hoạt tính của enzyme alcohol dehydrogenase (ADH) và catalase (CAT), đồng thời làm giảm biểu hiện protein CYP2E1 trong gan ^[4].

Cũng trong thí nghiệm này, antrosterol hỗ trợ cân bằng lipid thông qua việc tăng cường quá trình beta-oxy hóa acid béo, ức chế quá trình sinh mỡ, đồng thời làm giảm men gan AST, ALT, giảm các yếu tố gây viêm như TNF-alpha và IL-1beta ^[4]. Những can thiệp này giúp tế bào gan của chuột chống chọi tốt hơn trước độc tính của rượu nhờ tăng cường năng lực chống oxy hóa nội sinh ^[4].

Chiết xuất nấm cải thiện tổn thương gan cấp và mạn ở động vật

Bên cạnh antrosterol, các hợp chất khác của nấm ngưu chương chi cũng được thử nghiệm rộng rãi trên mô hình động vật nhằm đánh giá khả năng bảo vệ gan trước rượu bia.

Năm 2019, một nghiên cứu phân lập 19 hợp chất triterpene từ nấm ngưu chương chi nuôi cấy trong đĩa petri, trong đó có 13 loại anthroic acid độc bản, tiêu biểu là antcin K ^[1]. Thử nghiệm không phát hiện độc tính cấp rõ rệt, chứng minh tính an toàn khi ăn của dạng nuôi cấy này ^[1]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột bị tổn thương gan do cồn, bột nấm và thành phần antcin K đã làm giảm đáng kể nồng độ triglyceride (TG), men gan AST, ALT và chỉ số stress oxy hóa malondialdehyde (MDA) ^[1].

Đến năm 2020, một nghiên cứu khác đánh giá hoạt tính của dịch chiết ethyl acetate (EALE), Antrodin A (AdA) và Antroquinonol (Aq) trên chuột bị gây tổn thương gan cấp tính bằng cồn 50% liều 12 mL/kg thể trọng ^[5]. Chuột được dùng liều thấp (100 mg/kg thể trọng) hoặc liều cao (200 mg/kg thể trọng), so sánh với nhóm đối chứng silymarin (200 mg/kg thể trọng) ^[5]. Kết quả ghi nhận ở các nhóm dùng liều cao (EALE, AdA, Aq), các chỉ số ALT, AST, phosphatase kiềm (AKP) đều giảm đáng kể; nồng độ MDA trong gan giảm rõ rệt đi kèm sự gia tăng của các chất chống oxy hóa tự nhiên như SOD, CAT và GSH ^[5].

Năm 2021, nghiên cứu tập trung vào hoạt chất Antrodin A (AdA) từ sợi nấm ngưu chương chi tiếp tục chứng minh trên chuột tổn thương gan cấp do rượu rằng AdA giúp cải thiện lắng đọng mỡ gan (TC và TG), giảm MDA, giảm các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, IL-17 và IFN-gamma ^[6]. Đáng chú ý, AdA điều hòa lại rối loạn hệ vi sinh đường ruột (tăng tỷ lệ Lactobacillus và Dubosiella, giảm Clostridium_sensu_stricto_1, Lachnospiraceae_NK4A136_group, Prevotellaceae_NK3B31_group, Prevotellaceae_UCG-001) và điều chỉnh rối loạn chuyển hóa glutathione, ascorbate, aldarate và taurine ^[6].

Gần đây hơn, năm 2024, một nghiên cứu chuẩn thực hành phòng thí nghiệm tốt (GLP) sử dụng bột sinh khối nấm ngưu chương chi trên chuột cống Sprague Dawley ^[2]. Các nhóm chuột được dùng các mức liều 50 mg/kg/ngày, 100 mg/kg/ngày và 200 mg/kg/ngày, đối chứng với silymarin 200 mg/kg/ngày ^[2]. Dùng bột nấm đường uống lặp lại giúp làm giảm rõ rệt nồng độ ALT, AST, ALP, cholesterol, adiponectin, triglyceride, MDA và làm giảm điểm số viêm mô học ở gan ^[2].

Bằng chứng lâm sàng trên người và giới hạn thực tế

Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy nấm có khả năng tăng enzyme ADH và hạ cồn máu ^[4], việc chuyển hóa ethanol trong điều kiện thực tế ở người lại hoàn toàn khác biệt.

Bằng chứng lâm sàng trên người của nấm ngưu chương chi hiện còn rất khiêm tốn. Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 2022 trên 80 người có men gan gamma-glutamyl transferase (GGT) tăng cao từ 60-180 U/L sau uống rượu bia ^[7]. Các đối tượng được chia đôi: một nhóm dùng 300 mg/ngày nấm ngưu chương chi dạng viên nén chứa antroquinonol, nhóm còn lại dùng giả dược liên tục trong 12 tuần ^[7].

Sau 12 tuần, nhóm dùng nấm ghi nhận mức giảm đáng kể men gan AST (p < 0,0001), ALT (p = 0,0002) và triglyceride (p = 0,0158) so với nhóm giả dược, đồng thời không có khác biệt bất thường về an toàn lâm sàng ^[7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ chứng minh tác dụng hỗ trợ cải thiện chức năng gan ở người viêm gan do rượu mạn tính sau 12 tuần uống đều đặn, hoàn toàn không phải thử nghiệm "uống vào giải say tức thì" trước khi uống rượu ^[7].

Hiện nay vẫn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đo lường tốc độ đào thải cồn trong hơi thở hay nồng độ cồn máu ở người ngay tại thời điểm say rượu khi sử dụng nấm ngưu chương chi. Các hoạt tính chuyển hóa cồn qua enzyme ADH hay catalase chỉ mới ghi nhận trên chuột ^[4].

Những ngộ nhận nguy hiểm khi dùng nấm giải rượu

Sai lầm phổ biến nhất là coi nấm ngưu chương chi như một tấm bình phong cho thói quen lạm dụng bia rượu. Khi tin rằng đã có dược liệu "chống say" và "bảo vệ tế bào gan", nhiều người có tâm lý chủ quan, sẵn sàng uống gấp đôi, gấp ba lượng cồn mà cơ thể có thể tiếp nhận.

Thực tế, không một thảo dược hay loại thuốc nào có thể ngăn chặn hoàn toàn tác hại tiêu cực của cồn khi lượng nạp vào vượt ngưỡng chuyển hóa. Bệnh gan do rượu phát triển từ gan nhiễm mỡ, viêm gan rồi tiến triển thành xơ gan – nguyên nhân tử vong hàng đầu thế giới mà y học hiện nay vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu triệt để ^[3].

Dù nấm chứa hơn 78 hợp chất có hoạt tính sinh học ^[3], việc tự ý dùng bột nấm hay chiết xuất nấm ngẫu hứng sau mỗi trận nhậu không thể đảo ngược tổn thương cấp tính do cồn gây ra cho hệ thần kinh và dạ dày. Dùng nấm sai cách vừa tốn kém chi phí, vừa tạo tâm lý ỷ lại nguy hại.

Ai nên thận trọng khi dùng nấm ngưu chương chi?

Nấm ngưu chương chi là dược liệu có dược tính cao và tác động sinh học phức tạp lên gan và hệ miễn dịch ^[3]. Các đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:

Người mắc bệnh gan giai đoạn nặng (xơ gan mất bù, suy gan cấp) không nên tự ý dùng các loại chế phẩm bổ trợ từ nấm mà chưa có chỉ định y khoa. Khi chức năng khử độc của gan đã suy yếu nghiêm trọng, việc dung nạp thêm các chất chiết xuất đậm đặc có thể tăng thêm gánh nặng cho gan.

Những người đang điều trị bằng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác thuốc. Chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn của nấm ngưu chương chi trên phụ nữ có thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm đối tượng này không nên sử dụng. Bất kỳ ai xuất hiện triệu chứng dị ứng, rối loạn tiêu hóa khi dùng nấm đều cần ngừng ngay lập tức.

Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ gan

Nếu có điều kiện sử dụng các chế phẩm nấm ngưu chương chi đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng, người dùng cần xem đây là biện pháp hỗ trợ lâu dài cho sức khỏe tế bào gan theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chuyên gia y tế, như liều 300 mg/ngày trong nghiên cứu lâm sàng ^[7]. Tuyệt đối không dùng nấm theo kiểu "uống cấp tốc" ngay trên bàn nhậu với hy vọng tăng đô rượu.

Cách tốt nhất và duy nhất để phòng ngừa say rượu cũng như ngăn chặn tổn thương gan là kiểm soát trực tiếp lượng cồn tiêu thụ. Trước và trong khi uống rượu bia, hãy uống thật nhiều nước lọc để làm chậm hấp thu cồn, pha loãng nồng độ rượu trong dạ dày và bù đắp lượng nước mất đi qua bài tiết. Tuyệt đối không để bụng đói khi uống cồn; nên ăn lót dạ bằng các thực phẩm giàu tinh bột hoặc protein.

Giải pháp bảo vệ lá gan hiệu quả nhất không nằm ở những loại thảo dược đắt đỏ mà nằm ở thói quen sống điều độ và biết điểm dừng trước rượu bia.