Nhiều người Việt có thói quen đun nước rễ cam thảo uống hàng ngày để thanh nhiệt, làm mát cơ thể sau những bữa tiệc rượu bia. Lời đồn đại về việc nước cam thảo giúp giải độc gan, hạ men gan cấp tốc lan truyền phổ biến trên mạng xã hội. Tuy nhiên, việc tự ý dùng loại thảo mộc này không đúng cách có thể tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Quan niệm uống nước cam thảo tự nấu tại nhà để giải độc gan là chưa có căn cứ khoa học đầy đủ. Dù hoạt chất chính trong cam thảo là glycyrrhizin cho thấy tác dụng bảo vệ tế bào gan trong ống nghiệm và các thử nghiệm thuốc tiêm biệt dược, việc uống nước đun từ rễ thô hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Cơ chế tác động của hoạt chất trong cam thảo
Rễ cây cam thảo (Glycyrrhiza glabra) chứa hoạt chất chuyển hóa quan trọng nhất là glycyrrhizin [1]. Đây là một hợp chất triterpenoid có đặc tính chống viêm mạnh mẽ, được các nhà khoa học chú ý trong nhiều mô hình nghiên cứu tổn thương gan [2]. Khi gan bị tác nhân độc hại tấn công, hàng loạt phản ứng viêm và oxy hóa sẽ diễn ra làm hủy hoại tế bào.
Các nghiên cứu cơ bản chỉ ra rằng hoạt chất này bảo vệ gan thông qua việc can thiệp vào các chuỗi phản ứng sinh hóa. Tác dụng chống xơ hóa của glycyrrhizin gắn liền với khả năng ức chế hoạt động liên kết của yếu tố phiên mã NF-kB [3]. Ngoài ra, chất này còn làm giảm sự lắng đọng collagen tại nhu mô gan thông qua việc hạ thấp mức biểu hiện mRNA và protein của Smad2, Smad3, SP-1 và TGF-beta1 [3].
Một cơ chế bảo vệ quan trọng khác là điều biến các phân tử gây viêm và chống viêm trong hệ miễn dịch. Glycyrrhizin làm giảm sản sinh các cytokine tiền viêm như IFN-gamma, IL-6 và IL-17, đồng thời thúc đẩy biểu hiện cytokine bảo vệ IL-25 [2]. Hoạt chất này cũng làm giảm phân tử báo động nội sinh HMGB1 ở cả cấp độ mRNA và protein [2]. Đồng thời, nó tăng cường biểu hiện của enzym chống oxy hóa heme oxygenase-1 và ức chế các chất trung gian gây viêm như iNOS và COX-2 [1].
Bên cạnh đó, hợp chất này còn can thiệp tích cực vào quá trình chuyển hóa chất béo và bảo vệ cấu trúc nội bào của gan. Nó giúp đảo ngược sự tích tụ bất thường của các acylcarnitine chuỗi dài bị rối loạn do ngộ độc thuốc [4]. Khi ty thể gan bị tấn công, glycyrrhizin làm giảm tình trạng sưng phồng, biến dạng ty thể và ức chế hoạt tính enzym nNOS, hạn chế tình trạng nitrat hóa protein phá hủy tế bào [5].
Các bằng chứng khoa học thực nghiệm trên động vật
Phần lớn dữ liệu về khả năng hỗ trợ gan của rễ cam thảo đến từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột. Một nghiên cứu năm 2007 đã thử nghiệm tiêm màng bụng hoạt chất này ở các liều 50, 100, 200 và 400 mg/kg trên chuột bị gây tổn thương gan bằng carbon tetrachloride (CCl4) liều 0,5 ml/kg [1]. Kết quả ghi nhận glycyrrhizin giúp giảm enzym aminotransferase huyết thanh, giảm malondialdehyde và phục hồi nồng độ glutathione trong gan [1].
Năm 2014, một nghiên cứu chuyển hóa học trên chuột đực C57BL/6N (2-3 tháng tuổi, nặng trung bình 27g) cho thấy tiêm màng bụng glycyrrhizin liều 400 mg/kg/ngày trong 7 ngày liên tục giúp ngăn ngừa tổn thương gan do ngộ độc acetaminophen [4]. Sự can thiệp này làm đảo ngược nồng độ các acylcarnitine chuỗi dài gồm oleoylcarnitine, palmitoylcarnitine, palmitoleoylcarnitine và myristoylcarnitine [4].
Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một thử nghiệm năm 2021 can thiệp sau tổn thương trên chuột balb/c bị gây độc bởi 300 mg/kg acetaminophen [5]. Sau 90 phút dùng thuốc độc, chuột được tiêm glycyrrhizin ở liều 40, 80 hoặc 160 mg/kg [5]. Tại thời điểm 6 giờ sau khi nhiễm độc, chuột dùng liều 80 mg/kg giảm được 16,9% hoạt tính nNOS gan, giảm biểu hiện mRNA và protein của enzym này lần lượt 14,9% và 28,3%, đồng thời làm tăng tỷ lệ sống sót ở chuột suy gan cấp [5].
Tác động bảo vệ miễn dịch cũng được làm rõ trong mô hình chuột bị viêm gan gây bởi Con A công bố năm 2019 [2]. Chuột dùng glycyrrhizin kết hợp Con A có mức tổn thương gan thuyên giảm rõ rệt, hạ men ALT huyết thanh và kích hoạt quần thể tế bào lympho bảo vệ Gr-1+ CD11b+ (MDSCs) nhờ sự gia tăng của IL-25 [2]. Trên chuột cống xơ gan, dẫn xuất biến đổi 18alpha-glycyrrhizin cũng chứng minh hiệu quả giảm xơ hóa rõ rệt [3].
Bằng chứng lâm sàng ở người còn rất giới hạn
Mặc dù thử nghiệm trên động vật rất khả quan, dữ liệu trực tiếp trên người còn hạn chế và chỉ tập trung vào các chế phẩm y tế đặc biệt. Một nghiên cứu lâm sàng pha III theo dõi 379 bệnh nhân viêm gan C mạn tính không đáp ứng với phác đồ interferon [3]. Bệnh nhân được điều trị bằng dịch tiêm glycyrrhizin 5 lần/tuần hoặc 3 lần/tuần [3].
Sau 12 tuần điều trị dạng tiêm, tỷ lệ bệnh nhân giảm men gan ALT từ 50% trở lên đạt 28,7% ở nhóm tiêm 5 lần/tuần và 29,0% ở nhóm tiêm 3 lần/tuần, vượt trội so với mức 7,0% của nhóm giả dược [3]. Sau 52 tuần điều trị, tỷ lệ cải thiện tình trạng hoại tử - viêm trong mô gan đạt 44,9% ở nhóm 5 lần/tuần và 46,0% ở nhóm 3 lần/tuần [3]. Thử nghiệm lâm sàng này ghi nhận chế phẩm tiêm không gây tác dụng phụ rõ rệt [3].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược, bắt chéo năm 2016 khảo sát sản phẩm glycyrrhizin thương quyền trên 12 người khỏe mạnh (6 nam, 6 nữ) uống rượu vodka hàng đêm trong 12 ngày để đạt nồng độ cồn máu 0,12% [6]. Ở nhóm chỉ uống rượu, các chỉ số men gan AST, ALT và GGT tăng đáng kể vào ngày thứ 12 [6]. Ngược lại, nhóm dùng sản phẩm glycyrrhizin không bị tăng men gan có ý nghĩa thống kê và giảm phosphatase kiềm [6].
Tại nhóm đối tượng trẻ em, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 đã đánh giá 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 608 trẻ bị viêm gan vàng da cấp tính [7]. Kết quả cho thấy kết hợp thuốc tiêm phức hợp glycyrrhizin với thuốc tây y thông thường giúp hạ bilirubin toàn phần tốt hơn (độ lệch trung bình MD = -8,19 mmol/L), giảm ALT (MD = -24,09 U/L) và giảm AST (MD = -18,67 U/L) [7].
Hiểu lầm phổ biến về việc uống nước cam thảo giải độc
Nhiều người thường đánh đồng hoạt chất tinh chế dạng tiêm truyền trong bệnh viện với nước cam thảo tự nấu tại nhà. Thuốc tiêm compound glycyrrhizin là dạng dược phẩm được chuẩn hóa liều lượng khắt khe và dùng theo chỉ định tĩnh mạch [7]. Nước đun từ rễ cây thô có hàm lượng chất không đồng đều và khó kiểm soát sự hấp thu qua đường tiêu hóa.
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng uống nước rễ cam thảo có thể giúp giải độc rượu tức thì hoặc loại bỏ tổn thương gan sau chấn thương nhiễm độc. Nghiên cứu thực tế trên người dùng rượu chỉ thử nghiệm trên nhóm rất nhỏ 12 cá nhân với sản phẩm chiết xuất độc quyền chứ không phải nước sắc dân gian [6]. Hơn nữa, tổng quan phân tích ở trẻ em cho thấy toàn bộ 6 thử nghiệm đều có "nguy cơ sai lệch cao" và chất lượng bằng chứng chỉ ở mức thấp hoặc rất thấp [7].
Cần khẳng định rõ ràng rằng các nghiên cứu hiện tại không chứng minh cam thảo có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh gan hay thay thế thuốc điều trị viêm gan siêu vi. Các bằng chứng trên người suy giảm chức năng gan do viêm gan C hay viêm gan cấp mới chỉ dừng lại ở vai trò hỗ trợ kiểm soát men gan và giảm hoại tử tế bào [3] [7].
Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này
Trẻ em mắc các bệnh lý gan mật là nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý dùng nước thảo mộc truyền miệng. Dù thuốc tiêm glycyrrhizin có nghiên cứu hỗ trợ men gan ở trẻ, các tác giả nhấn mạnh hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học để xác định độ an toàn của hoạt chất này trên trẻ bị viêm gan vàng da cấp [7].
Người có bệnh nền về tim mạch, huyết áp hoặc suy thận cần đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với các chế phẩm cam thảo đậm đặc kéo dài. Do hoạt chất glycyrrhizin tác động phức tạp lên nhiều thụ thể và quá trình chuyển hóa nội tiết, việc dùng tùy tiện có thể dẫn tới các biến cố sức khỏe khó lường.
Bệnh nhân viêm gan virus mạn tính hoặc tổn thương gan do thuốc không được phép bỏ phác đồ y khoa hiện hành để chuyển sang uống nước rễ cây. Việc chậm trễ can thiệp bằng thuốc kháng virus hoặc thuốc giải độc chuyên dụng tại bệnh viện có thể dẫn tới suy gan bùng phát nguy hiểm đến tính mạng.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn cho lá gan
Nếu bạn có thói quen thưởng thức trà thảo mộc, chỉ nên dùng rễ cam thảo như một loại gia vị tạo ngọt với lượng vừa phải, thỉnh thoảng sử dụng thay vì đun uống thay nước lọc cả ngày. Người dân không nên tự ý thu hái, sắc đặc các bài thuốc rễ cây cam thảo với mục đích thải độc hay hạ men gan cấp tốc.
Thay vì tìm kiếm các loại nước uống giải độc thần kỳ, cách tốt nhất để bảo vệ gan là duy trì chế độ sinh hoạt lành mạnh. Hạn chế tối đa rượu bia, tránh lạm dụng các loại thuốc giảm đau hạ sốt paracetamol bừa bãi và tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin viêm gan.
Khi có các triệu chứng nghi ngờ suy giảm chức năng gan như mệt mỏi kéo dài, vàng da, nước tiểu sẫm màu hay men gan tăng cao, người bệnh cần tới ngay các cơ sở y tế để được thăm khám. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo dược nào vào quá trình chăm sóc sức khỏe.
Nước sắc cam thảo không phải là thần dược giải độc gan như các lời đồn thổi trên mạng xã hội. Dù các chiết xuất glycyrrhizin mang lại nhiều tín hiệu tiềm năng trong phòng thí nghiệm và thử nghiệm lâm sàng, người dân cần giữ cái nhìn khoa học, không lạm dụng thảo dược thô và luôn tuân thủ tư vấn của nhân viên y tế để bảo vệ an toàn cho lá gan.
