Thiếu sữa sau sinh luôn là nỗi ám ảnh lớn của nhiều sản phụ. Để kích thích dòng sữa mẹ về dồi dào, không ít chị em tìm đến các bài thuốc dân gian, thảo dược tự nhiên. Trong đó, trà từ hạt caraway (thì là Ba Tư) thường được truyền tai như bí quyết giúp gọi sữa nhanh chóng, an toàn.
Tuy nhiên, tuyên bố "uống trà hạt caraway giúp lợi sữa" là chưa có cơ sở khoa học xác thực. Tác dụng này phần lớn bắt nguồn từ kinh nghiệm cổ truyền và niềm tin truyền miệng, trong khi các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người vẫn còn thiếu hụt trầm trọng.
Trà hạt caraway và niềm tin lợi sữa dân gian
Hạt caraway, danh pháp khoa học là Carum carvi, thuộc họ Hoa tán. Loại hạt này vốn rất quen thuộc trong ẩm thực phương Tây và các bài thuốc cổ truyền khu vực Địa Trung Hải, Trung Đông [1].
Từ xa xưa, người ta sử dụng quả caraway như phương thuốc trị chứng khó tiêu, viêm phổi, làm chất khai vị, giảm đầy hơi và làm chất lợi sữa [1]. Các tài liệu y học cổ truyền thậm chí còn ghi nhận tác dụng lợi sữa và tống hơi của caraway vượt trội hơn hẳn các công dụng khác [1].
Chính những ghi chép cổ xưa này tạo nên niềm tin mạnh mẽ trong cộng đồng các bà mẹ bỉm sữa. Họ tin rằng việc uống nước sắc hoặc trà hãm từ hạt caraway sẽ kích thích tuyến sữa hoạt động mạnh mẽ hơn.
Bằng chứng khoa học: Lỗ hổng nghiên cứu rất lớn
Khi đối chiếu kinh nghiệm dân gian với y học thực chứng hiện đại, bức tranh thực tế lại hoàn toàn khác biệt. Khoa học hiện nay chưa thể khẳng định caraway có thực sự giúp tăng tiết sữa hay không [2].
Một tổng quan phạm vi công bố năm 2021 nhằm đánh giá các bằng chứng lâm sàng về thảo dược lợi sữa trên toàn cầu đã chỉ ra sự thiếu hụt nghiêm trọng này [2]. Nhóm nghiên cứu rà soát 1041 công bố khoa học từ các cơ sở dữ liệu quốc tế, nhưng chỉ có vỏn vẹn 13 bài báo đáp ứng tiêu chuẩn lựa chọn để phân tích [2].
Tổng cộng chỉ có 14 loại thực vật từng trải qua các thử nghiệm lâm sàng trong thập kỷ qua nhằm xác minh hoạt tính kích thích tạo sữa [2]. Đáng chú ý, 42 bài báo bị loại khỏi nghiên cứu bao gồm các bài tổng quan, khảo sát, báo cáo ca bệnh, bài giới thiệu thảo dược địa phương và thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật [2]. Các nhà khoa học kết luận rằng có một khoảng trống nghiên cứu lâm sàng rất lớn về thảo dược lợi sữa và cần thêm nhiều thử nghiệm chặt chẽ để xác định hiệu quả thực sự [2]. Caraway không nằm trong nhóm có bằng chứng lâm sàng vững chắc được kiểm chứng chuẩn mực.
Các nghiên cứu khác về caraway chủ yếu tập trung vào những khía cạnh sinh học khác. Thử nghiệm năm 2006 trên chuột cống bình thường và chuột mắc đái tháo đường do streptozotocin ghi nhận chiết xuất nước từ quả caraway liều 20mg/kg giúp giảm cholesterol và triglyceride đáng kể sau khi dùng liều lặp lại 15 ngày [3]. Một nghiên cứu năm 2010 trên 48 chuột cống đực Wistar cho thấy chiết xuất hạt caraway liều 60mg/kg giúp bảo vệ thận trước biến chứng đái tháo đường nhờ đặc tính chống oxy hóa của flavonoid và carvone [4]. Tuy nhiên, các dữ liệu chuyển hóa hay bảo vệ thận trên động vật này hoàn toàn không chứng minh được hiệu quả tăng tiết sữa trên người mẹ.
Tâm lý tìm đến thảo dược kích sữa ở sản phụ
Tình trạng thiếu hụt nguồn sữa mẹ để nuôi con là vấn đề phổ biến toàn cầu, dù sữa mẹ luôn được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị là tối ưu cho trẻ sơ sinh [2]. Áp lực phải có đủ sữa tạo ra tâm lý căng thẳng tột độ cho phụ nữ sau sinh.
Một nghiên cứu phỏng vấn bán cấu trúc năm 2021 trên 22 phụ nữ tại Úc đã làm rõ các yếu tố thôi thúc sản phụ tìm đến thảo dược lợi sữa [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng các chất kích sữa ngày càng phổ biến dù bằng chứng về hiệu quả và độ an toàn rất hạn chế, đồng thời không có khuyến nghị dứt khoát trong thực hành lâm sàng [5]. Khi đối mặt với nỗi lo thiếu sữa, quyết định dùng thảo dược chịu tác động từ sự tiếp cận hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ, quyền tự quyết của người mẹ và quyết tâm duy trì sữa mẹ [5]. Nhiều phụ nữ chia sẻ họ cảm thấy bối rối, hụt hẫng do nhận được thông tin không nhất quán từ nhân viên y tế, dẫn đến việc tự tìm đến thảo dược để giành lại sự chủ động [5]. Quyết định này còn gắn liền với tâm lý muốn có kết quả cấp bách, sự đánh đổi rủi ro và các chuẩn mực áp lực xã hội [5].
Thực tế khảo sát năm 2024 trên 52 phụ nữ đang cho con bú cũng phản ánh thực trạng này [6]. Có tới 69% người tham gia biết đến các sản phẩm kích sữa và 42% từng sử dụng chúng [6]. Khoảng 73% dùng dưới dạng trà thảo mộc hỗn hợp pha sẵn mua từ nhà thuốc (64%) hoặc cửa hàng thảo dược (36%) [6]. Đa số họ bị thúc đẩy bởi lời khuyên từ gia đình, bạn bè (45%) hoặc truyền thông (32%) [6]. Dù 82% người dùng cảm thấy thảo dược có hiệu quả, nghiên cứu nhấn mạnh rằng 57% phụ nữ thừa nhận kiến thức đầy đủ là yếu tố mấu chốt còn thiếu [6]. Cần lưu ý, cảm nhận cá nhân về sự tăng sữa có thể bắt nguồn từ tâm lý an tâm hơn là dược tính trực tiếp của hạt caraway.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên luôn lành tính. Trên thực tế, caraway có những hoạt tính sinh học mạnh mẽ và có thể gây ra rủi ro sức khỏe nếu sử dụng tùy tiện [7].
Người mắc bệnh lý tuyến giáp cần tuyệt đối cẩn giác với caraway [7]. Một báo cáo lâm sàng năm 2015 đã ghi nhận hiện tượng suy giáp do caraway gây ra [7]. Trường hợp thứ nhất là bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến giáp thể nhú đang điều trị bằng levothyroxine; sau khi dùng Carum carvi, nồng độ TSH tăng vọt lên mức 60,3 mIU/L mà không hề thay đổi liều levothyroxine [7]. Nồng độ TSH chỉ trở về bình thường sau khi ngừng caraway [7].
Trước hiện tượng này, một nhà nghiên cứu có tiền sử suy giáp (đang dùng 100 ugr levothyroxine mỗi ngày) đã tự thử nghiệm uống viên nang caraway liều 40 mg/kg/ngày [7]. Kết quả cho thấy TSH tăng rõ rệt chỉ sau 2 tuần uống caraway và phải mất tới 5 tháng sau khi dừng sử dụng thì chỉ số mới về lại mức chuẩn [7]. Do đó, phụ nữ sau sinh có bệnh lý tuyến giáp hoặc đang dùng thuốc hormone tuyến giáp không được tự ý dùng caraway vì nguy cơ làm rối loạn điều trị [7].
Ngoài ra, dữ liệu khoa học về độ an toàn của tinh dầu caraway qua đường uống ở người dưới 18 tuổi vẫn chưa đầy đủ [1]. Phụ nữ sau sinh có các bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ loại trà thảo mộc nào.
Gợi ý áp dụng và nuôi dưỡng nguồn sữa khoa học
Nếu sản phụ không có tiền sử bệnh lý tuyến giáp và muốn uống trà hạt caraway như một loại thức uống thư giãn, có thể hãm 1 thìa nhỏ hạt caraway với nước nóng để thưởng thức hương vị thơm dịu. Trà hạt caraway giúp hỗ trợ tiêu hóa, giảm cảm giác đầy hơi khó chịu sau bữa ăn theo công dụng truyền thống [1].
Tuy nhiên, người mẹ không nên đặt kỳ vọng trà hạt caraway là giải pháp giúp sữa về dạt dào. Để kích thích nguồn sữa mẹ tự nhiên và bền vững, cơ chế quan trọng nhất là phản xạ tạo sữa qua kích thích hút cạn bầu ngực. Người mẹ cần cho trẻ bú đúng khớp ngậm, bú theo nhu cầu, tăng cường tiếp xúc da kề da và vắt sữa đều đặn.
Bên cạnh đó, việc uống đủ 2 đến 3 lít nước ấm mỗi ngày, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và ngủ đủ giấc sẽ đóng vai trò quyết định trong việc sản xuất sữa. Thảo dược chỉ nên xem như yếu tố bổ trợ tâm lý, không thể thay thế cho các biện pháp can thiệp chuyên môn từ chuyên gia tư vấn sữa mẹ.
Việc uống trà hạt caraway để lợi sữa sau sinh hiện chỉ dừng lại ở mức độ kinh nghiệm dân gian mà chưa có chứng cứ khoa học chuẩn mực xác nhận [1, 3]. Sản phụ không nên quá phụ thuộc vào các mẹo truyền miệng mà bỏ qua việc tìm kiếm hỗ trợ y tế khi gặp khó khăn về nguồn sữa [5]. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, chăm sóc sức khỏe toàn diện và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm thảo dược kích sữa.
