Nhiều người truyền tai nhau uống nước chanh dây hàng ngày giúp hạ nhanh huyết áp. Thức uống chua ngọt này được xem như bài thuốc tự nhiên cho người bệnh tim mạch. Sự thật chanh dây có hạ được huyết áp như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn: chanh dây chứa các hoạt chất có tiềm năng hỗ trợ mạch máu, nhưng khả năng hạ huyết áp đang bị thổi phồng. Các bằng chứng hạ huyết áp rõ nét nhất hiện nay chủ yếu đến từ vỏ quả trên động vật thí nghiệm, không phải từ ly nước ép thông thường.
Cơ chế tác động đến mạch máu
Tăng huyết áp xảy ra khi chỉ số huyết áp tâm thu vượt quá 135 mm Hg và tâm trương vượt quá 90 mm Hg [1]. Rối loạn chức năng nội mô và xơ vữa động mạch đóng vai trò then chốt trong bệnh lý này [1]. Trong đó, nitric oxide (NO) là phân tử quan trọng nhất điều hòa trương lực mạch máu [1].
Chanh dây chứa các hợp chất polyphenol quý như luteolin, luteolin-6-C-glucoside, quercetin, acid edulilic, acid ascorbic, piceatannol và anthocyanin [2]. Các hoạt chất này có khả năng điều hòa nitric oxide và mang lại tác động giãn mạch mạnh mẽ [2].
Ngoài ra, chiết xuất từ vỏ quả chanh dây vàng còn chứa các flavonoid glycoside như orientin và isorientin [3]. Cơ chế làm giãn vòng động mạch mạc treo của chiết xuất hydroethanolic chủ yếu diễn ra nhờ việc mở các kênh kali [3]. Việc mở kênh kali này giúp cơ trơn mạch máu thư giãn, từ đó làm giảm sức cản ngoại vi.
Nghiên cứu trên động vật: Hiệu quả nổi bật từ vỏ quả
Các thử nghiệm dược lý trên chuột cho thấy tiềm năng hạ áp rõ rệt từ các chế phẩm của chanh dây. Nghiên cứu tổng quan năm 2020 ghi nhận chiết xuất vỏ chanh dây vàng và tím dùng đường uống làm giảm các thông số huyết động, giảm nồng độ nitric oxide huyết thanh và hạ huyết áp ở chuột tăng huyết áp tự phát [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá tác dụng của phần thịt quả chanh dây vàng trên chuột tăng huyết áp tự phát [4]. Các nhà khoa học cho chuột uống thịt quả qua ống thông dạ dày với liều 5, 6 hoặc 8 g/kg thể trọng mỗi ngày trong 5 ngày liên tiếp [4]. Kết quả cho thấy liều cao nhất (8 g/kg) làm giảm đáng kể huyết áp tâm thu, tăng lượng glutathione (GSH) và giảm chỉ số peroxy hóa lipid TBARS, đồng thời không gây hại chức năng thận [4].
Năm 2021, nghiên cứu trên mô hình đái tháo đường týp 1 và mạch máu cô lập cho thấy chiết xuất vỏ quả chanh dây mở ra hướng đi mới [3]. Chiết xuất hydroethanolic thể hiện tác dụng làm giãn vòng động mạch mạc treo vượt trội hơn so với chiết xuất dạng nước [3]. Ở liều 400 và 600 mg/kg, chiết xuất này còn hỗ trợ phục hồi tác dụng của insulin trên chuột thí nghiệm [3].
Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2022 trên chuột tăng huyết áp sử dụng chiết xuất từ bột vỏ quả khô chanh dây vàng [5]. Sau 28 ngày điều trị, chiết xuất thể hiện tác dụng hạ huyết áp rõ rệt và cải thiện chức năng mạch máu ở động mạch mạc treo [5]. Thí nghiệm ghi nhận sự gia tăng tính khả dụng sinh học của nitric oxide, giảm co thắt mạch máu, giảm chất chỉ thị stress oxy hóa malondialdehyde, tăng nồng độ glutathione và tăng cytokine chống viêm IL-10 trong huyết tương [5].
Thiếu hụt dữ liệu lâm sàng trên người
Dù kết quả trên động vật rất hứa hẹn, dữ liệu lâm sàng trên người về huyết áp lại vô cùng khiêm tốn. Nghiên cứu trên người chủ yếu tập trung vào các hợp chất đơn lẻ hoặc cơ quan khác mà chưa khẳng định tác dụng hạ áp trực tiếp của nước quả.
Một nghiên cứu lâm sàng của Kitada và cộng sự được tổng hợp năm 2022 đã thử nghiệm 20 mg piceatannol mỗi ngày (hợp chất chiết xuất từ hạt chanh dây) trên người thừa cân và bình thường trong 8 tuần [1]. Kết quả cho thấy liều dùng này không mang lại thay đổi đáng kể nào về cân nặng cũng như thành phần cơ thể của người tham gia [1].
Chiết xuất vỏ chanh dây tím liều 150 mg/ngày từng được thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trong 4 tuần trên người lớn mắc hen suyễn năm 2008 [6]. Thử nghiệm này ghi nhận chiết xuất an toàn, giúp giảm triệu chứng ho, thở khò khè và cải thiện dung tích sống gắng sức [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tập trung đánh giá biến thiên huyết áp ở bệnh nhân tăng huyết áp [6].
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nào chứng minh uống nước ép chanh dây hàng ngày có thể thay thế thuốc hạ áp. Việc suy diễn từ kết quả chiết xuất vỏ quả đậm đặc trên chuột sang ly nước giải khát ở người là thiếu căn cứ khoa học.
Hiểu lầm thường gặp về chanh dây
Nhiều người lầm tưởng uống càng nhiều nước chanh dây càng tốt cho huyết áp. Thực tế, phần thịt quả dùng làm nước ép có hàm lượng hoạt chất thấp hơn nhiều so với các chiết xuất vỏ quả dùng trong phòng thí nghiệm [3, 8]. Chuột thí nghiệm cần dùng tới liều 8 g thịt quả/kg thể trọng mới thấy giảm huyết áp tâm thu [4].
Một sai lầm phổ biến khác là pha nước chanh dây với nhiều đường hoặc sữa đặc. Lượng đường bổ sung quá mức gây hại chuyển hóa, làm nặng thêm nguy cơ xơ vữa mạch máu và triệt tiêu lợi ích tim mạch [1]. Việc uống nước chanh dây chua khi đói cũng dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày.
Sai lầm nghiêm trọng nhất là tự ý ngưng thuốc điều trị tăng huyết áp do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng chanh dây. Bỏ thuốc điều trị khiến huyết áp mất kiểm soát, dễ dẫn đến biến chứng nguy hiểm như đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.
Ai nên thận trọng khi dùng chanh dây?
Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp cần thận trọng khi dùng các sản phẩm bổ sung cô đặc từ chanh dây để tránh nguy cơ tương tác làm hạ áp quá mức [1, 8]. Cần theo dõi chỉ số huyết áp định kỳ tại nhà.
Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn nặng cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng kali nạp vào. Chanh dây chứa các khoáng chất cần được bài tiết qua thận, do đó cần tham khảo ý kiến chuyên gia thận học trước khi dùng thường xuyên.
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nên tránh uống nước chanh dây đậm đặc khi bụng rỗng. Lượng acid tự nhiên trong quả có thể gây ợ chua, cồn cào và đau thượng vị.
Áp dụng thực tế đúng cách
Để tận dụng giá trị của chanh dây mà không gây hại sức khỏe, người tiêu dùng nên dùng chanh dây như một phần của chế độ ăn uống lành mạnh tổng thể. Mỗi tuần chỉ nên dùng 3-4 quả chanh dây tươi, chia làm nhiều bữa.
Khi chế biến nước uống, nên pha loãng ruột quả với nước lọc, hạn chế tối đa việc thêm đường tinh luyện hoặc siro ngọt. Có thể kết hợp ruột chanh dây cùng sữa chua không đường hoặc làm sốt trộn salad rau củ để tăng chất xơ và chất chống oxy hóa.
Nên uống sau bữa ăn chính khoảng 30-60 phút để bảo vệ dạ dày. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại bột vỏ quả tự chế biến tại nhà khi chưa có chỉ dẫn chuyên môn và quy chuẩn an toàn vệ sinh [7].
Chanh dây là loại quả giàu dưỡng chất, chứa nhiều chất chống oxy hóa có lợi cho thành mạch [5, 8]. Tuy nhiên, loại quả này không thể thay thế phác đồ điều trị tăng huyết áp tiêu chuẩn. Người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, uống thuốc đều đặn và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ liệu pháp tự nhiên nào.
