Đúng hay sai: Uống trà nhãn hương giúp giải độc, hạ men gan?

Lời đồn về khả năng "giải độc gan" của cây nhãn hương

Nhiều người truyền tai nhau uống trà thảo mộc từ cây nhãn hương (chi Melilotus) giúp thanh nhiệt, giải độc và hạ men gan nhanh chóng. Trào lưu tự sắc thuốc nam hoặc uống trà khô thay nước lọc hàng ngày đang lan rộng vì tâm lý chuộng thảo dược tự nhiên.

Tuy nhiên, quan niệm uống trà nhãn hương để giải độc hay hạ men gan ở người là hoàn toàn sai lầm và thiếu căn cứ y khoa. Việc tự ý sử dụng loại thảo mộc này không những không chữa lành tổn thương gan mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây độc trực tiếp cho tế bào gan.

Cây nhãn hương và nguy cơ quá tải chuyển hóa coumarin tại gan

Nhãn hương là tên gọi chỉ các loài thực vật thuộc chi Melilotus, một chi gồm khoảng 20-25 loài phân bố rộng rãi trên thế giới, bao gồm Melilotus officinalis, Melilotus suaveolens, Melilotus indicus ^[1]. Trong y học cổ truyền ở một số vùng, loài cây này từng được dùng làm chất giảm đau, làm dịu hoặc hỗ trợ chống viêm đường hô hấp và tiêu hóa [4, 7].

Đặc điểm sinh học nổi bật của các loài thuộc chi nhãn hương là chứa hàm lượng hoạt chất coumarin tự nhiên ^[1]. Phân tích hóa học đối với dịch chiết n-butanol của loài Melilotus suaveolens Ledeb xác định mỗi 1 g dịch chiết chứa khoảng 0,023531 mg coumarin cùng các hoạt chất phân cực cao khác ^[1]. Coumarin là hợp chất tạo mùi thơm đặc trưng, nhưng việc dung nạp hoạt chất này qua đường uống đòi hỏi quá trình khử độc và chuyển hóa phức tạp tại gan.

Khi uống trà nhãn hương thường xuyên, nồng độ coumarin tích tụ trong máu tăng cao. Toàn bộ lượng hoạt chất này phải đi qua hệ thống enzym của gan để xử lý. Ở những lá gan đang có bệnh nền hoặc suy giảm chức năng, quá trình khử độc này nhanh chóng bị quá tải, khiến gan bị nhiễm độc ngược, dẫn tới tổn thương tế bào gan và làm tăng men gan thay vì hạ men gan như lời đồn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về dịch chiết nhãn hương?

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh uống trà nhãn hương giúp giải độc hay hạ men gan. Các công bố khoa học hiện tại chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm hoặc dòng tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra tác động bảo vệ gan của dịch chiết methanol từ loài Melilotus officinalis trên mô hình chuột bị gây độc gan cấp tính bằng paracetamol và carbon tetrachloride (CCl4) ^[2]. Trong thử nghiệm này, chuột được cho uống dịch chiết với liều lượng chọn lọc 50 mg/kg và 100 mg/kg thể trọng ^[2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết làm giảm nồng độ các enzym chỉ thị tổn thương gan trong huyết thanh gồm bilirubin toàn phần, SGOT, SGPT, ALP, đồng thời cải thiện nồng độ albumin và protein toàn phần khi so sánh với nhóm chứng âm và thuốc đối chứng silymarin ^[2]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy các tổn thương mô học gan cũng thuyên giảm, bước đầu cho rằng hiệu quả này đến từ khả năng dọn gốc tự do của flavonoid và phenolic trong dịch chiết tinh chế ^[2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2018 tập trung khảo sát tác động của dịch chiết methanol loài Melilotus indicus đối với các dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan của người (dòng tế bào HepG2 và SNU-182) ^[3]. Kết quả trong đĩa nghiệm chỉ ra dịch chiết gây ức chế tăng sinh và thúc đẩy tế bào ung thư gan tự chết theo chu trình (apoptosis) thông qua con đường ti thể ^[3]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ được thực hiện trên tế bào nuôi cấy nhân tạo, hoàn toàn không đại diện cho phản ứng chuyển hóa phức tạp khi một người uống trà nhãn hương vào đường tiêu hóa ^[3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2014 đánh giá dịch chiết Melilotus suaveolens Ledeb trên mô hình chuột cống bị tổn thương phổi cấp do nhiễm trùng huyết sau phẫu thuật thắt cuống manh tràng (CLP) ^[4]. Kết quả ghi nhận dịch chiết đường uống giúp giảm các chất gây viêm như TNF-alpha và IL-6 thông qua việc điều hòa thụ thể CB2 và chặn hoạt tính của NF-kappaB ^[4]. Nghiên cứu năm 2007 trên tế bào RAW264.7 cũng cho thấy dịch chiết loài này có khả năng kháng viêm tương tự dexamethasone ^[1]. Dù có tính kháng viêm trên động vật hoặc tế bào, không có dữ liệu nào cho thấy loại thảo mộc này an toàn hoặc có khả năng hạ men gan trên người mắc bệnh gan mãn tính [3, 7].

Bằng chứng phòng thí nghiệm khác xa với việc uống trà thực tế

Người dùng cần phân biệt rõ ràng giữa dịch chiết tinh chế dùng trong phòng thí nghiệm và việc tự pha trà nhãn hương uống tại nhà. Trong các công trình khoa học, các nhà nghiên cứu sử dụng dung môi chuyên dụng như cồn methanol hoặc n-butanol để cô lập các nhóm chất với liều lượng chuẩn xác theo từng miligam trên mỗi kilôgam cân nặng của chuột [1, 7].

Trái lại, việc hãm hay sắc cành lá nhãn hương khô thành nước trà là phương pháp thô sơ, không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất tan ra. Đáng chú ý, nồng độ coumarin trong cây khô có thể biến động lớn tùy theo điều kiện trồng trọt và bảo quản. Độc tính của coumarin đối với gan người là một nguy cơ rõ rệt, trong khi các thử nghiệm trên chuột nhỏ không thể phản ánh mức độ tích lũy độc chất ở người dùng trà kéo dài ^[1].

Nhiều lầm tưởng tai hại xuất phát từ việc suy diễn kết quả trên động vật sang cơ thể người ^[5]. Các bệnh lý về gan như rối loạn chức năng chuyển hóa mỡ liên quan đến gan đòi hỏi phác đồ điều trị bài bản và chế độ dinh dưỡng chuẩn mực, không thể chữa trị bằng các loại thảo dược truyền miệng ^[5].

Những hiểu lầm nguy hại khi tự ý dùng thảo mộc bổ gan

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là suy nghĩ "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, không bổ gan thì cũng mát người". Khi thấy cơ thể mệt mỏi, vàng da hoặc kết quả xét nghiệm men gan cao, nhiều người tự ý mua trà nhãn hương về uống thay vì đến cơ sở y tế.

Sự chậm trễ này khiến bệnh tình diễn tiến nghiêm trọng hơn. Hơn nữa, việc gan đang bị viêm hay xơ hóa mà phải gánh thêm trọng trách chuyển hóa một lượng lớn coumarin và tạp chất từ thảo mộc thô sẽ kích hoạt phản ứng độc tính cấp tính hoặc bán cấp ^[1]. Đã có không ít trường hợp viêm gan cấp tiến triển do thói quen tự ý uống các loại nước lá giải độc không rõ nguồn gốc.

Ai cần tuyệt đối thận trọng với thảo mộc chứa coumarin?

Nhóm người có tiền sử men gan cao, viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan tuyệt đối không tự ý uống trà nhãn hương. Gan của các đối tượng này đã bị tổn thương cấu trúc tế bào và suy giảm lượng enzym giải độc, rất dễ bị nhiễm độc coumarin tích lũy ^[1].

Người đang điều trị bệnh gan bằng các thuốc tây y theo đơn cũng cần tránh xa loại trà này. Coumarin và các thành phần hóa thực vật trong nhãn hương có thể cạnh tranh chuyển hóa với enzym gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu và gây phản ứng có hại nghiêm trọng.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng chưa từng được nghiên cứu an toàn khi tiếp xúc với nhãn hương [1, 7]. Việc dung nạp các chất có hoạt tính sinh học mạnh như coumarin qua thảo mộc tự nhiên có thể gây nguy cơ xuất huyết hoặc ngộ độc ở nhóm người nhạy cảm này.

Cách chăm sóc và hạ men gan an toàn dựa trên bằng chứng

Thay vì tìm kiếm các loại thần dược truyền miệng, việc bảo vệ chức năng gan cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa khoa học:

Thứ nhất, loại bỏ hoàn toàn các yếu tố đầu độc gan hàng ngày, đặc biệt là rượu bia, thuốc lá và các loại thuốc không có chỉ định chuyên môn. Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn nhiều dầu mỡ và đường tinh luyện ^[5].

Thứ tư, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và tăng cường vận động thể lực để kiểm soát cân nặng, cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ ^[5]. Khám sức khỏe định kỳ và kiểm tra men gan tại bệnh viện là phương pháp tốt nhất để theo dõi chức năng gan. Mọi trường hợp muốn dùng thêm bất kỳ loại trà thảo mộc nào đều cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật.

Chưa có bất kỳ cơ sở khoa học nào chứng minh uống trà nhãn hương giúp giải độc hay hạ men gan ở người. Việc tự ý sử dụng loại thảo dược chứa hoạt chất coumarin này có thể dẫn đến nguy cơ quá tải chuyển hóa và gây hại cho gan ^[1]. Hãy bảo vệ lá gan bằng lối sống lành mạnh và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ thay vì tin vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.