Dùng mua tép chữa tiêu chảy: Cơ chế tannin có thật sự an toàn?

Thói quen dùng thảo dược trị tiêu chảy và lời đồn về mua tép

Khi bị đau bụng và tiêu chảy, nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại lá cây, thảo dược dân gian có vị chát để uống với hy vọng "cầm" ngay cơn đi ngoài. Trong số đó, cây mua tép (thuộc chi Osbeckia) là một loại cây quen thuộc thường được nhắc đến trong kinh nghiệm dân gian để giảm nhanh các triệu chứng rối loạn tiêu hóa.

Về bản chất, việc sử dụng các loại cây có vị chát để giảm đi ngoài là kinh nghiệm dựa trên tính chất làm se niêm mạc. Tuy nhiên, việc cầm tiêu chảy quá nhanh bằng các hợp chất tự nhiên như tannin mà không rõ nguyên nhân bệnh lý lại là một "con dao hai lưỡi". Người bệnh có thể cảm thấy bớt số lần đi ngoài tạm thời, nhưng tác nhân gây hại bên trong đường ruột thì chưa hề được giải quyết.

Cơ chế tác động: Vị chát giúp "cầm" đi ngoài như thế nào?

Cơ chế sinh lý học của tiêu chảy thường liên quan mật thiết đến sự gia tăng bài tiết dịch, điện giải và tăng co bóp cơ trơn thành ruột. Khi niêm mạc ruột bị kích ứng bởi các độc tố hoặc viêm nhiễm, cơ thể sẽ sản sinh ra các chất trung gian gây viêm như prostaglandin, oxit nitric, từ đó thúc đẩy ruột bài tiết ồ ạt nước và chất điện giải, đồng thời làm giảm hấp thu glucose [2, 4, 5].

Các hoạt chất thực vật nhóm polyphenol, tannin và flavonoid thường mang lại đặc tính chống tiêu chảy thông qua việc tác động vào nhiều khâu chuyển hóa đường ruột ^[1]. Tannin với khả năng làm săn se niêm mạc tạo ra một lớp bảo vệ cơ học bề mặt, làm giảm tiết dịch ruột và giảm tính thấm của màng ruột. Cùng với đó, các hoạt chất sinh học thực vật đã được ghi nhận có khả năng ức chế enzym cyclooxygenase (COX), can thiệp vào quá trình tổng hợp prostaglandin để giảm bài tiết dịch và ức chế nhu động ruột [2, 8]. Tuy nhiên, việc ức chế quá mức này cũng đồng thời làm ứ đọng các chất cặn bã trong lòng ống tiêu hóa.

Nghiên cứu nói gì về chi Osbeckia và các cơ chế cầm tiêu chảy?

Trước hết, cần xem xét các bằng chứng trực tiếp liên quan đến cây mua tép. Chi Osbeckia được y học cổ truyền nhiều nơi ghi nhận về công dụng hỗ trợ sức khỏe. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên CC1 tế bào gan và chuột cống Wistar đái tháo đường nhằm đánh giá chiết xuất của loài Osbeckia nepalensis Hook. f. đã phân lập được hai phân tử có hoạt tính là taxifolin-3-O-glucoside và quercitin-3-O-rhamnoside ^[2]. Nghiên cứu cho thấy phân đoạn BuSFr1 chứa các hoạt chất này giúp giảm đường huyết, tăng bài tiết insulin và ức chế các enzym tạo glucose ở gan ^[2]. Mặc dù xác định được sự có mặt của flavonoid như quercetin trong chiết xuất cây thuộc chi này, hiện tại vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người nhằm đánh giá khả năng điều trị tiêu chảy của mua tép.

Hiểu biết về cơ chế thảo dược trị tiêu chảy chủ yếu đến từ các mô hình nghiên cứu động vật trên các loài thực vật giàu chất chuyển hóa tương tự:

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột nhắt trắng Swiss Albino đánh giá chiết xuất rễ Rumex nepalensis bằng mô hình tiêu chảy do dầu thầu dầu ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất liều 200 và 400 mg/kg làm giảm thể tích và khối lượng dịch trong lòng ruột ^[3]. Ở liều 400 mg/kg, tỷ lệ ức chế khối lượng dịch ruột đạt 25%, tương đương với đối chứng dương (30%), chứng minh tác dụng chống bài tiết và ức chế tổng hợp oxit nitric cũng như prostaglandin ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành trên chuột để kiểm tra chiết xuất vỏ cây Bridelia ferruginea ở các liều 400 và 800 mg/kg ^[4]. Nghiên cứu nhận thấy chiết xuất làm chậm thời gian khởi phát tiêu chảy, giảm di chuyển thức ăn trong đường tiêu hóa và điều chỉnh hoạt tính các enzym Na+ K+-ATPase, Ca2+ Mg2+-ATPase ^[4]. Mô hình mô phỏng phân tử cũng cho thấy các hợp chất trong cây liên kết với thụ thể muscarinic M3 và prostaglandin E2 thụ thể 3 (EP3) ^[4].

Một nghiên cứu khác vào năm 2021 trên chuột Albino với các phân đoạn chiết xuất từ Hagenia abyssinica cho thấy ở liều 400 mg/kg, dịch chiết làm giảm rõ rệt số lần đi phân ướt, tổng số phân và kéo dài thời gian khởi phát tiêu chảy ^[5]. Cơ chế được xác định do đặc tính chống bài tiết và khả năng kháng viêm tương tự thuốc chống viêm không steroid ^[5].

Cũng trong năm 2021, nghiên cứu trên chuột nhắt dùng chiết xuất lá Cordia africana cho thấy chiết xuất làm giảm các chỉ số tiêu chảy phụ thuộc vào liều dùng, thông qua cơ chế tăng cường hấp thu nước và điện giải qua đường tiêu hóa và ức chế sinh tổng hợp prostaglandin, oxit nitric ^[6].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2019 trên chuột Albino với chiết xuất lá Osyris quadripartita liều 100, 200 và 400 mg/kg chứng minh dịch chiết làm giảm số lượng phân ướt và giảm tích tụ dịch trong ruột mà không làm giảm nhu động ruột ^[7]. Liều 100 mg/kg cho thấy tỷ lệ ức chế số lần đi tiêu đạt 50,69% ^[7].

Năm 2018, một nghiên cứu trên chuột cống đánh giá vỏ rễ Icacina senegalensis ghi nhận dịch chiết làm giảm tần suất tiêu chảy, giảm khối lượng và thể tích tích tụ dịch ruột, đồng thời làm giảm quãng đường di chuyển của bột than trong ruột và ức chế một số vi sinh vật gây tiêu chảy ^[8].

Nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột nhắt với chiết xuất lá Moringa stenopetala ghi nhận sự hiện diện của alkaloid, flavonoid và tannin ^[1]. Ở liều 300 và 450 mg/kg, dịch chiết ức chế hiệu quả tình trạng tiêu chảy do dầu thầu dầu thông qua việc ức chế co bóp nhu động ruột và giảm tiết dịch tiêu hóa ^[1].

Lợi ích tạm thời và giới hạn của bằng chứng hiện có

Nhìn vào các dữ liệu khoa học, có thể thấy các hợp chất tự nhiên như tannin và flavonoid có khả năng làm giảm tiết dịch ruột và làm chậm nhu động co bóp tiêu hóa ^[1]. Điều này lý giải tại sao việc dùng các loại lá cây giàu chất chát có thể mang lại hiệu quả "cầm" tiêu chảy gần như ngay lập tức, làm giảm số lần đi ngoài và lượng nước mất qua phân.

Dù vậy, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng hiện tại là hầu hết các thử nghiệm đều chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm như chuột nhắt và chuột cống [2, 3, 4, 5, 6, 7, 8]. Hơn nữa, việc nghiên cứu chiết xuất mua tép trực tiếp cho chỉ định tiêu chảy vẫn còn thiếu vắng dữ liệu lâm sàng trên người; dữ liệu hiện có trên loài Osbeckia chỉ mới khảo sát tác dụng hạ đường huyết ở mô hình tế bào và chuột đái tháo đường ^[2]. Do đó, việc tự suy diễn tác dụng và tự ý dùng dược liệu này để chữa tiêu chảy ở người là chưa có cơ sở an toàn vững chắc.

Nguy cơ tiềm ẩn: Dễ táo bón và che giấu nhiễm trùng

Tiêu chảy thực chất là một phản xạ phòng vệ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất vi khuẩn, virus, độc tố và các chất gây hại ra khỏi đường ruột. Khi sử dụng một lượng lớn tannin từ thảo dược không rõ hàm lượng, tác dụng săn se quá mạnh sẽ làm niêm mạc ruột co lại và giảm co bóp đẩy phân ^[1]. Hậu quả nhãn tiền đầu tiên là tình trạng táo bón thứ phát sau tiêu chảy, gây đau quặn bụng và đầy trướng khó chịu.

Nguy hiểm hơn, việc làm chậm nhu động và ức chế tống xuất dịch ruột sẽ vô tình "giam giữ" độc tố và vi khuẩn gây bệnh lại bên trong lòng ống tiêu hóa [3, 8]. Điều này tạo điều kiện cho vi sinh vật tiếp tục phát triển, tiết thêm độc tố và gây tổn thương sâu hơn vào thành ruột. Tình trạng bệnh thực chất không hề thuyên giảm mà chỉ bị che giấu bởi biểu hiện giảm số lần đi tiêu bên ngoài, dễ dẫn đến những biến chứng nặng như viêm ruột nhiễm trùng lan rộng hoặc nhiễm trùng huyết.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng khi tiếp cận bài thuốc này?

Do thiếu hoàn toàn các nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn của mua tép trên người, các nhóm đối tượng nhạy cảm cần đặc biệt thận trọng:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu đánh giá độc tính và tác động của dược liệu này trên thai kỳ và việc bài tiết qua sữa mẹ.
• Trẻ nhỏ: Đường ruột của trẻ rất mỏng manh, việc tự ý dùng thảo dược chứa chất chát dễ gây tổn thương niêm mạc ruột và nguy cơ liệt ruột cục bộ.
• Người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính: Khả năng bù dịch kém và nguy cơ tương tác với các thuốc đang điều trị bệnh nền.
• Người có dấu hiệu nhiễm trùng nặng: Những trường hợp tiêu chảy có sốt cao, phân lẫn máu, nhầy nhớt hoặc mất nước nghiêm trọng tuyệt đối không được tự ý dùng bài thuốc chát để cầm phân.

Lời khuyên áp dụng và xử trí tiêu chảy đúng cách

Khi bị tiêu chảy cấp, nguyên tắc quan trọng nhất không phải là "cầm" đi ngoài bằng mọi giá mà là bù đủ lượng nước và điện giải đã mất qua phân. Sử dụng dung dịch oresol được pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn trên bao bì là biện pháp cơ bản và an toàn hàng đầu để duy trì thể trạng.

Nếu vẫn muốn sử dụng các loại trà thảo mộc hay bài thuốc tự nhiên hỗ trợ tiêu hóa, người bệnh chỉ nên dùng một lượng vừa phải và tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Tránh nấu sắc các loại lá chát quá đậm đặc hay uống liên tục trong nhiều ngày. Cần chế biến thức ăn dưới dạng lỏng, mềm, dễ tiêu hóa như cháo nhạt, súp thịt nạc và chia làm nhiều bữa nhỏ trong ngày để đường ruột dần hồi phục.

Tóm lại, việc sử dụng mua tép để cầm tiêu chảy dựa vào tính săn se của tannin có thể đem lại cảm giác đỡ bệnh tạm thời nhưng đi kèm nhiều rủi ro khôn lường. Thay vì mạo hiểm sử dụng những dược liệu chưa được chuẩn hóa, người bệnh nên chủ động bù nước đúng cách và đến cơ sở y tế khi triệu chứng kéo dài hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng.