Nhiều người trẻ hiện nay có thói quen sử dụng ống hút khi thưởng thức trà sữa, nước ngọt hay các loại nước ép trái cây chua vì tin rằng cách này giúp hàm răng hoàn toàn tránh được nguy cơ bị sâu và ố vàng. Thói quen này phổ biến đến mức trở thành phản xạ tự nhiên của dân văn phòng lẫn học sinh, sinh viên trong các bữa ăn vặt hằng ngày. Tuy nhiên, liệu chiếc ống hút nhỏ bé có thực sự tạo ra một lớp lá chắn bảo vệ men răng tối ưu như số đông vẫn tưởng tượng hay không?
Câu trả lời từ góc độ nha khoa là việc dùng ống hút chỉ phát huy tác dụng hạn chế tổn hại men răng nếu bạn đặt đầu hút đúng vị trí sâu trong khoang miệng; ngược lại, nếu dùng sai cách thì nguy cơ tổn thương răng vẫn diễn ra như khi uống trực tiếp [1], [2]. Để bảo vệ sức khỏe răng miệng khi tiêu thụ đồ ngọt và thức uống có tính axit, chúng ta cần hiểu rõ bản chất tổn thương răng cùng cơ chế tiếp xúc của dòng chất lỏng trong khoang miệng [3], [4].
Khác biệt cốt lõi giữa sâu răng và mòn ngót răng do axit
Một điểm nhầm lẫn rất phổ biến trong cộng đồng là đánh đồng hiện tượng sâu răng với hiện tượng mòn răng do axit, dù hai quá trình này có nguyên nhân bệnh sinh hoàn toàn khác biệt [5]. Sâu răng thực chất là một bệnh lý nhiễm khuẩn do các vi khuẩn thường trú trong mảng bám men răng gây ra, đặc biệt là chủng vi khuẩn như Streptococcus mutans hay Lactobacillus [4], [6]. Khi chúng ta tiêu thụ đường hoặc tinh bột, vi khuẩn sẽ lên men các chất này và tiết ra axit hữu cơ làm mất khoáng chất mô cứng của răng [4], [6].
Ngược lại, mòn răng do axit là quá trình hòa tan hóa học các mô cứng của răng mà không có sự tham gia của vi khuẩn khoang miệng [7], [6]. Tình trạng này bắt nguồn từ axit ngoại sinh có trong chế độ ăn uống hằng ngày như nước ngọt có gas, nước trái cây họ cam quýt, đồ uống thể thao hoặc axit nội sinh trào ngược từ dạ dày [1], [7], [6]. Bệnh mòn răng diễn tiến âm thầm, khó nhận biết ở giai đoạn sớm và gây nhiều khó khăn cho việc phục hồi khi đã tiến triển nặng [5]. Do đó, việc sử dụng đồ uống ngọt có tính axit sẽ kích hoạt đồng thời cả hai nguy cơ: axit trực tiếp gây mòn men răng và đường nuôi dưỡng vi khuẩn gây sâu răng [4], [8].
Cơ chế tác động: Vị trí đặt ống hút quyết định điều gì?
Khi uống một ngụm nước ngọt trực tiếp từ ly, toàn bộ bề mặt cung răng phía trước và các răng hàm đều bị ngập trong dung dịch có nồng độ axit cao [2]. Sự gia tăng thời gian tiếp xúc giữa thức uống axit và bề mặt men răng sẽ dẫn tới việc độ pH trong khoang miệng sụt giảm nghiêm trọng [3]. Khi pH tụt xuống dưới ngưỡng an toàn, lớp men bảo vệ bên ngoài bắt đầu bị hòa tan và giải phóng các ion canxi, phốt phát [4], [7].
Chiếc ống hút chỉ có thể hỗ trợ ngăn ngừa tổn hại khi nó dẫn dòng chất lỏng đi thẳng vào vùng họng mà không chạm vào các bề mặt men răng [2]. Nếu người dùng chỉ ngậm hờ ống hút ở phần môi trước (ngách tiền đình miệng), dòng nước có đường và axit vẫn tràn qua toàn bộ các mặt răng cửa và kẽ răng trước khi được nuốt xuống [1]. Thậm chí, thói quen giữ chất lỏng quá lâu trong miệng hoặc đảo nước qua lại giữa các kẽ răng còn khiến môi trường axit duy trì lâu hơn, đẩy nhanh tốc độ mòn răng [3], [5]. Tác động xói mòn của đồ uống không chỉ phụ thuộc vào bản thân chiếc ống hút mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ cách thức nuốt và thời gian lưu giữ chất lỏng của từng cá nhân [3], [4].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Tác động của phương pháp uống đến sự hình thành tổn thương men răng đã được phân tích cụ thể qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng trên thế giới [1], [3], [2].
Một nghiên cứu công bố năm 1998 tại trường nha khoa ở Anh đã sử dụng kỹ thuật chụp huỳnh quang chuyển động (videofluoroscopy) trên 20 bệnh nhân có dấu hiệu mòn răng lâm sàng để theo dõi đường đi của dòng chất lỏng [2]. Các đối tượng tham gia được kiểm tra phản xạ nuốt khi uống bằng cốc, uống bằng ống hút lòng hẹp và uống bằng ống hút lòng rộng ở hai vị trí khác nhau trong miệng [2]. Kết quả ghi nhận có 14 bệnh nhân hoàn toàn tránh được sự tiếp xúc của chất lỏng với cả răng cửa và răng hàm khi sử dụng ống hút đúng cách [2]. So với việc uống trực tiếp bằng cốc, việc sử dụng ống hút lòng hẹp tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về việc giảm tiếp xúc chất lỏng với giá trị P = 0,03 (khoảng tin cậy 95% từ 22,6% đến 31,6%) [2]. Khi đưa ống hút lòng hẹp lùi sâu hơn về phía sau miệng, hiệu quả bảo vệ răng tăng rõ rệt với P = 0,008 (khoảng tin cậy 95% từ 12,3% đến 47,1%) [2]. Đối với ống hút lòng rộng đặt lùi về sau, kết quả cũng ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa với P = 0,03 (khoảng tin cậy 95% từ 3,1% đến 37,5%) cùng sự sụt giảm thời gian tiếp xúc dung dịch ở các răng cửa trước [2].
Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2005 đã phân tích hình ảnh X-quang và đặc điểm tổn thương mòn răng của hai trường hợp tiêu thụ lượng lớn đồ uống có gas trong thời gian dài [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng việc dùng từ chung chung như "uống bằng cốc hay ống hút" là chưa chuẩn xác, bởi vị trí đặt ống hút mới là yếu tố quyết định vị trí giải phẫu của tổn thương [1]. Khi người bệnh đặt ống hút ở ngách tiền đình môi, các tổn thương mòn men răng nghiêm trọng vẫn xuất hiện tập trung ở mặt ngoài các răng cửa do axit liên tục tiếp xúc tại đây [1].
Năm 2017, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện trên trẻ em lứa tuổi mầm non tại Ả Rập Xê Út đã đánh giá mối liên quan giữa việc tiêu thụ đồ uống, đồ ăn nhẹ và tình trạng mòn răng [3]. Nghiên cứu này ghi nhận việc trẻ dùng cốc tập uống hoặc dùng ống hút thông thường mang lại rất ít sự suy giảm tỷ lệ mòn răng [3]. Các nhà nghiên cứu giải thích điều này phù hợp với kết luận của Johansson năm 2004, cho thấy mòn răng liên quan chặt chẽ đến cách thức trẻ nuốt và thói quen ngậm đồ uống trong miệng làm giảm độ pH sâu hơn [3]. Nghiên cứu tại Ả Rập Xê Út cũng chỉ ra rằng việc tiêu thụ nước ép trái cây họ cam quýt, nước ép hoa quả đóng hộp và nước ngọt có gas liên quan trực tiếp đến tỷ lệ mòn răng ở trẻ nhỏ [3]. Về các món ăn nhẹ như kẹo, bánh mì kẹp, bánh rán, kem hay bánh ngọt, nghiên cứu không tìm thấy tác động đáng kể lên tình trạng mòn răng, ngoại trừ trái cây tươi [3].
Một cuộc khảo sát thực hiện năm 2012 lấy ý kiến của các nha sĩ tại Na Uy cho thấy 40% nha sĩ nhận định nam giới vị thành niên bị mòn ngót răng nhiều hơn nữ giới, điều này gắn liền với lượng tiêu thụ nước ngọt giữa các bữa ăn cao hơn ở nam thiếu niên [8]. Về mối liên hệ giữa sâu răng và mòn răng, kết quả khảo sát cho thấy sự phân hóa rõ rệt: 50% nha sĩ cho rằng người bị mòn răng không có xu hướng bị sâu răng nhiều hơn, 20% ghi nhận tỷ lệ sâu răng tăng lên, và khoảng 20% cho rằng tỷ lệ sâu răng là tương đương giữa hai nhóm [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy chiếc ống hút có thể đem lại lợi ích cơ học nhất định trong việc giảm thiểu sự tiếp xúc của axit lên nhóm răng cửa trước [2]. Nếu đặt sâu về phía vòm họng, nó rút ngắn thời gian tiếp xúc của dung dịch có tính ăn mòn với men răng một cách hiệu quả [2]. Điều này đặc biệt hữu ích với những người không thể từ bỏ ngay sở thích dùng các thức uống chua hoặc nước có gas [1], [2].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn rõ ràng mà người tiêu dùng không thể xem nhẹ [1], [3]. Nghiên cứu trên trẻ mầm non cho thấy nếu người uống vẫn giữ thói quen ngậm chất lỏng hoặc đảo nước trong miệng trước khi nuốt thì việc dùng ống hút hay uống trực tiếp bằng cốc không tạo ra sự khác biệt đáng kể đối với tỷ lệ mòn răng [3]. Ống hút hoàn toàn không thể làm giảm nồng độ axit, không làm tăng độ pH của thức uống, và cũng không thể trung hòa lượng đường hòa tan có trong dịch lỏng [4]. Khi nuốt xuống, một phần hơi axit và dịch lỏng vẫn có thể luẩn quẩn ở khoang sau của miệng và tiếp xúc với mặt trong của các răng hàm nếu cơ chế nuốt không chuẩn xác [2]. Do đó, ống hút chỉ là công cụ hỗ trợ hình thức uống chứ không thể thay thế cho các biện pháp kiểm soát chế độ dinh dưỡng [1], [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi uống nước ngọt và chăm sóc răng
Một trong những sai lầm kinh điển nhất của người tiêu dùng là vội vàng đánh răng ngay sau khi uống nước ngọt, nước ép trái cây chua hoặc ăn đồ chua [5]. Nhiều người lầm tưởng rằng hành động chải răng lập tức sẽ giúp loại bỏ sạch axit và ngăn ngừa tác hại của việc mòn men [5]. Tuy nhiên, sau khi tiếp xúc với axit từ thực phẩm, bề mặt men răng tạm thời bị mềm đi và trở nên cực kỳ mong manh trước các tác động cơ học [5]. Việc chải răng ngay lúc này, nhất là khi dùng kem đánh răng có tính mài mòn cao hoặc thao tác chải quá mạnh bạo, sẽ làm trầy xước và tăng tốc độ tổn thương lớp men cũng như ngà răng [5]. Các chuyên gia khuyến cáo người dân nên chờ khoảng một giờ sau khi dùng đồ ăn thức uống có tính axit rồi mới tiến hành chải răng [5].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng nước ngọt có màu đen nguy hiểm cho men răng hơn các loại nước giải khát sáng màu [4]. Thực tế nghiên cứu cho thấy các loại nước ngọt không chứa cola, nước chanh thương mại, đồ uống thể thao và nước tăng lực lại có khả năng hòa tan men răng mạnh mẽ hơn đáng kể (với P < 0,05) so với nước ngọt cola hay trà đen [4].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng kẹo ngọt là thủ phạm duy nhất trong các loại đồ ăn vặt gây hại cho cấu trúc răng [5]. Nghiên cứu của Davies và cộng sự đã phát hiện tất cả các loại kẹo dẻo vị chua được kiểm nghiệm đều có tính ăn mòn rất mạnh, thậm chí một số loại kẹo ngậm chua còn có nồng độ axit cao hơn cả nước cam tươi [5]. Vì vậy, việc lạm dụng kẹo ngậm vị chua cũng là nguồn cơn trực tiếp làm suy yếu lớp mô cứng của hàm răng [5].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ em ở độ tuổi mầm non và học sinh là nhóm đối tượng đầu tiên cần được lưu tâm sát sao [3], [4]. Trẻ nhỏ thường có thói quen ngậm đồ uống rất lâu trong miệng khi dùng bình tập uống hoặc ống hút, điều này khiến độ pH tụt dốc kéo dài và gây tổn thương men răng sữa vốn rất mỏng manh [3]. Ngoài ra, tần suất sử dụng đồ ăn vặt chứa đường và nước ngọt giữa các bữa chính ở thanh thiếu niên làm thay đổi hệ vi sinh mảng bám, tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh sâu răng phát triển mạnh mẽ [4].
Những người có tốc độ tiết nước bọt thấp, độ pH trong nước bọt thấp hoặc khả năng đệm của nước bọt suy giảm cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [7]. Nước bọt đóng vai trò sống còn trong việc tái khoáng hóa và trung hòa nồng độ axit tự nhiên của khoang miệng [5], [7], [8]. Khi dòng chảy nước bọt bị giảm, men răng mất đi lớp màng bảo vệ tự nhiên (pellicle) và dễ dàng bị hòa tan bởi thức uống chứa axit dù có dùng ống hút hay không [4], [7]. Những người đang có dấu hiệu mòn răng, ê buốt cổ răng hoặc lộ ngà cũng cần hết sức thận trọng trước mọi loại thức uống có gas và nước trái cây chua [1], [5].
Hướng dẫn sử dụng ống hút và thói quen uống đúng cách
Để giảm thiểu tối đa tác hại của đồ uống ngọt và nước chua lên men răng, bạn nên áp dụng các thói quen dựa trên cơ sở khoa học sau đây:
Thứ nhất, điều chỉnh vị trí đặt ống hút chuẩn xác [1], [2]. Thay vì đặt ống hút ở phía trước răng cửa, hãy đưa đầu ống hút lùi sâu vào bên trong khoang miệng, hướng thẳng dòng nước về phía vòm họng để chất lỏng đi thẳng xuống thực quản mà không tưới lên bề mặt răng [3], [2]. Uống dứt khoát một ngụm vừa phải và nuốt ngay, tuyệt đối không ngậm giữ dung dịch trong miệng hay tạo thói quen súc qua súc lại trước khi nuốt [3], [5].
Thứ hai, chủ động lựa chọn thức uống thay thế an toàn hơn cho men răng [5]. Thay vì dùng nước ngọt có gas thường xuyên, có thể chuyển sang uống nước lọc, sữa không đường hoặc trà đen, trà xanh không đường [5]. Nghiên cứu của Bassiouny và cộng sự đã chỉ ra rằng trà đen và trà xanh có khả năng gây mòn men răng ở mức tối thiểu, tác động của chúng tương đương với nước lọc vốn không có tiềm năng ăn mòn [5]. Việc bổ sung canxi và phốt phát vào đồ uống cũng là một hướng giải pháp đã được chứng minh giúp làm giảm khả năng hòa tan men răng [4].
Thứ ba, áp dụng các bước xử lý ngay sau khi kết thúc việc uống [5], [7]. Ngay sau khi uống nước hoa quả hoặc nước ngọt, bạn nên súc miệng thật kỹ bằng nước lọc để rửa trôi axit và hỗ trợ trung hòa độ pH trong miệng [5]. Bạn cũng có thể uống một ngụm sữa không chứa axit để trung hòa lượng axit dư thừa từ thức ăn [7]. Việc nhai kẹo cao su không đường cũng giúp kích thích tuyến nước bọt tiết ra nhiều hơn, từ đó đẩy nhanh quá trình tái khoáng hóa men răng tự nhiên [5]. Bạn cũng có thể dùng các loại kẹo cao su chứa bicarbonate hoặc urê để nâng độ pH cho khoang miệng nếu bề mặt khớp cắn chưa bị mài mòn [7].
Cuối cùng, hãy duy trì vệ sinh răng miệng bằng bàn chải lông mềm và kem đánh răng chứa fluoride sau khi đã đợi đủ 60 phút [5]. Nếu xuất hiện cảm giác ê buốt răng, bạn có thể sử dụng các dòng kem đánh răng chuyên biệt chứa kali nitrat hoặc dùng các sản phẩm bôi bổ sung chứa phức hợp casein phosphopeptide để hỗ trợ bảo vệ bề mặt mô cứng [5]. Nếu có bệnh lý nền về tiêu hóa như trào ngược dạ dày hoặc nhận thấy răng có dấu hiệu mòn vẹt, đổi màu, người dân cần đến gặp bác sĩ nha khoa để được thăm khám và tư vấn điều trị kịp thời [1], [7].
Sử dụng ống hút đúng cách là một giải pháp cơ học hỗ trợ giảm thời gian tiếp xúc của dung dịch ngọt và axit lên men răng. Tuy nhiên, chiếc ống hút không thể đóng vai trò bảo vệ tuyệt đối nếu người dùng vẫn giữ thói quen ngậm nước trong miệng hoặc tiêu thụ đồ ngọt liên tục suốt cả ngày. Sự cân bằng trong chế độ ăn uống, hạn chế tần suất nạp axit và vệ sinh răng miệng khoa học mới là chìa khóa then chốt để bảo vệ nụ cười khỏe mạnh lâu dài.
