Nhiều người truyền tai nhau các loại lá cây vườn nhà để tẩy giun sán theo thói quen dân gian. Trong số đó, cây ớt làn lá to (tên khoa học là Pereskia bleo) thường được nhắc tới như một vị thuốc dễ tìm.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế lại cho thấy việc tự ý sử dụng loài cây này để trị ký sinh trùng không mang lại hiệu quả như đồn thổi, thậm chí tiềm ẩn rủi ro sức khỏe.
Băn khoăn về mẹo dân gian tẩy giun sán
Nhiễm giun sán là vấn đề tiêu hóa phổ biến, khiến nhiều người tìm đến các bài thuốc truyền miệng với mong muốn vừa lành tính vừa tiết kiệm. Việc hái lá cây nấu nước uống hoặc nhai sống xuất hiện ở nhiều vùng quê.
Dù vậy, việc áp dụng các kinh nghiệm chưa được kiểm chứng khoa học luôn đi kèm nguy cơ. Người dùng dễ đối mặt với việc không hết bệnh mà còn bị kích ứng hoặc tích tụ độc chất vào cơ thể.
Cơ chế tác động: Khoa học nói gì?
Nhiều loại cây cỏ trong tự nhiên sở hữu các hoạt chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng kháng khuẩn hoặc chống ký sinh trùng [1]. Các ý tưởng phát triển thuốc mới đôi khi cũng bắt nguồn từ nền y học cổ truyền [1].
Tuy nhiên, không phải dược liệu nào được dùng theo kinh nghiệm cũng có dược tính mong muốn. Tác động của các dịch chiết thực vật lên cơ thể phụ thuộc hoàn toàn vào cấu trúc hóa học và nồng độ hoạt chất thực tế khi hấp thu qua đường tiêu hóa [2].
Bằng chứng nghiên cứu về cây ớt làn lá to
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2014 đã xem xét kỹ lưỡng các đặc tính sinh học của cây ớt làn lá to (Pereskia bleo) [2]. Nghiên cứu duy nhất về hoạt tính chống ký sinh trùng của loài cây này do Marston và các cộng sự thực hiện đã ghi nhận kết quả không khả quan [2]. Cụ thể, các dạng dịch chiết clorofom, metanol và dịch chiết nước từ cây Pereskia bleo đều không thể hiện bất kỳ hoạt tính chống ký sinh trùng nào đối với bệnh sán máng (schistosomiasis) [2].
Bên cạnh đó, các thử nghiệm về tác dụng giải nọc độc của dịch chiết etanol trên chuột cũng cho thấy cây không có tác dụng trung hòa nọc rắn Bothrops atrox [2]. Ở một khía cạnh khác, khi thử nghiệm trên mô hình chuột bị gây đau bằng formalin và axit axetic, các phân đoạn chiết xuất từ cây chỉ cho thấy hiệu quả giảm đau ở mức độ vừa phải và chưa xác định được hợp chất cụ thể chịu trách nhiệm cho tác dụng này [2].
Độc tính và những rủi ro đường tiêu hóa chưa kiểm chứng
Vấn đề an toàn của cây ớt làn lá to là điều người dùng cần đặc biệt lưu tâm. Nghiên cứu trong ống nghiệm của tác giả Er và cộng sự chỉ ra rằng dịch chiết nước của lá cây có thể tạo ra các hợp chất gây đột biến gen sau khi bị chuyển hóa bởi các enzym gan [2].
Trong một thử nghiệm độc tính tế bào tôm biển (brine shrimp toxicity assay), dịch chiết metanol của toàn cây thể hiện độc tính vừa phải với chỉ số nồng độ gây chết trung bình LD50 là 77 ppm [2]. Dù thử nghiệm trên chuột nhắt trắng (chuột ICR) cho thấy LD50 qua đường uống lớn hơn 2500 mg/kg và không gây độc cấp tính, các chuyên gia vẫn nhấn mạnh rằng mô hình động vật chỉ dự đoán được khoảng 70-80% độc tính trên người [2]. Độc tính dài hạn và khả năng gây đột biến từ các chất chuyển hóa của loài cây này vẫn cần phải tiếp tục nghiên cứu thêm [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cỏ trị ký sinh trùng
Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và không gây ngộ độc. Đây là một quan niệm sai lầm, bởi việc uống các dịch chiết thảo dược chưa qua tinh chế có thể đưa vào cơ thể nhiều hợp chất lạ gây gánh nặng chuyển hóa cho gan [2].
Một hiểu lầm khác là cứ cây có vị đắng, chát thì sẽ diệt được giun sán. Thực tế khoa học đã chứng minh, dịch chiết của cây ớt làn lá to hoàn toàn không có hoạt tính chống sán trong các thử nghiệm chuyên sâu [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc dùng cây ớt làn lá to trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hay trẻ nhỏ. Dữ liệu độc tính hiện tại mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tế bào, tôm biển và chuột trong phòng thí nghiệm [2].
Do đó, những người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng tiêu hóa hoặc phụ nữ có thai không nên mạo hiểm tự ý dùng loại cây này. Việc các enzym gan chuyển hóa dịch chiết thành chất gây đột biến có thể dẫn tới những hậu quả khó lường cho các cơ quan nội tạng [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Để điều trị giun sán hiệu quả, người dân không nên tự ý tìm kiếm và sắc uống các loại lá cây chưa rõ liều lượng. Việc điều trị ký sinh trùng cần dựa trên các thuốc y tế đã qua kiểm định lâm sàng chặt chẽ.
Khi nghi ngờ nhiễm giun sán hoặc có triệu chứng rối loạn tiêu hóa kéo dài, giải pháp tốt nhất là đến cơ sở y tế để xét nghiệm và dùng thuốc theo đơn. Thói quen ăn chín, uống sôi và giữ vệ sinh cá nhân luôn là phương pháp phòng ngừa ký sinh trùng hiệu quả hàng đầu.
Tóm lại, cây ớt làn lá to không có tác dụng trị ký sinh trùng như nhiều lời đồn đại và còn tiềm ẩn nguy cơ gây đột biến khi qua gan [2]. Việc dựa vào các bài thuốc truyền miệng chưa kiểm chứng có thể gây hại cho sức khỏe tiêu hóa. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.
