Dùng tam thất nam trị đau bụng kinh: Đúng hay sai?

Cơn đau bụng kinh và niềm tin vào củ tam thất nam

Đau bụng kinh là nỗi ám ảnh hàng tháng của rất nhiều phụ nữ trẻ, gây mệt mỏi, xáo trộn sinh hoạt và làm giảm chất lượng sống. Trong dân gian, nhiều người thường truyền tai nhau cách dùng củ tam thất nam để điều hòa kinh nguyệt và giảm cơn đau quặn bụng. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược quen thuộc này có thực sự hiệu quả và an toàn theo góc nhìn khoa học hiện đại hay không?

Tam thất nam (tên khoa học phổ biến gồm loài Stahlianthus thorelii thuộc họ Gừng Zingiberaceae) từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc dân gian trị viêm, loét ^[1]. Mặc dù y học cổ truyền lưu truyền công dụng hỗ trợ khí huyết, nhưng xét trên bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện nay, chưa có dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tam thất nam có khả năng điều trị hay giảm đau bụng kinh ở người.

Cơ chế gây đau bụng kinh theo y học hiện đại

Để hiểu lý do tại sao một dược liệu có thể tác động hoặc không tác động lên chứng thống kinh, trước hết cần nhìn vào căn nguyên sinh học của cơn đau. Thống kinh nguyên phát thường xuất hiện ở các chu kỳ rụng trứng bình thường và không đi kèm bất thường bệnh lý ở vùng chậu ^[2]. Cơn đau này đặc trưng bởi sự co thắt mạnh vùng trên xương mu, kéo dài khoảng 48 đến 72 giờ trong kỳ hành kinh và dữ dội nhất trong ngày thứ nhất hoặc thứ hai ^[3].

Y học hiện đại đã xác định rõ thủ phạm chính gây ra tình trạng này là sự sản xuất và giải phóng quá mức các chất trung gian hóa học mang tên prostaglandin từ nội mạc tử cung [2, 5]. Prostaglandin dư thừa làm tăng co bóp cơ tử cung, co thắt mạch máu gây thiếu máu cục bộ mô và dẫn đến những cơn đau quặn thắt [3, 6]. Ngoài ra, prostaglandin còn ảnh hưởng đến sự kết tập tiểu cầu và các yếu tố đông máu, liên quan trực tiếp đến lưu lượng máu kinh ^[4].

Chính vì vậy, các biện pháp điều trị y khoa chuẩn mực hiện nay đều tập trung vào việc ức chế giải phóng hoặc ngăn tổng hợp prostaglandin [2, 5]. Thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen ngăn chặn enzyme tổng hợp prostaglandin, mang lại hiệu quả giảm đau rõ rệt trong các thử nghiệm có đối chứng [2, 4]. Thuốc tránh thai kết hợp đường uống cũng ức chế rụng trứng và hạn chế sự phát triển của nội mạc tử cung, từ đó hạ thấp lượng prostaglandin tiết ra và làm dịu cơn đau [2, 5].

Khoa học hiện đại nói gì về tam thất nam?

Trong y học dân gian, tam thất nam (Stahlianthus thorelii) được nhắc đến với công dụng chữa các bệnh lý liên quan đến viêm nhiễm, vết loét ^[1]. Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu dược lý thực nghiệm hiện đại trên loài cây này còn rất hạn chế.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí khoa học đã tiến hành phân lập và kiểm tra các hợp chất hóa thực vật từ thân rễ khô của loài tam thất nam (Stahlianthus thorelii Gagnep.) ^[1]. Các nhà khoa học đã chiết xuất thân rễ bằng ethanol 95%, phân tách và phân lập được 7 hợp chất, trong đó có một dẫn xuất mới là thorechalcone A cùng các flavonoid ^[1]. Nghiên cứu này dùng thử nghiệm MTT để đánh giá tác dụng ức chế tăng sinh tế bào ung thư (trên các dòng tế bào WiDr, A549, HepG2) và ghi nhận giá trị nồng độ ức chế IC50 < 40 micromol/L đối với hai hợp chất ^[1]. Đồng thời, nhóm nghiên cứu cũng phát triển phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-UV) nhằm kiểm nghiệm định lượng hai hoạt chất chính ^[1].

Nghiên cứu trên chỉ dừng lại ở mức độ thử nghiệm hóa thực vật và khảo sát hoạt tính chống tăng sinh tế bào ung thư trên mô hình ống nghiệm ^[1]. Nghiên cứu không hề thử nghiệm tác động của tam thất nam lên cơ co bóp tử cung, không kiểm tra nồng độ prostaglandin, và hoàn toàn không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên phụ nữ bị đau bụng kinh ^[1]. Do đó, việc khẳng định tam thất nam có tác dụng trị đau bụng kinh là thiếu cơ sở khoa học xác thực.

So sánh với các thảo dược khác đã được nghiên cứu

Sự thiếu vắng bằng chứng của tam thất nam càng rõ nét khi đặt cạnh các thảo dược khác đã trải qua nghiên cứu cơ chế hoặc thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt về thống kinh.

Chẳng hạn, với cây xạ hương (Thymus vulgaris), một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra dịch chiết nước từ lá khô trên mô hình tử cung chuột cô lập không mang thai ^[5]. Kết quả trên mô hình động vật này cho thấy dịch chiết xạ hương ức chế biên độ và tần số co bóp tự phát của tử cung, ức chế co bóp do oxytocin kích thích và ức chế co thắt trương lực do kali clorid (KCl 80 mM) gây ra ^[5]. Hoạt tính này được cho là nhờ các hợp chất nhóm flavonoid và dẫn xuất chlorogenic giúp phong tỏa kênh canxi phụ thuộc điện thế ^[5].

Ở mức độ thử nghiệm lâm sàng trên người, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2014 trên 96 nữ sinh viên nội trú bị đau bụng kinh độ hai hoặc độ ba đã đánh giá tác dụng của việc xông hít tinh dầu hoa oải hương (Lavandula angustifolia) trong 4 chu kỳ kinh nguyệt ^[6]. Kết quả cho thấy nhóm hít hoa oải hương pha dầu mè (48 người) giảm triệu chứng đau có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược dầu mè đơn thuần (48 người) với mức p < 0,001 ^[6]. Tuy nhiên, lượng máu kinh và hiện tượng máu đông giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[6].

Các dữ liệu trên cho thấy những thảo dược tiềm năng đều phải trải qua nghiên cứu đo đạc trương lực cơ tử cung hoặc thử nghiệm lâm sàng có đối chứng để xác nhận [1, 7]. Trong khi đó, tam thất nam hoàn toàn chưa có các nghiên cứu tương tự đối với chứng đau bụng kinh.

Hiểu lầm phổ biến: Đánh đồng tam thất bắc và tam thất nam

Sai lầm thường gặp nhất trong cộng đồng là nhầm lẫn giữa củ tam thất bắc (Panax notoginseng, thuộc họ Nhân sâm Araliaceae) và tam thất nam (Stahlianthus thorelii, thuộc họ Gừng Zingiberaceae) ^[1]. Vì cùng mang tên gọi "tam thất", nhiều người lầm tưởng công dụng hoạt huyết, bổ huyết của hai loại cây này tương đương nhau.

Trên thực tế, hai loại cây này thuộc hai họ thực vật hoàn toàn khác nhau, thành phần hóa học khác nhau và cơ chế sinh học khác biệt. Việc truyền miệng tam thất nam có khả năng điều hòa kinh nguyệt, trị huyết ứ và dứt cơn đau bụng kinh chủ yếu bắt nguồn từ thói quen dùng thuốc dân gian truyền khẩu mà không dựa trên phân tích khoa học. Hiện tại, không có tài liệu nghiên cứu nào chứng minh tam thất nam có thể thay thế các thuốc điều trị đặc hiệu trong việc ức chế prostaglandin hay kiểm soát co thắt tử cung.

Ai nên thận trọng khi đối mặt với đau bụng kinh?

Đau bụng kinh ảnh hưởng đến hơn 50% phụ nữ trong độ tuổi hành kinh, dẫn đến nghỉ học, nghỉ làm và ảnh hưởng đáng kể đến thể chất ^[3]. Khoảng 10% thanh thiếu niên có triệu chứng thống kinh nặng thực chất xuất phát từ các bất thường vùng chậu như lạc nội mạc tử cung hoặc dị tật tử cung (thống kinh thứ phát) ^[2].

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không nên tự ý tìm đến các loại thảo dược chưa được kiểm chứng như tam thất nam:

• Nữ giới có cơn đau dữ dội không đáp ứng sau 3 chu kỳ dùng thuốc NSAID theo chỉ dẫn y khoa, cần được thăm khám chuyên sâu về phụ khoa ^[2].
• Phụ nữ có chu kỳ kinh kéo dài trên 29 ngày, lượng máu kinh kéo dài trên 5 ngày hoặc có tiền sử gia đình bị đau bụng kinh, vốn là những đối tượng có tỷ lệ gặp cơn đau kinh nguyệt cao ^[7].
• Người nghi ngờ có bệnh lý vùng chậu như u xơ tử cung, u nang buồng trứng, dính vùng chậu, chít hẹp cổ tử cung hoặc lạc nội mạc tử cung ^[3].
• Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai, người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị khác.

Việc tự ý sắc nấu các loại rễ củ không rõ liều lượng có thể làm chậm trễ thời gian vàng để chẩn đoán các bệnh lý thực thể nghiêm trọng tại cơ quan sinh sản ^[3].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn đang phải đối mặt với các cơn đau bụng kinh định kỳ mỗi tháng, hãy ưu tiên các giải pháp đã được y học kiểm chứng thay vì sử dụng dược liệu theo tin đồn:

• Tham vấn bác sĩ chuyên khoa: Cần được bác sĩ thăm khám để phân biệt rõ đau bụng kinh nguyên phát hay thứ phát do bệnh lý vùng chậu [4, 5].
• Sử dụng thuốc đúng chỉ dẫn: Với thống kinh nguyên phát, bác sĩ có thể chỉ định dùng thuốc NSAID liều tấn công sớm khi bắt đầu có triệu chứng rồi duy trì đến khi thuyên giảm, hoặc cân nhắc thuốc tránh thai kết hợp đường uống nếu có nhu cầu [2, 4, 5].
• Tránh tự ý dùng tam thất nam: Vì chưa có nghiên cứu xác định liều lượng an toàn, độc tính hay hiệu quả trên người đối với kinh nguyệt, người dân không nên tự ý mua rễ củ về sắc uống để "chữa" đau kinh ^[1].
• Lối sống lành mạnh: Nghỉ ngơi hợp lý trong những ngày đầu hành kinh, chườm ấm vùng bụng dưới và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng.

Đau bụng kinh là tình trạng sinh lý và bệnh lý phức tạp bắt nguồn từ cơ chế co thắt do prostaglandin nội mạc tử cung [2, 5]. Cho đến nay, tuyên bố "dùng tam thất nam trị đau bụng kinh" là không có cơ sở khoa học xác thực vì thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu nghiên cứu trên người ^[1]. Phụ nữ cần sáng suốt tiếp cận thông tin y khoa chính thống, ưu tiên thăm khám chuyên khoa để được chăm sóc và điều trị an toàn, hiệu quả.