Đường ăn kiêng khi mang thai: Chất làm ngọt nhân tạo nào được phép?

Khi bước vào thai kỳ, nhiều phụ nữ phải đối mặt với nỗi lo tăng cân quá mức hoặc nguy cơ đái tháo đường thai kỳ. Để cắt giảm lượng calo và đường tinh luyện, không ít mẹ bầu tìm đến các loại thực phẩm, đồ uống gắn mác "không đường" (sugar-free) hoặc "ăn kiêng" có chứa chất làm ngọt nhân tạo. Tuy nhiên, việc sử dụng các hoạt chất thay thế đường trong giai đoạn mang thai có thực sự an toàn cho cả mẹ và thai nhi hay không là thắc mắc nhận được rất nhiều sự quan tâm.

Nói một cách ngắn gọn, không phải mọi chất làm ngọt đều có mức độ an toàn như nhau trong thai kỳ. Trong khi các chất tạo ngọt không dinh dưỡng như sucralose và aspartame nhìn chung được xem là an toàn khi dùng trong giới hạn cho phép, thì saccharin là chất được khuyến nghị nên tránh sử dụng trong giai đoạn mang thai và cho con bú ^[1]. Dù vậy, những dữ liệu nghiên cứu mới nhất cũng chỉ ra rằng việc lạm dụng bất kỳ chất làm ngọt nhân tạo nào trong thai kỳ đều có thể đem lại những hệ lụy nhất định cho chuyển hóa của người mẹ lẫn sức khỏe của trẻ nhỏ.

Các chất làm ngọt nhân tạo tác động như thế nào đến cơ thể?

Chất làm ngọt không dinh dưỡng (NNS) là những hợp chất có độ ngọt cao gấp nhiều lần đường mía thông thường nhưng cung cấp rất ít hoặc không cung cấp năng lượng. Về mặt lý thuyết, chúng giúp người dùng kiểm soát lượng calo nạp vào cơ thể và hỗ trợ quản lý cân nặng ^[2].

Tuy nhiên, cơ chế tác động sinh học của các chất này phức tạp hơn việc chỉ tạo cảm giác ngọt ở đầu lưỡi. Các nhà khoa học ghi nhận rằng một số chất làm ngọt có thể tác động tiêu cực đến phản ứng viêm toàn thân, làm rối loạn chức năng nội mô và gây xáo trộn hệ vi sinh vật đường ruột ^[2]. Sự mất cân bằng của hệ vi khuẩn đường ruột có khả năng làm biến đổi quá trình chuyển hóa glucose, từ đó vô tình làm trầm trọng thêm các tình trạng rối loạn chuyển hóa như béo phì và đái tháo đường ^[2].

Đối với thai phụ, các chất hấp thu vào cơ thể còn có thể tương tác với hàng rào nhau thai hoặc đi vào sữa mẹ [1, 3]. Điều này đồng nghĩa với việc thai nhi và trẻ sơ sinh có thể bị phơi nhiễm sớm với các hoạt chất này từ giai đoạn phát triển đầu đời [3, 7].

Bằng chứng nghiên cứu về sucralose, aspartame và saccharin

Để làm rõ mức độ ảnh hưởng của đường ăn kiêng, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu từ quy mô phòng thí nghiệm đến các đoàn hệ lâm sàng lớn trên người.

Trước hết, về khả năng bài tiết qua sữa mẹ và độ an toàn cơ bản, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2017 đã theo dõi 20 tình nguyện viên đang trong thời kỳ cho con bú ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất làm ngọt không dinh dưỡng gồm saccharin, sucralose, aspartame và acesulfame-K thường được sử dụng rộng rãi, và ngoại trừ saccharin, các chất còn lại đều được xem là an toàn khi dùng trong thai kỳ và cho con bú ^[1]. Khi phân tích mẫu sữa mẹ, saccharin, sucralose và acesulfame-potassium xuất hiện ở 65% số mẫu sữa của những người tham gia, trong khi aspartame hoàn toàn không được phát hiện ^[1]. Điều này cho thấy saccharin và sucralose có thể truyền qua sữa sang trẻ bú mẹ ^[1]. Do saccharin tồn tại trong sữa mẹ và không được coi là an toàn cho thai kỳ, đây là hoạt chất cần tránh ^[1]. Hiện tại, sucralose chiếm phần lớn thị phần chất làm ngọt không dinh dưỡng và thường được phối hợp với acesulfame-K trong thực phẩm chế biến sẵn ^[1].

Đối với aspartame, nghiên cứu năm 2024 đã phân tích tác động của chất này trên cấu trúc bánh nhau và cân nặng thai nhi ^[3]. Nghiên cứu thực nghiệm trên chuột cống cái mang thai với liều thấp (30 mg/kg) hoặc liều cao (60 mg/kg) trong 14 tuần (gồm 12 tuần trước khi thụ thai và 18 ngày mang thai) cho thấy aspartame làm giảm đáng kể số lượng và khối lượng của thai, đồng thời gây tổn thương cấu trúc bánh nhau ^[3]. Các tổn thương này xuất phát từ hiện tượng gia tăng stress oxy hóa ở nhau thai, làm hư hại tế bào lá nuôi và suy giảm chức năng ty thể ^[3]. Song song đó, việc theo dõi trên một đoàn hệ mẹ - con ở người cũng phát hiện ra rằng việc tiêu thụ aspartame làm giảm đáng kể cân nặng sơ sinh của trẻ ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu trên động vật năm 2015 cũng ghi nhận việc tiếp xúc với aspartame trong giai đoạn trước sinh khiến con non khi trưởng thành có xu hướng tiêu thụ nhiều đồ ăn ngọt hơn ^[4]. Chúng cũng dễ bị rối loạn các chỉ số chuyển hóa như tăng nồng độ glucose máu, tăng mỡ máu xấu (LDL) và triglyceride, trong đó các biến đổi này biểu hiện rõ rệt hơn ở con đực ^[4].

Nguy cơ đái tháo đường thai kỳ và ảnh hưởng lâu dài đến cân nặng của trẻ

Nhiều thai phụ chuyển sang dùng đường ăn kiêng để phòng tránh đái tháo đường, nhưng bằng chứng khoa học cho thấy kết quả có thể không như mong đợi. Một nghiên cứu công bố năm 2025 thực hiện tại một bệnh viện ở Quảng Đông trên 422 phụ nữ mang thai (tuổi trung bình 32 ± 3,73 tuổi) nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa việc dùng đường ăn kiêng và bệnh đái tháo đường thai kỳ (GDM) ^[5]. Tỷ lệ mắc đái tháo đường thai kỳ chung của nhóm là 13,74% ^[5]. Kết quả phân tích cho thấy tỷ lệ mắc GDM ở nhóm tiêu thụ nhiều chất làm ngọt nhân tạo (gồm sucralose, aspartame và natri saccharin) lên tới 56,90%, cao hơn đáng kể so với mức 43,10% ở nhóm tiêu thụ ít ^[5]. Mức tiêu thụ cao các chất làm ngọt này làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ với tỷ số chênh OR = 2,66 (khoảng tin cậy 95%: 1,48 - 1,78) ^[5].

Không chỉ tác động đến người mẹ, thói quen dùng đường nhân tạo khi mang thai còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của con trẻ. Nghiên cứu đoàn hệ CHILD ở Canada năm 2016 trên 3.033 cặp mẹ con cho thấy có 29,5% phụ nữ mang thai tiêu thụ đồ uống chứa đường nhân tạo, trong đó 5,1% uống hàng ngày ^[6]. Sau 1 năm theo dõi, trẻ có mẹ uống đồ uống chứa đường nhân tạo hàng ngày trong thai kỳ có chỉ số khối cơ thể (BMI z-score) tăng thêm 0,20 đơn vị so với nhóm mẹ không dùng ^[6].

Nghiên cứu đoàn hệ quốc gia Đan Mạch (DNBC) theo dõi trên diện rộng từ 101.042 phụ nữ mang thai (với 72.821 người hoàn thành bảng câu hỏi dinh dưỡng) công bố năm 2025 đã đưa ra kết quả tương tự trong dài hạn ^[7]. Những đứa trẻ có mẹ uống từ 1 đơn vị đồ uống có chất làm ngọt nhân tạo mỗi ngày trong thai kỳ có nguy cơ thừa cân tăng cao ở các mốc 7, 11, 14 và 18 tuổi so với nhóm mẹ không uống ^[7]. Tại thời điểm 18 tuổi, nguy cơ thừa cân ở nhóm trẻ này cao hơn với OR đã điều chỉnh là 1,26 (khoảng tin cậy 95%: 1,12 - 1,42) ^[7].

Mặc dù có các nghiên cứu quy mô lớn như DNBC hay CHILD, các chuyên gia vẫn lưu ý một số giới hạn của bằng chứng. Hầu hết các dữ liệu ở người đều dựa trên phương pháp quan sát và bảng hỏi tần suất ăn uống, dễ dẫn đến sai số hồi tưởng. Mối liên hệ quan sát được chưa thể khẳng định hoàn toàn quan hệ nhân quả tuyệt đối, và các cơ chế chi tiết vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu làm rõ ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp về đường ăn kiêng

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "đường ăn kiêng hoàn toàn vô hại vì không chứa calo". Nhiều mẹ bầu tin rằng việc uống nước ngọt ăn kiêng có thể thoải mái thay thế nước lọc mà không gây tăng cân hay tăng đường huyết. Thực tế, chất làm ngọt có thể tác động đến phản ứng chuyển hóa và làm thay đổi hệ vi sinh vật ruột ^[2].

Một hiểu lầm khác là xem tất cả các chất tạo ngọt đều an toàn giống nhau. Trên thực tế, saccharin là chất cần tránh trong thai kỳ, trong khi aspartame đã được chứng minh có liên quan đến việc giảm cân nặng sơ sinh và tổn thương ty thể nhau thai ở các nghiên cứu gần đây [1, 3].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là phụ nữ đang mang thai và bà mẹ đang trong giai đoạn cho con bú. Cần tránh hoàn toàn saccharin vì chất này không được coi là an toàn và có thể đi vào sữa mẹ ^[1].

Đối với aspartame và sucralose, dù được cấp phép nhưng thai phụ có tiền sử đề kháng insulin, thừa cân hoặc có nguy cơ cao bị đái tháo đường thai kỳ không nên lạm dụng để thay thế hoàn toàn đường tự nhiên, vì tiêu thụ lượng lớn có liên quan trực tiếp đến việc gia tăng nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường thai kỳ ^[5]. Thai phụ có các bệnh lý nền mạn tính hoặc rối loạn chuyển hóa cần luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung hay chất tạo ngọt nhân tạo.

Cách áp dụng thực tế cho mẹ bầu

Để đảm bảo an toàn tối đa cho sự phát triển của thai nhi, việc điều chỉnh lối sống và thói quen ăn uống tự nhiên luôn là ưu tiên hàng đầu:

Thứ nhất, kiểm tra kỹ nhãn thực phẩm chế biến sẵn. Các chất làm ngọt nhân tạo hiện diện trong hàng ngàn sản phẩm như đồ uống có gas, sữa chua ăn kiêng, thực phẩm đông lạnh ^[4]. Cần đọc bảng thành phần để nhận biết và loại trừ các sản phẩm chứa saccharin (hoặc natri saccharin).

Thứ hai, ưu tiên vị ngọt tự nhiên. Thay vì dùng chất tạo ngọt tổng hợp để pha trà hay nấu ăn, mẹ bầu có thể tận dụng độ ngọt tự nhiên từ trái cây tươi, rau củ quả hoặc các loại hạt nguyên phần.

Thứ ba, không dùng đồ uống ăn kiêng để giải khát hàng ngày. Nước lọc đun sôi để nguội, nước khoáng hoặc nước canh thanh đạm là nguồn cung cấp chất lỏng tốt nhất. Việc hạn chế đồ uống có đường nhân tạo xuống dưới mức tiêu thụ hàng ngày sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ thừa cân cho trẻ trong tương lai [6, 7].

Chất làm ngọt nhân tạo có thể là giải pháp tạm thời để cắt giảm đường, nhưng không phải lựa chọn hoàn hảo trong thai kỳ. Phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh saccharin, đồng thời tiết chế tối đa việc sử dụng sucralose và aspartame. Một chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm tươi sống cùng việc lắng nghe tư vấn y khoa là nền tảng vững chắc nhất cho sức khỏe của cả mẹ và bé.