Erythritol và nguy cơ tim mạch: Nghiên cứu mới nói gì?

Nhiều người tìm đến các chất làm ngọt nhân tạo không calo nhằm kiểm soát cân nặng, giảm lượng đường nạp vào hoặc quản lý đường huyết. Trong số đó, erythritol là chất thay thế đường phổ biến trong các sản phẩm ăn kiêng, bánh kẹo ít năng lượng và chế độ ăn keto. Tuy nhiên, liệu việc thay thế đường kính bằng phụ gia này có thực sự an toàn tuyệt đối cho hệ tuần hoàn hay không?

Các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn gần đây đã gióng lên hồi chuông cảnh báo. Bằng chứng khoa học mới cho thấy nồng độ erythritol tăng cao trong máu có mối liên hệ mật thiết với việc gia tăng nguy cơ gặp biến cố tim mạch nghiêm trọng, đặc biệt là nguy cơ hình thành cục máu đông gây tắc mạch ^[1].

Erythritol và phản ứng đông máu: Cơ chế được hé lộ

Erythritol vốn thuộc nhóm đường rượu (polyol), được sử dụng công nghiệp như một chất làm ngọt nhân tạo nhưng cũng có thể được cơ thể người tự tổng hợp từ các con đường chuyển hóa nội sinh ^[2], ^[1]. Khi nạp vào cơ thể qua thực phẩm, chất này hầu như không bị gan chuyển hóa mà đi thẳng vào máu trước khi đào thải qua đường tiết niệu.

Ở cấp độ sinh học, các thử nghiệm chỉ ra rằng erythritol làm tăng khả năng phản ứng của tiểu cầu ở mức nồng độ sinh lý ^[1]. Tiểu cầu là những tế bào máu quan trọng chịu trách nhiệm kích hoạt quá trình đông máu khi mạch máu bị tổn thương. Dưới tác động của erythritol ở nồng độ cao, tiểu cầu trở nên nhạy cảm hơn, dễ kết tụ lại với nhau hơn ^[1].

Khi các tiểu cầu bị kích hoạt quá mức, nguy cơ hình thành huyết khối (cục máu đông) trong lòng mạch tăng lên rõ rệt ^[1]. Sự xuất hiện của các cục máu đông này là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng huyết khối do xơ vữa (atherothrombosis), bít tắc dòng chảy nuôi tim hoặc não, gây ra đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim cấp tính ^[1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực tế trên người

Mối liên quan giữa erythritol và biến cố tim mạch đã được chứng minh qua các công trình nghiên cứu tiến cứu theo dõi dài hạn. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích chuyển hóa ở 1.157 bệnh nhân trải qua đánh giá nguy cơ tim mạch (nhóm phát hiện) và phát hiện nồng độ các chất làm ngọt polyol tuần hoàn, đặc biệt là erythritol, liên quan tới nguy cơ biến cố tim mạch lớn (MACE) gồm tử vong, đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim không tử vong trong 3 năm theo dõi ^[1].

Để kiểm chứng độc lập, các nhà nghiên cứu tiếp tục đánh giá trên hai nhóm bệnh nhân ổn định trải qua kiểm tra tim mạch theo lịch hẹn: nhóm tại Mỹ với 2.149 người và nhóm tại châu Âu với 833 người ^[1]. Kết quả khẳng định nhóm có nồng độ erythritol trong máu cao nhất (phân vị 4) có nguy cơ MACE tăng cao hơn đáng kể so với nhóm thấp nhất (phân vị 1), với tỷ số rủi ro đã hiệu chỉnh lần lượt là 1,80 (khoảng tin cậy 95%: 1,18-2,77) ở nhóm Mỹ và 2,21 (khoảng tin cậy 95%: 1,20-4,07) ở nhóm châu Âu ^[1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2023 cũng thực hiện một can thiệp nhỏ tiến cứu trên 8 tình nguyện viên khỏe mạnh ^[1]. Kết quả cho thấy sau khi tiêu thụ erythritol, nồng độ chất này trong huyết tương tăng vọt và duy trì kéo dài trên 2 ngày ở mức cao hơn nhiều so với ngưỡng kích hoạt phản ứng tiểu cầu và tạo huyết khối quan sát thấy trong phòng thí nghiệm ^[1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2025 trên đoàn hệ ARIC (Atherosclerosis Risk In Communities) theo dõi 4.006 người lớn tuổi không có bệnh tim mạch từ trước, thời gian theo dõi trung vị là 8,41 năm (từ 7,62 đến 8,93 năm) ^[2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện nồng độ erythritol và chất chuyển hóa hạ nguồn của nó là erythronate trong máu liên quan đáng kể tới nguy cơ nhập viện vì suy tim, suy tim với phân suất tống máu bảo tồn, tử vong do tim mạch và tử vong do mọi nguyên nhân sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố nhân khẩu học lẫn nguy cơ truyền thống ^[2].

Đặc biệt, erythronate liên quan mật thiết với bệnh tim thiếu máu cục bộ với tỷ số rủi ro HR là 1,30 (khoảng tin cậy 95%: 1,04-1,61; P = 0,02), đột quỵ với HR là 1,40 (khoảng tin cậy 95%: 1,08-1,83; P = 0,012) và suy tim với phân suất tống máu giảm với HR là 1,38 (khoảng tin cậy 95%: 1,09-1,74; P = 0,007) ^[2]. Mối liên quan này độc lập và không bị thay đổi bởi tình trạng mắc đái tháo đường của người tham gia ^[2].

Đánh giá giá trị và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các kết quả nghiên cứu trên mở ra góc nhìn thận trọng về những chất làm ngọt tưởng chừng vô hại. Điểm mạnh của các bằng chứng là quy mô mẫu lớn từ hàng trăm đến hàng nghìn người ở nhiều quốc gia, thời gian theo dõi kéo dài nhiều năm và có sự phối hợp giữa đo đạc nồng độ tuần hoàn thực tế với thử nghiệm cơ chế tiểu cầu ^[2], ^[1].

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận một số giới hạn quan trọng. Phần lớn dữ liệu lâm sàng quy mô lớn bắt nguồn từ nghiên cứu quan sát liên hệ nồng độ erythritol trong máu với biến cố bệnh lý ^[2], ^[1]. Do erythritol cũng là một chất chuyển hóa nội sinh tự nhiên của cơ thể người, nồng độ cao trong máu có thể phản ánh một phần rối loạn chuyển hóa nền tảng sẵn có chứ không thuần túy đến từ việc ăn uống ^[2].

Thêm vào đó, thử nghiệm can thiệp uống erythritol trực tiếp để đánh giá nồng độ máu và tính kích hoạt tiểu cầu mới chỉ được thực hiện trên quy mô thí điểm rất nhỏ gồm 8 tình nguyện viên khỏe mạnh ^[1]. Cần thêm các thử nghiệm can thiệp đối chứng ngẫu nhiên lớn hơn để xác định dứt khoát ranh giới giữa erythritol hấp thụ từ thực phẩm và erythritol do cơ thể tự sản sinh.

Những hiểu lầm thường gặp về chất làm ngọt không đường

Nhiều người tiêu dùng tin rằng tất cả các chất thay thế đường không calo đều tuyệt đối an toàn vì chúng không làm tăng đường huyết ngay tức thì. Đây là ngộ nhận phổ biến. Việc một chất không chứa năng lượng và không làm tăng glucose máu không đồng nghĩa với việc nó không tạo ra các tác động sinh học tiêu cực khác lên thành mạch hay hệ thống đông máu ^[1].

Một hiểu lầm khác là erythritol bị đào thải ngay lập tức sau khi ăn mà không để lại tác động sinh học nào. Thử nghiệm trên người cho thấy sau khi nạp erythritol, nồng độ chất này trong huyết tương có thể duy trì ở mức cao trên 48 giờ, tạo ra một cửa sổ thời gian kéo dài khiến tiểu cầu nhạy cảm hơn với hiện tượng tạo huyết khối ^[1].

Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ bệnh nhân tim mạch mới cần lưu tâm đến vấn đề đông máu. Thực tế, biến cố huyết khối do xơ vữa có thể diễn tiến âm thầm nhiều năm trước khi phát tác thành cơn đau thắt ngực hay đột quỵ thoáng qua, đòi hỏi sự chủ động phòng ngừa ở mọi lứa tuổi ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng sản phẩm chứa erythritol?

Dựa trên các dữ liệu dịch tễ, những đối tượng có nồng độ erythritol và erythronate cao nhất thường rơi vào nhóm người lớn tuổi, người có bệnh nền đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, tiểu đạm vi thể, chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hoặc suy giảm chức năng lọc cầu thận ^[2].

Do đó, người cao tuổi và những người đã được chẩn đoán mắc bệnh tim mạch, có tiền sử xơ vữa động mạch, từng đặt stent hoặc bị đột quỵ nên đặc biệt cẩn trọng. Việc kích thích phản ứng tiểu cầu tăng cao do erythritol có thể làm gia tăng rủi ro tái phát huyết khối ở nhóm bệnh nhân này ^[1].

Những người mắc hội chứng chuyển hóa, thừa cân béo phì hoặc đái tháo đường đang lạm dụng thực phẩm gắn mác "không đường", "keto" chứa erythritol cũng cần xem xét lại khẩu phần. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều hòa đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu cần trao đổi cụ thể với bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các chất làm ngọt nhân tạo lâu dài.

Lời khuyên áp dụng vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch mà vẫn duy trì lối sống lành mạnh, bạn nên chủ động kiểm soát việc tiêu thụ các chất phụ gia tạo ngọt theo các gợi ý sau:

• Kiểm tra kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng: Đọc kỹ danh sách thành phần trên bao bì bánh kẹo ăn kiêng, nước giải khát không đường, bột làm bánh keto; erythritol thường được ghi tên trực tiếp hoặc nằm trong nhóm đường rượu (sugar alcohols/polyols).
• Không lạm dụng liều lượng lớn: Hạn chế sử dụng thường xuyên các món tráng miệng chế biến sẵn phụ thuộc hoàn toàn vào chất tạo ngọt công nghiệp; ưu tiên giảm độ ngọt tự nhiên thay vì tìm chất ngọt thay thế.
• Đa dạng hóa nguồn thực phẩm tự nhiên: Thay vì tìm kiếm vị ngọt nhân tạo, nên tập thói quen cảm nhận vị ngọt tự nhiên từ trái cây tươi, rau củ và các loại ngũ cốc nguyên hạt.
• Xây dựng chế độ ăn uống cân bằng: Uống đủ nước lọc, hạn chế đồ uống đóng lon ngọt đậm, duy trì tập luyện thể lực đều đặn để cải thiện lưu thông máu và chức năng nội mô mạch máu.

Mối liên quan giữa erythritol và nguy cơ tim mạch hay huyết khối là cảnh báo khoa học đáng chú ý, nhắc nhở chúng ta không nên xem các chất làm ngọt nhân tạo là giải pháp thần kỳ không rủi ro ^[2], ^[1]. Người tiêu dùng nên giữ thái độ tiếp cận cân bằng: chủ động giảm dần thói quen ăn ngọt toàn diện thay vì chuyển sang phụ thuộc quá mức vào các chất thay thế đường.